Strona · s. 14strona oryginału ↗
Bandurzysta Taras Syłenko: „Bandurę i kobzę powinni wykładać we wszystkich szkołach muzycznych”
Слово Просвіти, №35 за 2017 рік
…Taras Syłenko siada na ławce w centrum Użhorodu na Korzo, rozpakowuje bandurę, kładzie do futerału kilka własnych płyt kompaktowych, stroi struny i zaczyna grać… Korzo to centrum miasta, jest tu wielu turystów i mieszkańców. Jest głośno i gwarno — i nagle pośród tego chaosu brzmią srebrne struny ludowego instrumentu… „No, jeszcze nam tylko tutaj bandury brakowało!” Taras Syłenko jest znany między innymi ze swoich pieśni o atamanach z Chołodnego Jaru, powstańcach, kozakach, hajdamakach, dlatego zaczyna również od eposu — ale zakarpackiego: o lokalnych bohaterach-siczowcach. Śpiewa „Na Zakarpaciu radość nastała”, „Czy słyszeliście, mili bracia”, „Oj, w 1939 roku”, „Już wiosna zmartwychwstała”, „Hej, płynie kaczka po Cisie”, i płyną te pieśni… obok uszu przechodniów. Chyba tylko na frazie „jak Madziarzy napierali” jakaś cioteczka zdziwiona się odwróciła. Bandurzysta próbuje czegoś innego: znane pieśni kozackie, potem — zakarpackie ludowe, na przykład: „Oj, na górze biały kamień”, które niezwykle brzmią przy akompaniamencie bandury. W końcu, na zaśpiewane przez niego „Oj, oczy, oczy, oczy dziewczęce” obok bandurzysty zatrzymują się dwie dziewczyny, słuchają, wdzięcznie kładą do futerału pieniądze i odchodzą. Nagle pojawia się zirytowany wujek, zbliża się i wypowiada frazę: „No, jeszcze nam tylko tutaj bandury brakowało!” A my tymczasem rozpoczynamy rozmowę. Pan Taras mówi, że z różnych powodów bywał na Zakarpaciu dość często. Ale uliczne kobzarstwo praktykuje tutaj dopiero drugi raz. Pierwszy raz był w 2012 roku, wtedy ludzie lepiej odbierali: podchodzili, słuchali, wypytywali. A teraz posłuchać swojego — już nie jest tak ciekawie… No, i niektórzy przyzwyczaili się jeszcze do tego, że my, Ukraińcy, dobrotliwie i z uśmiechem reagujemy na wszelkie ataki, dlatego nieżyczliwi nie boją się okazywać swojej ukrainofobii… — Czy to Pana dotyka? — Chciałoby się, oczywiście, żeby tego nie było. Ukraińską pieśń trzeba przyjmować z szacunkiem. Gdybym zobaczył w Kijowie jakiegoś wykonawcę z Zakarpacia z tradycyjnym instrumentem muzycznym, to tylko bym się cieszył, zatrzymałbym się i słuchał! Odpowiednio, tak powinni reagować i Zakarpatczycy na bandurę, której tutaj wcześniej nie słyszeli. Artysta chce wystawić obrazy, a muzyk — przekazać swoją muzykę — Rzeczywiście, tutaj nie było tradycji wędrownych kobzarzy — tak jak to było jeszcze do lat 30. na Ukrainie… — Na Zakarpaciu mogli być tylko pojedynczy lirnicy, a żeby z bandurą, kobzą — to ja o takich przypadkach nie słyszałem… Ale chce się zapoznać wszystkich z naszą sztuką. Artysta pragnie wystawić obrazy, żeby ludzie widzieli, a muzyk — przekazać słuchaczowi muzykę… Także ważne jest dla mnie widzieć reakcję, bo właśnie przez to, jak ludzie reagują, poznajesz ich, okolicę, tę lokalną mentalność…. Trzeba przyznać, że ludzie są trochę na innej, swojej fali… I żeby Zakarpatczyków aż tak poruszało ogólnoukraińskie, czy chociażby historyczno-zakarpackie — to, póki co, niestety, tutaj można życzyć sobie lepiej… Chociaż niemało mieszczan w centrum jest w wyszywankach… — A jak reagują na kobzarzy za granicą? — Inaczej… Kiedyś, siedząc w Berlinie, śpiewałem