Strona · s. 12strona oryginału ↗
Lekcja literatury — lekcja życia Kto i dlaczego trafił do wypisów?
Слово Просвіти, №35 за 2017 рік
Na nieszczęście, my, nauczyciele, wszystkiego uczymy na lekcjach, ale nie miłości. A zatem czy trzeba się dziwić, że dzieci nie potrafią zrozumieć biblijnej przypowieści o synu marnotrawnym. A czy wy rozumiecie, moi drodzy koledzy? Pamiętacie? Wiktor HRYCENKO, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, były nauczyciel literatury, Krzywy Róg
Otrzymał ów syn od ojca część spadku i bardzo szybko puścił ją z wiatrem. A potem, podobny do współczesnego bezdomnego, powrócił do ojca. A ten przyjął go z otwartymi ramionami, czym, zdaje się, naruszył elementarną sprawiedliwość. W większości przypadków interpretatorzy tej przypowieści głoszą widoczną prawdę: ojcowska miłość, powiadają, jest wyższa od prostej, dla wszystkich zrozumiałej sprawiedliwości. Ale za wcześnie stawiać kropkę, bo trzeba odpowiedzieć także starszemu synowi, który nie rozumiał, że największym szczęściem jest być przy rodzicach. Tę prawdę zrozumie później, kiedy oni umrą. Niedawno udało mi się usłyszeć ciekawą sentencję. Naród, który myśli o rok do przodu, uprawia zboże. Naród, który myśli o 10 lat do przodu, uprawia sad. Naród, który patrzy w przyszłość o sto lat, wychowuje nowe pokolenie. Ale tak historycznie się złożyło, że dziadowie nasi marzyli, by dożyć do nowych zbiorów, ojcowie wykonywali pięciolatkę w cztery lata, no a my nie widzieliśmy (i nie planowaliśmy) dalej niż rok 2012 (za prezydenta Kuczmy) i marzymy, by dożyć tylko do 2020, kiedy „góra” przeprowadzi obiecane reformy, mając nowego prezydenta po Rewolucji Godności. I tak tradycyjnie uważa się, że tylko pisarz i nauczyciel, zwłaszcza nauczyciel-polonista, powinni patrzeć znacznie dalej, chociaż być może nie zdążą zobaczyć swojego dzieła, bo czasem dopiero po dziesięcioleciach zaczyna odciskać się w duszy już dorosłego człowieka to, co zasiał swoją książką pisarz lub na lekcji nauczyciel. A być może to, co dobre i mądre, a co czyni człowieka człowiekiem, nigdy nie wykiełkuje, zagłuszone chwastami: wychowaniem ulicy lub wilczymi prawami społeczeństwa. Ale, jak powiedział poeta, nam swoje robić. Jest program, są sprawdzone (oj, czy sprawdzone!) przez znawców literatury utwory, są podręczniki, w których uczniom nastawiają mózgi, tak jak nastawiano kiedyś ich rodzicom. Pracuj, nauczycielu, wychowuj narodowo świadomego człowieka, zaszczepiaj miłość do ojczystej ziemi i ojczystego słowa, do swojego narodu... O narodzie, oczywiście, to wymysł, bo w rekomendowanym kilka lat temu nauczycielom „Systemie wartości wychowania obywatelskiego na lekcjach literatury ukraińskiej” punkt o wychowaniu narodowym jest nieobecny. Co więcej, jest on nieobecny także w planach pracy wychowawczej wychowawców klasowych zarówno mojego liceum, jak i tysięcy innych szkół Ukrainy. Dlaczego? Najwyraźniej dlatego, że z bardzo wysokich trybun jeszcze za czasów Leonida Danyłowicza usłyszeliśmy, że idea narodowa nie zadziałała. Chociaż być może nas do dziś przeraża ukraiński nacjonalizm. Znam przypadek, kiedy próbę nauczyciela nauczenia pieśni ludowej do słów Szewczenki „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki” odebrano jako przejaw złośliwego nacjonalizmu zarówno przez dzieci, jak i ich rodziców oraz dyrekcję placówki oświatowej: powiadają, dosyć tego, że wiersz wyuczyli na pamięć. I tak wychodzi, że nauczycielowi pozwala się dawać wiedzę, ale nie wychowywać przyszłych obywateli Ukrainy. Ale