Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

«Bunt duszy przeciwko fałszywemu rozumowi» Iwan Czendej w kręgu współczesnych. W 95. rocznicę urodzin pisarza. — Użhorod, 2017

Слово Просвіти, №35 за 2017 рік

Smutnie spogląda z tablicy pamiątkowej Łeś Martowycz. Ani Ozarkiewiczom, ani Iwanowi Frankowi czy Wasylowi Stefanykowi tablic pamiątkowych jeszcze nie ustawiono. W stawie w Gródku, gdzie łowił ryby Iwan Franko, łowić ich już nie można… A i stawu, który był wtedy, już nie ma. Zrujnowany… Wraz z przyjściem władzy radzieckiej nastały smutne czasy także dla kościoła, który stoi obok domu Longina Ozarkiewicza. Zamknięto go i oddano pod różne magazyny na świadome zniszczenie. Wraz z nadejściem ukraińskiej państwowości, przy aktywnym wsparciu władz miejskich oraz Polski, został on odnowiony i okazało się, że w Gródku jest niemało rzymskich katolików, których dotąd prawie nie było. Teraz na nabożeństwach w kościele jest pełno ludzi. Skąd? Czyżby to kolejny przejaw naszej niższości? I na kościół miło popatrzeć. I czują się jego duchowni w mieście całkiem komfortowo. Prawda, mogą narzekać, że społeczeństwo nie pozwoliło im ustawić przy kościele Franciszkanów znaku pamiątkowego królowi Jagielle, który dał początek kolonizacji kraju i planowej denacjonalizacji Ukraińców, w formie wielkiego znaku z napisem w językach polskim, ukraińskim i litewskim. Za to to wielkie serce ustawiono na terenie kościoła. W samym centrum. Ale nikt nie zamierzał odbudowywać zniszczonego domu Longina Ozarkiewicza, który bielono jeszcze w czasie wojny. Bez tego domu wyobrazić sobie centralny plac Gródka po prostu nie sposób. Prawda, stoi on nieco z boku, naprzeciwko głównego wejścia do dawnej Gródeckiej Szkoły Średniej nr 2, a teraz Gródeckiego Gimnazjum, którego uczniowie mają możliwość porównywać, jak władze miejskie odnoszą się do swojej historii i kultury, a jak odnosi się Polska, gdzie niszczono i niszczy się nasze zabytki, do pozostałości swojej kolonialnej kultury na naszych ziemiach. Zresztą, mają możliwość porównywać nie tylko uczniowie tego gimnazjum. Przed kościołem często zatrzymują się turyści z Polski, którzy podróżują do „naszego Lwowa”. Oni również mają możliwość porównywać. I mają możliwość śmiać się z nas w kułak. Tak i stoi dom Ozarkiewicza z obdartymi ścianami, połamanymi rynnami, zrujnowanym dachem, od którego ściany nasiąkają wilgocią i walą się na ziemię. Dawne luksusowe metalowe ogrodzenie zniknęło, zniknęły też słupki, do których było mocowane. Wszędzie spustoszenie, zaniedbanie i brak uwagi do tego, z czego przede wszystkim powinien być dumny Gródek… Każdy kandydat na stanowisko burmistrza w swoich programach wyborczych przysięga doprowadzić ten dom do należytego stanu, umieścić tu muzeum krajoznawcze, w którym będzie i historia Ozarkiewiczów, i ich rola w historii miasta. Teraz takie muzeum krajoznawcze gnieździ się w dwóch maleńkich pokojach miejskiego ratusza, w których nie ma gdzie się obrócić i z których ciągle próbują je wyeksmitować, bo nie ma gdzie pomieścić potrzebnych władzy urzędników. Zresztą, nie ma z czego być dumnym Gródkowi z taką historią i takim muzeum… I stoi jako hańba dom Longina Ozarkiewicza nad rzeką, która kiedyś zwała się Wereszycą z akcentem na drugiej sylabie, a teraz Wereszczycą z akcentem na trzeciej sylabie, i uczą się na stosunku do niego, a przy okazji także do naszej kultury i historii, uczniowie gimnazjum, które znajduje się naprzeciwko… Petro SOROKA Iwan Czendej nie był po prostu profesjonalnym pisarzem, solidnym rzemieślnikiem, było mu pisane stać się znaczącą postacią epoki z Bożym piętnem na czole. Czasami nadużywamy tego określenia „znaczący”, jest ono w naszych czasach zniwelowane i sprofanowane, ale trudno znaleźć dla niego zamiennik. I. Czendej jest wielki nie tylko stylem pisania, ale i stylem życia. Do charakterystyki „mistrz pióra” przylega wysokie słowo „gospodarz”. O domu, który wzniósł własnoręcznie, krążą legendy, tak jak o jego książkach. „Orlim gniazdem” nazwał go P. Perebyjnis, podkreślając: „Tego domu nie można opisać. Bo ten dom — to obraz. I najlepsze odtworzenie będzie tylko reprodukcją. A wspólne dzieło Marii i Iwana Czendejów tak i pozostanie na świecie unikalne… Jeśli rzeczywiście istnieje na świecie raj ziemski — to jest on tutaj, na tej Górze, na ulicy Wysokiej!”