pieśń o zburzeniu Siczy Zaporoskiej — jest ona specyficzna, ma wiele strof i dla Niemców żadne słowo nie jest zrozumiałe. Ale zapamiętałem jednego Niemca na rowerze, który nagle zatrzymał się obok mnie i słuchał do końca. Wiecie, co jest naprawdę godne szacunku — to umiejętność Europejczyków szanowania swojego i zachwycania się cudzym. Chciałoby się, żeby w domu na rodzimą kulturę była bardziej pełna szacunku reakcja. A co to za instrument u Pana? …A tymczasem bandurzysta gra dalej. Po kilku minutach obok niego zatrzymuje się mama z dziewczynką w wieku około 10 lat. Mała z zachwytem słucha i widać, że czeka na zakończenie pieśni — chce się o coś dowiedzieć. W końcu podchodzi i pyta: — A co to za instrument u Pana? Ja w szkole muzycznej uczę się na skrzypcach i tak ciężko bywa grać na nich, chociaż tam są tylko 4 struny. A u pana tutaj jest ich tak dużo!.. Taras śmieje się i proponuje jej potrzymać bandurę. Opowiada, że te instrumenty bywają różne… Starowiecka, czyli ludowa, ma 21 strun; chromatyczna — 62 struny, a do tego jeszcze przełączniki… A potem gra dla dziewczynki dziecięce piosenki — o trzmielu i o kotce, która poszła po wodę i wpadła do studni. W końcu piosenkę o kotce śpiewają już we dwoje. A ja słucham i dziwię się, jak łatwo Taras znalazł z dziewczynką wspólny język… Rzeczywiście — muzyka łączy!.. — Na Zakarpaciu w miastach jest dużo szkół muzycznych, gdzie dzieci otrzymują edukację muzyczną, ale dlaczego one nie wiedzą o bandurze jako instrumencie narodowym? — Myślę, że nie tylko na Zakarpaciu jest taka sytuacja, w wielu innych obwodach jest to samo. Uważam, że bandurę, kobzę — jako unikalne instrumenty narodowe powinni wykładać we wszystkich szkołach muzycznych. Niestety, u nas instrumentami narodowymi nazywają wszystko, co popadnie: okrągłe gitary, akordeony, bajany, harmonijki, domry, mandoliny. Ale one są przeważnie pseudonarodowe, bo niektóre są sztucznie stworzone. Ale razem z tym naszych, autentycznie narodowych instrumentów nie wykładają. Nawet chromatycznej akademickiej bandury, którą stworzono w czasach sowieckich… — A dlaczego? Brakuje wykładowców? Czy uczniów? Chociaż są znane projekty muzyczne, gdzie muzycy grają na bandurach i są one popularne… — Nie myślę, żeby brakowało wykładowców. Zresztą uczniowie przy odpowiednim podejściu też by byli. Głównym jest stworzenie odpowiednich warunków. Obecnie cała sfera humanistyczna jest pod wielką presją. Gdyby stworzono warunki dla młodego specjalisty, żeby przyszedł do tej szkoły, na przykład na Zakarpaciu, gdzie nigdy nie było bandury, zabrał się za jej wykładanie i żeby miał możliwość potwierdzania się, otrzymywania godnej pensji — sytuacja by się zmieniła… Co roku nasze uczelnie mają wystarczającą liczbę absolwentów, żeby to wszystko zapewnić (niektórzy nawet martwią się, że absolwentów jest dużo, a miejsc pracy nie ma). Czyli, jeśli do wszystkiego jest mądre podejście, to sprawa ruszy z miejsca… Dlatego mamy sytuację, kiedy podchodzą ludzie i mówią: nie grajcie, bo u nas tutaj bandury historycznie nie było. Kiedy ona nie brzmi, jak tutaj, na Zakarpaciu, to odpowiednio nie ma kultury odbioru tej muzyki. A kiedy będzie kultura odbioru? Kiedy chociaż raz w dzieciństwie człowiek usłyszy tę muzykę. Kiedy przez te wszystkie 10 lat nauki w szkole chociaż raz przyjdzie kobzar i zagra. I dziecko od małego, kiedy jest jeszcze czyste i jasne duchem, usłyszy to, obudzi w swojej duszy życiodajny płomyk i poniesie go przez całe swoje życie…