nie na darmo swego czasu Wasyl Suchomłynski powiedział, że wiedza bez wychowania to miecz w rękach szaleńca. Zgodnie z tradycją i programem, pierwsza lekcja literatury w 8 klasie to ludowa twórczość pieśniarska, którą, żeby nie obciążała programu, już dawno pora przenieść na lekcje śpiewu. Panie, jak trudno było dopiąć swego, żeby dziecko znało tekst i melodię choćby jednej pieśni ludowej! Jakie nieznośne męki odczuwałem, kiedy nie mając głosu, dawałem przykład klasie: „Śpiewajcie, dzieci, śpiewajcie. W tej pieśni jest kod naszego narodu, kod waszej duszy...” Kiedy zgodnie z kalendarzowym planem miałem mówić o „Słowie o wyprawie Igora”, nie chciałem iść na lekcję, bo dzieci już wyuczyły się na lekcji literatury obcej i są przekonane, że największym patriotą poematu jest książę Igor (to, oczywiście, twierdzi też podręcznik do literatury ukraińskiej). Zdaniem dzieci, książę, idąc w stepy połowieckie, bronił ojczystego kraju i w ogóle pragnął wyzwolić od Połowców Tmutarakań. A ja mam podejrzenie, że to był orszak weselny, wszak syn Igora przecież ożenił się w niewoli!.. „Kto znał cara, godnego miłości?” – pytałem dzieci. — Cisza. Wreszcie: „Car Salomon”. — „Źle uczyliście się historii starożytnego świata. Czyngis-chan to zdobywca czy patriota?” — „Zdobywca!” — radosny okrzyk, bo są przekonani, że tak jest. — „A dlaczego wtedy postawiono mu pomnik w Mongolii?” — Znowu milczą. — „Książę Światosław Chrobry to patriota czy zdobywca?” — „Patriota!” — „Idźcie i zapytajcie o to Bułgarów...” Śmieszni są dla mnie ci ludzie, którzy myślą, że nazywając każdego księcia patriotą, wychowujemy kohortę obrońców Ojczyzny. Patriota broni swojego domu, a nie puka do drzwi sąsiada. Dobrze rozumiał to swego czasu Taras Szewczenko. Jego „Hajdamacy” to nie tylko wysławianie heroicznej walki narodu ukraińskiego o swoją wolność, ale także wezwanie do bratania się i ostrzeżenie, że zło rodzi tylko zło. Powtórzy nauczyciel prawdę z podręcznika — i pójdą w świat Boży duchowe pokraki, spadkobiercy pioniera Pawlika Morozowa. A jak uczniowie odbierają scenę zabójstwa dzieci przez Gontę? Lepiej nie pytać! „Gonta zrobił dobrze. Ja bym tak nie potrafiła...”, „Szewczenko wprowadził tę scenę, żeby podnieść lud do walki o wielką ideę...” Dwie myśli, a wystarczy na całe badanie: gdzie, kiedy i dlaczego te dzieci straciły duszę, bo nie znają miłości, a są gotowe do okrucieństwa i zabójstwa. Nie znam wielkiej idei, dla której można oddać na rzeź swojego syna. Kogo więc wychowujemy, studiując z dziećmi bez odpowiedniego komentarza poemat „Hajdamacy” T. Szewczenki? Jeśli na to pytanie nie odpowiadał podręcznik, musiałem odpowiedzieć ja, nauczyciel. Swego czasu, przygotowując się do lekcji, zapoznałem się z wizją tematu autora podręcznika. I dosłownie potknąłem się o słowa: „Przekonany o niewinności swoich dzieci, Gonta jednak zabija je, żeby nie było zdrady, „żeby nie było gadania”, żeby nikt nie wyrzucał mu, że odstąpił od przysięgi...” A stąd, szanowny czytelniku, dla Ciebie pierwsze zadanie twórcze: nie czytaj dalej, a jednym-dwoma zdaniami wyraź swoją wizję przyczyn tego nadzwyczajnego czynu. Nie wstydź się, pisz szczerze. Być może pod koniec „lekcji” Twoja opinia się zmieni. Ten, kto nie znajdzie odpowiedzi, niech zastanowi się nad następującym pytaniem: dlaczego Szewczenko wprowadził do swojego poematu tę scenę, od której krew stygnie w żyłach? Dopóki wy przez kilka minut myślicie, ja opowiem wam, jak swego czasu zapoznałem się z historią religii żydowskiej. Byłem strasznie