. Kiedyś nosiłem się z zamiarem napisania książki (i do tej pory go nie porzucam) „Pisarz i jego dom”. Zbudować piękny dom, zamieszkać w nim i przekształcić w swoistą świątynię twórczości — to taka sama wielka sztuka, jak napisać nieśmiertelną książkę. Poeta-bezdomny stał się jakby pozytywnym symbolem w latach reżimu radzieckiego. Jeśli nie było to zachęcane, to szczególnie nie potępiano. Uważano to niemal za normę i nieuchronność. Poeta miał być nie z tego świata pod każdym względem, tułaczem i chwastem. Niemało przyczyniało się do tego KGB, które nie wypuszczało ze swojego wilczego wzroku żadnego utalentowanego artysty. Jeden wspaniały poeta wyznał mi: „Zalewam się, żeby mnie nie ruszali. To u nas niby swoista umowa: dopóki będę pił, dopóty nie będą terroryzować. A jak wezmę się do pracy, twórczości — uduszą!”. Oto taką była dobrze przemyślana jezuicka taktyka! A w mojej pamięci brzmią słowa wielkiego Woltera: „Widziałem zbyt wielu nędznych pisarzy, by pomnażać ich liczbę”. Gdyby ukraińscy poeci (a wśród nich jest niemało z genialnym natchnieniem) nie kultywowali żebractwa i pijaństwa, a społeczeństwo ich do tego nie popychało, dawno już wyszlibyśmy na europejskie i światowe przestrzenie, mielibyśmy noblistów. Dom I. Czendeja owiany jest poruszającymi mitami, jak domy Horacego, Lope de Vegi, Hemingwaya, Hugo, Goethego, Hessego, Jacka Londona, Szołochowa… „Goście mojej chaty” — tak nazwał swoje wspomnienia Olha OSYPENKO, główny pracownik naukowy muzeum S. S. Hułaka-Artemowskiego, m. Horodyszcze, obwód czerkaski. Dzień Niepodległości, Flaga Narodowa, Hymn, Herb — symbole państwowe Ukrainy. W związku z tym ciekawym jest fakt, że w 1991 roku, u zarania ogłoszenia Niepodległości naszego państwa, aria Andrija w finałowej części nieśmiertelnej opery „Zaporożec za Dunajem” Semena Hułaka-Artemowskiego była rozważana jako jeden z wariantów przyszłego hymnu Ukrainy. Przynajmniej wskazują na to niektórzy badacze. Tak, właśnie wzniosłe słowa: Błogosławiony dzień, błogosławiony czas, Jest znów nam wolna wola, W oczach wielkiego człowieka każdy widzi siebie, jak w lustrze. Taka jest tajemnica Bożego talentu. Dlatego tak nas wabi, magnetycznie przyciąga obdarzony człowiek. Ocenić talent innego — to także oznacza uznać jego bliskość do Boga. wspaniały ukraiński dramaturg i prozaik Wasyl Mynko. Wszyscy, którzy napisali wspomnienia o Iwanie Czendeju — to goście jego niezwykłego domu. Wśród nich Jurij Bacz i Wasyl Haboreć, Mykoła Żułynskyj i Dmytro Kyszeła, Dmytro Kremiń i Wasyl Marko, Iwan Meszko i Petro Midianka, Mykoła Muszynka i Dmytro Pawłyczko, Iwan Rebryk i Petro Skunc, Mychajło Strelbyćkyj i Dmytro Fedaka… Ogólnie rzecz biorąc, ta książka jest wyjątkowo spójna, pojemna i ważna. Pozwala ona nie tylko zajrzeć w duszę wielkiego mistrza, jest tu co zaczerpnąć dla dociekliwego umysłu, jest czego się nauczyć, zwłaszcza młodym literatom, bo najważniejsze, moim zdaniem, to lekcje, których udziela zakarpacki miłośnik mądrości, które pozostawił nam jako wielki i mądry stylista-nowator. Uważam, że w tej książce każdy odkryje coś dla siebie, wszak I. Czendej jest niewyczerpany. I każdy poczuje żywą obecność pisarza-górala. Książka składa się z dwóch części: „Iwan Czendej o współczesnych” i „Współcześni o Iwanie Czendeju”. W pierwszej części zamieszczono eseje, artykuły i etiudy o tych, których twórczość wysoko cenił autor „Iwana”. Są tu prozaicy i poeci, artyści i naukowcy. W nazwiskach odzwierciedlono to tak: M. Kreczko, P. Tychyna, J. Boksza, P. Lintura, F. Manajło, R. Deli, M. Tomczanij, J. Szkrobynęć, O. Markusz, W. Mykyta, P. Czuczka i inni. Czyta się te recenzje z wyjątkowym zainteresowaniem, bo czuć w nich miłość, zachwyt, a także głębię i światło niecodziennych dusz, które tak szczęśliwie przecięły się w twórczości. A poza tym