Po występie dzieci podchodzą, żeby choćby dotknąć paluszkiem struny — Czy często zapraszają Pana do szkół? Jak odbierają bandurę uczniowie, którzy dorastają na przykład na tej muzyce, którą narzuca im się jako “współczesną”? Czy kobzarstwo to dla nich w ogóle muzyka z innej planety, czy jak? — Mam duże doświadczenie w występach w szkołach i miałem nawet bardzo wyrazisty przykład, kiedy dwie różne szkoły mieściły się w jednym budynku, po prostu rozdzielonym ścianą. Ale te dwie szkoły pracowały jako dwie różne instytucje, z oddzielnymi dyrekcjami i administracjami. I wyszło tak, że w jednym, wydawałoby się, pomieszczeniu, była zupełnie różna reakcja na występy. Dzieci odbierają świat przez reakcję wykładowców. Widzą, jak reaguje nauczycielka. Jeśli nauczycielka usiadła i sprawdza w tym czasie zeszyty, to i dzieci występ kobzarza też nie motywuje. I zupełnie inny obraz, kiedy dzieci są wychowane w szacunku do kultury ludowej (do obrzędów, do historii, do języka, do haftu, do rodzimej wiary — do wszystkiego!) Ci sami Polacy czy Niemcy nie uczą swoich dzieci tylko miłości do własnej muzyki, ale i do historii, do przyrody itd., dlatego też mają naród z wyraźnie określonym narodowym obliczem!.. — To jak reagują dzieci? — Dzieci, kiedy kończy się występ, obowiązkowo podchodzą, żeby choćby dotknąć paluszkiem struny. To naturalna reakcja dziecka, bo w ten sposób, taktylnie, ono też poznaje świat. I im mniejsze dzieci, tym czystsze te uczucia. Bo kiedy są już „zabębniene” obcymi bajkami, rytmami i lalkami, to już, oczywiście, żadna bandura u dziecka sentymentów nie wywołuje. — Proszę powiedzieć, czy ma Pan uczniów? — Tak, to przeważnie dorośli ludzie. Oni sami poprosili się do nauki. Pokazuję im sposoby gry, uczę różnych niuansów, wyrażam życzenia… A dalej — wszystko zależy od nich!.. Jednak póki co nie mogę powiedzieć, że mam Ucznia. Rozumiecie, prawdziwe relacje Ucznia i Nauczyciela są szczególne!.. Kiedyś ułożyłem aforystyczny wierszyk: “Wszyscy my na naszej Ziemi jedni drugim uczniowie i nauczyciele!” Dobry Uczeń — to prezent od losu, doprawdy, jak i dobry Nauczyciel. Dlatego mówię, że do prawdziwego Ucznia jeszcze nie dorosłem… Są po prostu ludzie, którzy chcą opanować bandurę. Ja zaś za swoich nauczycieli uważam śp. Mykołę Budnyka i Hryhorija Weretę. Do Hryhorija Werety (choć minęło już ponad 20 lat, jak u niego się uczyłem) — telefonuję, rozmawiamy, słucham jego rad, oferuję pomoc, czyli on w mojej duszy pozostaje Nauczycielem. — Pana syn Swiatosław również jest znanym bandurzystą, śpiewa na festiwalach, koncertach… Syna uczył Pan grać? Jego obecny przejaw artystyczny — również od ojca? — Tak, i to całkiem logiczne. Oczywiście, że nie mając przykładu, nauki i doświadczenia ojca, on sam z siebie tego nie osiągnąłby. Ale ja też nie mogę powiedzieć, że po prostu uczyłem go tylko grać na bandurze… Tutaj jest suma czynników. I zaczęło się wszystko jeszcze na długo przed tym, jak się urodził… Najpierw sobie go WYMARZYŁEM jako bandurzystę… Wtedy, małemu, stopniowo śpiewałem kozackie, hajdamackie, powstańcze i, oczywiście, kołysanki oraz inne pieśni ludowe. Uczyłem miłości do rodzimej wiary, historii, bajek, książek… A później, kiedy syn podrósł — to były wyprawy, festiwale, koncerty, gdzie przebywał w ukraińskim środowisku… No, a właściwie występować z bandurą Swiatosław zaczął od 6. roku życia — kiedy opanował na moim instrumencie pieśń “Oj, na hori, na mohyli”. Nie można mówić, że elektryczna bandura jest lepsza od staroświeckiej! — Gra Pan na staroświeckiej bandurze, a teraz z tym instrumentem eksperymentują… — Ja do tego podchodzę spokojnie, to znak czasu. Ale nie lubię, kiedy zaczynają przeciwstawiać i mówić, że oto to jest lepsze, nowocześniejsze, młodzieżowe, a tamto — przestarzałe… Mówiąc, że jeśli brzmi “Boney M.” na bandurze — to jest ultranowocześnie, a tradycyjna duma — to już coś drugorzędnego i nieciekawego. Nie trzeba takich porównań. Po prostu każdy ma swoją niszę. Są i tu, i tam swoi słuchacze, ktoś nie odbiera tego, ktoś nie odbiera innego, ale mówić, że coś jest lepsze, nowocześniejsze — jest nieprawidłowo. — Ale jeśli chodzi o tradycyjne bandurzystwo i kobzarstwo — ono przecież nigdy nie będzie miało w masowym społeczeństwie należnego miejsca bez tych zalotów z unowocześnianiem, czyż nie tak? — Sądzę, że tradycja rzadko pozwalała kobzarzom eksperymentować. Był wyraźny repertuar, który wykonywali bracia w cechach. Teraz także są ludzie, którzy uważają, że musi być tylko oto kanon i nikt nie powinien wychodzić poza jego granice. A jeśli wziąć w przybliżeniu tę granicę — do lat 30. XX wieku, dopóki jeszcze kobzarze jakoś w żywej tradycji istnieli i coś wykonywali, to oni coś próbowali też tworzyć. Ale potem ta tradycja została przerwana. I moim zdaniem, my teraz powinniśmy, z szacunkiem odnosząc się do przeszłości, do tego, co było w tradycji i repertuarze, równolegle z tym dołączać coś nowego na tradycyjnej podstawie. Komuś to imponuje, komuś — nie, ale uważam, że właśnie tak warto się poruszać. W naszym kobzarskim cechu wzorcem jest to, co wykonywał Hryhorij Kyryłowycz Tkaczenko, troszeczkę z tego, co ktoś opanował z tych zapisów, transkrypcję których swego czasu zrobił Fiłaret Kołessa czy Kłyment Kwitka, z zapisów na wałkach. A ja uważam, że cała historia walki wyzwoleńczej na Ukrainie (czy oto, na przykład, na Zakarpaciu w 39-tym) — ona musi być także wyśpiewana. W szczególności też pieśni o Hołodomorach, Krutach, represjach, UPA, współczesnej antymoskiewskiej wojnie itd. powinny być w kobzarskim repertuarze. Któż poniesie dalej te pieśni, jeśli ich teraz nie śpiewać? Oblicze wroga nie zmieniało się od wieków — Lwia część Pana pieśni — o wojownikach, bohaterach przeszłości. Oto, dla przykładu, o atamanach z Chołodnego Jaru. Dlaczego zaczął Pan je śpiewać? — Niepokoiło mnie, że te pieśni nie brzmią dla szerokiego ogółu. Zacząłem je odszukiwać, studiować, starałem się zapisać jak najdłuższe warianty tekstów, do niektórych dorabiałem muzykę… I pomimo tego, że one do tej pory nie stały się dorobkiem dla szerokiego ogółu, ja kontynuuję ich szukanie. Na przykład pieśń o Hołodomorze, którą stworzył kobzar Mychajło Baszłowka, odszukałem tak: przez książkę telefoniczną dotarłem do jego wnuka i córki. Poznałem się. Dali mi kopię jego zapisów z lat 60., zrobionych w warunkach domowych na magnetofon szpulowy. A tam odnalazłem już i pieśń.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