zdziwiony: okazuje się, że niektórzy z Żydów do dziś nie mogą wybaczyć narodowi ukraińskiemu wojny wyzwoleńczej pod przywództwem Chmielnickiego, powstania na czele z Gontą i Żeleźniakiem. Powiadają, że niewinnie ucierpiały dziesiątki tysięcy Żydów, którzy znaleźli się, obrazowo mówiąc, między młotem a kowadłem. To mnie zainteresowało, bo w podręczniku o tym — ani słowa. I czego się dowiedziałem? Jeśli Szewczenko w swoich „Hajdamakach” pokazał „krew za krew” i „męki za męki”, niektórym z jego następców jawiło się to inaczej. Powiedzmy, pisarz Danyło Mordoweć, wywodzący się ze starego rodu kozackiego, swoje powieści o Koliszczyźnie tak właśnie nazwał: „Między młotem a kowadłem”, „Rzeź humańska”. Ale (co to znaczą prawa twórczości!), pragnąc wywołać współczucie, Mordoweć mimowolnie opowiedział, że Żydzi nieustannie podkreślają swoją prawość, wyższość. Pamiętacie, u Szewczenki: „Jaremo, herszt-tu, chamów synu...”? Żydzi, współcześni hajdamakom, byli pewni, że mają prawo sądzić i potępiać innych. „My — stal ziemi, my — sól Wszechświata, i Wszechświat będzie nasz, jak to obiecane nam przez Przedwiecznego”, — mówi jeden z bohaterów Mordowca. Jak tu nie wspomnieć słów uczonego XIX w. W. Antonowycza, który pisał: „Nasz naród jest całkowicie tolerancyjny: on nigdy nie zaglądał w cudze sumienie. Ale niestety, w żydowskiej tradycji jest taki pogląd, że inne narody — to wrogowie boży, a tylko Żydzi — to naród przez Boga wybrany... Przychodząc do jakiegokolwiek kraju, gięli się przed siłą i gięli pod siebie wszystkich, którzy stali niżej od nich. Taką złą rolę grali oni i u nas, na Ukrainie...” (W. Antonowycz. O czasach kozackich na Ukrainie. Kijów, „Dnipro”, 1991 r.). W dziesiątej klasie uczniowie powinni przeczytać powieść I. Franki „Ścieżki krzyżowe” i przypomnieć sobie tę lekcję, bo ona, chcę wierzyć, pomogłaby zrozumieć, o jakich i czyich ścieżkach krzyżowych prawdziwie pisał Kamieniarz. Tegoroczni dziesięcioklasiści nie przeczytają, bo nowy program rekomenduje do nauki już inny utwór, gdzie „kwestia żydowska” jest nieobecna. Ale wróćmy do „Hajdamaków”. Żydzi — winni czy niewinni, ale obcy ludzie, którzy na wałach Humań z bronią w rękach spotkali hajdamaków i czekali po tym na miłosierdzie. A jak można zabić własne dziecko? Z historii wiemy, że Gonta dzieci nie zabijał. Na pierwszy rzut oka Szewczenko dolał oliwy do ognia, pokazując tę scenę, wszak dobrze wiedział, że ludowych mścicieli traktowano jako rozbójników, złodziei, plamę w naszej historii. Co robi autor podręcznika? Szuka usprawiedliwienia. Być może ktoś z Was to już czytał? „Tę scenę poeta wprowadza w duchu ludowych wyobrażeń o wierności przysiędze”, — pisze autor, ale za wcześnie stawiać kropkę. Proszę czytelnika o wzięcie pod uwagę moich oskarżeń: 1. Autor podręcznika błędnie interpretuje postać Iwana Gonty, narzuca swoją opinię tysiącom nauczycieli, a w konsekwencji — milionom uczniów, czym wyrządza ogromną szkodę na płaszczyźnie moralnej. 2. Mówiąc o ludowej wyobraźni w odniesieniu do wierności przysiędze, nie dokonuje należytej oceny tej wyobraźni, a przez to stawia Gontę na jednym szczeblu z złowrogim Pawlikiem Morozowem. 3. W podręczniku nie ma nic o „kwestii żydowskiej”, co może prowadzić do międzynarodowych nieporozumień. A teraz, ochotnicy, krok naprzód! Podzielcie się swoją wizją przyczyn zabójstwa dzieci... Coś podobnego pisali kilka lat temu także moi uczniowie: „Żeby nie było zdrady, żeby nie było gadania...” Wypowiadając te słowa, Gonta karmi okrucieństwo tłumu i, zabijając niewinne dzieci, umacnia się na stanowisku lidera masy ludowej. Gonta — to mieszanka religijnego fanatyzmu z przerażającym pragnieniem rządzenia tłumem. I zauważę: kiedy tłum pragnie krwi, trudno mu coś przeciwstawić. Wszak ani Ukraina, ani jej naród nie ucierpiałyby, gdyby Gonta zostawił swoje dzieci przy życiu. Zmieniłoby się tylko jedno: cień zdrady padłby na wodza...” Zgodzicie się: to nie jest autor podręcznika. Ale o tym pisałem już rok temu („Czyje usta głoszą prawdę?”). Szkoda, że autorzy programu nie wierzą w to, że uczniowie wsłuchują się w słowa Kobziarza („Gdybyście uczyli się tak, jak trzeba…”). Świadectwem tego jest
nauka „Testamentu” zaplanowana jest dwukrotnie (w klasach 7 i 9). Czy wychowujemy szacunek do rodziców, swojego rodu, tradycji i historii własnego narodu, czytając „Rodzinę Kajdaszów” I. Neczuja-Łewyckiego i nie posiadając w szkole ani jednego egzemplarza powieści historycznej „Kniaź Jeremi Wiśniowiecki”? Tak, jeśli odkładamy podręcznik i wyjaśniamy uczniom, skąd wzięła się bezduszność w rodzinie wczorajszego chłopa pańszczyźnianego Omelka i dlaczego potomkiem sławnego Bajdy, opiewanego w ludowych dumach, stał się sprzedawczyk i renegat. Niestety, nasi uczeni nie śpieszą się z podaniem precyzyjnej filozoficznej definicji terminu „świadomość narodowa”. Nie wskazano też kręgu dzieł literackich, które miałyby stać się dla niej fundamentem, nie opracowano konkretnych zaleceń metodycznych. Mnie osobiście wiadomo jedynie tyle, że świadomości narodowej nie da się kształtować bez poczucia dumy narodowej (uwaga na marginesie: w Krzywym Rogu miejski konkurs znawców fizyki, matematyki i astronomii oraz młodych wynalazców odbył się pod hasłem „Edisoni XXI wieku”). A z czego w sferze literatury ojczystej mogą być dumni młodzi Ukraińcy? Trudno powiedzieć. Bo trudno wybrać trzy najlepsze książki, które zabralibyśmy w daleką podróż, nawet pisarzom. Mimowolnie wspominam jedną „modną” literatkę: nie wzięłaby, jak wyznała, ani Szewczenki, ani Biblii, ani swoich książek. Na pierwszym miejscu — „Dekameron” Boccaccia. A teraz, szanowny czytelniku, trudniejsze zadanie. Proszę sobie wyobrazić, że powierzono Panu/Pani ułożenie programu z literatury ukraińskiej dla szkoły. Utwory których pisarzy weszłyby do Pana/Pani chrestomatii? Proszę się nie dystansować, bo my, i tylko my, myślimy o 100 lat do przodu, a nie autorzy współczesnych programów, którzy wyznają jedno przykazanie: „Byle pieniądze, grzechu nie będzie!..” Dlaczego mówię tak brutalnie? A dlatego, że choć programy zmieniają się co 4-5 lat, piszą je wciąż ci sami ludzie. Dlaczego tak często dokonuje się „innowacji”, które polegają na prostej operacji — jednego autora „wyrzucono”, innego wstawiono? A po to, żeby szybko pod „najnowszą” program skomponować podręczniki i chrestomatie. Oto Panu/Pani pieniądze — i to całkiem niezłe. A do tego tytuły. Krytykowałem program z literatury ukraińskiej, stworzony przez zespół pod kierownictwem R. Mowczan, kiedy ta kierowniczka była jeszcze tylko kandydatem nauk. Teraz Raisa Wałentyniwna jest już doktorem. I, jak to mówią, nie podchodź: kim ty jesteś, żeby nas krytykować? („Pies szczeka, a karawana idzie!”). Kilku entuzjastów (Hryhorij Kłoczek, Olha Słoniowśka) walczyło z programem, wciąż mając nadzieję na Boga lub Ministerstwo Oświaty, a moje repliki już wtedy były zarażone pesymizmem („Nasz pociąg odjechał od peronu”, „Nastał czas donkiszotów”). Mówiąc krótko, kijem rzeki nie zawrócisz!..
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