Czendej to wspaniały stylista, ma wyborne słownictwo. „Główne — język! — jak podkreśla M. Żułynskyj. — Każde prawdziwe dzieło ma odpowiedni nastrój, temperaturę, kolor i puls. To żywy organizm. I wieczny”. Powiedziano to o dziełach artystycznych pisarza, ale można je śmiało przenieść także na jego publicystykę. Talent publicystyczny to wielka rzadkość. Najczęściej idzie on w parze z darem artystycznym. I rzeczywiście, wielcy pisarze często byli dobrymi publicystami, zapalonymi trybunami. I radośnie jest czuć, że I. Czendej pozostawił tu również nieprzemijający ślad, potrafił powiedzieć dobre słowo o swoich kolegach i ludziach o podobnych poglądach. W literaturze, gdzie jest tak wiele konfrontacji, niechęci i zazdrości, to nie lada rzadkość. Na myśl przychodzą tylko J. Muszhetyk i L. Riznyk. Na pierwszym miejscu u I. Czendeja zawsze jest myśl, jej przygoda i, jak już wspomniano, język. Nigdy nie zapominał o jego niewyczerpaności i zawsze starał się użyć tak rzadkiego słowa, aby czytelnik nie tylko zahaczył o nie, zdziwiony, ale zatrzymał się, przeczytał ponownie, zapragnął zapamiętać i wprowadzić do swojego obiegu leksykalnego. Pisarz wiele rozmyśla o roli słowa, pracy artysty, odpowiedzialności przed czytelnikiem i społeczeństwem. Chociaż pisane to było przeważnie za reżimu totalitarnego, tutaj wszystko oddycha Ukrainą, miłością do jej języka. Czytanie I. Czendeja to nie lada pociecha dla serca i pożytek dla rozumu. To tak, jak porozmawiać z żywym pisarzem twarzą w twarz. Na wysokiej połoninie przy płonącym ognisku… To odczucie wzmacniają także wspomnienia o pisarzu. Niestety, gatunek wspomnień u nas jest nieco sprofanowany i zniwelowany, często zamieniony w jakąś panegiryczną błahostkę. Smutny czas bezczasu odbił się we wszystkim. Ale książka „Iwan Czendej w kręgu współczesnych” to szczęśliwy wyjątek. Kojarzy mi się ona z tak wybitnymi wspomnieniami jak „Marszałek Wingranowski”, „Nasz Dimarow” i „Szopki losu” (o R. Hromiaku). Ze stron tego wydania Iwan Czendej wyłania się jako majestatyczna, jasna, wyjątkowo czysta osobowość. Książka ma jasną i czystą aurę, czyta się ją łatwo i nie wypuszcza ze swojego pola siłowego, dopóki nie przewrócisz ostatniej strony. Przynajmniej tak było ze mną. Czytając wspomnienia pisarzy i naukowców, łatwo zauważyć, że dzielą się one, jak to najczęściej bywa, na kilka kategorii: pierwsze napisane z potrzeby serca, często przez pryzmat łzy i nieprzemijającej miłości (Marija Czendej-Treszczak, Olha Danko, M. Muszynka, D. Kremiń, M. Strelbyćkyj), drugie — to, co nazywa się „na poziomie” (P. Perebyjnis, W. Fedynyszynęć, D. Kyszeła, M. Nosa), trzecie — profesjonalne, z akademickimi akcentami (M. Babydorycz, W. Haboreć, M. Żułynskyj). Są tu także rozmowy z Mariją Czendej, żoną i dobrym aniołem stróżem pisarza, Ołeksandra Hawrosza z I. Czendejem oraz gruntowny, akademicki artykuł Sydora Kirala „Nosił w swojej duszy słońce miłości do ludzi i Ukrainy: szkice do epistolarnego portretu Iwana Czendeja”. Szczególnego nastroju i, można by rzec, tonacji nadają książce wiersze D. Pawłyczki. Wspomnienia — to szczególna forma, która prześwietla człowieka do dna. Stoją one obok takich gatunków spowiedzi jak dzienniki i epistolaria. Tutaj od razu widać, co kryje się za słowem i za duszą: pragnienie naświetlenia niezniszczalnej sylwetki drogiej osoby czy pokazanie siebie, poćwiczenie w stylistyce. Ze stron tej książki wyłania się bardzo spójny, wyrazisty obraz wielkiego mistrza słowa, działacza społeczno-politycznego, otwartego na ludzi i świat, obraz, który zapada w duszę i pozostawia w niej trwały, głęboki i nieprzemijający ślad. Zakończyć tę krótką recenzję chciałbym słowami poety Petra Skunca, skierowanymi do I. Czendeja: „Cała jego twórczość — to bunt duszy przeciwko fałszywemu rozumowi. Cała jego twórczość — przeciwko zamianie karpackiego chłopa w lumpenproletariat. Cała jego twórczość — niebiańskie ciała niebieskie zamiast świec, które stawiają Ukrainie jej czy nie jej oligarchowie”. Petrikiwski Las

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn