Strona · s. 1strona oryginału ↗
Ukraińska szkoła przyszłości tworzy się już dzisiaj: wyzwania i zagrożenia reformowania
Слово Просвіти, №35 за 2017 рік
Mówiąc o ważności zmian w edukacji średniej, trzeba rozumieć, że jednym z zadań szkoły jest pomoc dziecku w przygotowaniu się do współczesnego życia. A co może zapewnić realizację zasady „życie jako uczenie się przez całe życie”? Wydaje mi się, że przede wszystkim potrzeba czytania, zdolność zachwycania się tekstami, posiadanie literackiego smaku, wyrażanie własnej, uargumentowanej krytycznej opinii na temat literatury.Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T.G. Szewczenki NANUZ czerwca 2016 roku rozpoczął się proces opracowywania i tworzenia nowego Standardu ogólnego wykształcenia średniego. W wersji projektu, który otrzymał nazwę „Nowa ukraińska szkoła: podstawy Standardu edukacji”, grupa ekspertów pracująca nad opracowaniem dokumentu wyodrębniła następujące główne wektory rozwoju „Nowej ukraińskiej szkoły” (dalej — NUS): integracja treści edukacji na podstawie kluczowych kompetencji, potrzebnych do udanej samorealizacji w społeczeństwie; wdrażanie innowacyjnych metodyk nauczania; zmotywowany nauczyciel, który ma swobodę twórczości i rozwija się zawodowo; pedagogika partnerstwa ucznia i nauczyciela; całościowy proces wychowania, który kształtuje wartości; decentralizacja jako efektywne zarządzanie, które nada szkole realną autonomię; nowoczesne środowisko edukacyjne, bazujące na ICT. U podstaw Koncepcji NUS leży przejście od szkoły wiedzy do szkoły kompetencji. Obszar edukacji językowo-literackiej tworzy wykaz dyscyplin, do których należą język ukraiński, literatura ukraińska i literatura obca. Cały ubiegły rok w Ukrainie w kręgach zawodowych, naukowych i społecznych toczyły się dyskusje dotyczące połączenia lub niepołączenia w jeden przedmiot literatury ukraińskiej i obcej. W czerwcu 2017 r. Minister L. Hrynewycz, z uwagi na ostrość tego pytania, poleciła departamentowi ogólnego wykształcenia średniego wstrzymać idee związane z możliwą integracją. W koncepcji NUS zapisano, że wyniki nauczania w obszarze edukacji językowo-literackiej przewidują kształtowanie takich umiejętności i nawyków „u ucznia/uczennicy, dzięki którym on/ona: • wykorzystuje język ukraiński jako państwowy do duchowego, kulturowego i narodowego samowyrażenia; • wybiera i stosuje odpowiednie strategie komunikacyjne dla osiągnięcia celów życiowych; • odbiera, rozumie, systematyzuje, przekształca oraz wykorzystuje informacje z różnych źródeł; • wyraża myśli, uczucia i poglądy w różnych sytuacjach komunikacyjnych, przestrzegając norm języka ukraińskiego; • analizuje, interpretuje, krytycznie ocenia teksty różnych rodzajów, generuje i porządkuje informacje w celu tworzenia tekstów różnego przeznaczenia; • odbiera dzieło literackie jako środek wzbogacania osobistego doświadczenia emocjonalno-uczuciowego, jako wyraz tożsamości narodowej i komunikacji międzykulturowej, czerpie przyjemność z procesu czytania; • stosuje różne strategie dla doskonalenia mistrzostwa w zakresie władania językiem państwowym i ojczystym” [1, 25]. Zatem pierwszą z kompetencji, które uczeń powinien opanować w ciągu życia, jest komunikacja w języku państwowym. W wyniku opanowania tej kompetencji kształtuje się następująca postawa (pod pojęciem „postawa” rozumiemy pewien imperatyw światopoglądowy, przekonanie dziecka): „docenianie języka ukraińskiego jako państwowego — czynnika tożsamości narodowej. Gotowość do aktywnego posługiwania się językiem ukraińskim we wszystkich dziedzinach życia” [1, 25].Zauważę, że moim zdaniem szkoła przeżywa dzisiaj kryzys czytania. Czytania przede wszystkim jako ważnej praktyki socjokulturowej. Wielu ekspertów, zarówno w naszym kraju, jak i za granicą, podkreśla, że dzisiaj zadaniem szkoły nr 1 jest nauczenie dzieci czytania. Długi czas w szkole dominowała „paradygmat tekstocentryczny” nauczania literatury. A na czym polega różnica między szkołą tekstocentryczną a czytelnikocentryczną? Paradygmat tekstocentryczny jest ważny wtedy, gdy stawiamy przed sobą zadanie ukształtowania ucznia/uczennicy, którzy w przyszłości pragną wybrać zawód filologiczny. Uwaga poświęcona tekstom, staranne studiowanie bazy źródłowej to ważny komponent myślenia badawczego. Muszę powiedzieć, że w czasie mojej pracy w Instytucie Literatury im. T. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy na radach naukowych nie raz poruszano kwestię upadku źródłoznawstwa w Ukrainie. Współcześni młodzi badacze nieczęsto wybierają dla siebie zawód tekstologa. Ostatecznie u podstaw literaturoznawstwa leży praca z tekstami. Jednak czy aż tak wszyscy nasi uczniowie i uczennice wybiorą dla siebie zawód literaturoznawców? Pewnie nie. I to jest naturalne. Po co więc potrzebne są lekcje literatury? Co dają tym, którzy chcą w przyszłości być programistami, prawnikami, lekarzami itd.? Po co dzieciom potrzebne jest zanurzenie w tekst i rady nauczyciela, jak podróżować po świecie książki?Zakończenie na str. 4MAGICZNE LUSTRO SŁOWANARODOWA ELITA10-11ALFABET ZNANYCH IMION14-15
s. 4 · strona oryginału ↗
Zakończenie. Początek na str. 1
Lekcja literatury to lekcja-podróż, lekcja poznawania innego doświadczenia, rozumienia innej rzeczywistości socjokulturowej, zachowań rówieśników i nie-rówieśników... Jednym słowem, na lekcji literatury ważne jest, aby pomóc dziecku podróżować po tekście, by zaczerpnąć z niego coś dla siebie, a także wyrazić swój stosunek do pewnych konfliktów moralnych, światopoglądu, postaw bohaterów. Ważne, aby uczniowie mieli możliwość wizualizacji dla siebie tego świata przedstawionego, w którym przebywają, strona po stronie, ponieważ tylko tak możliwe jest „głębokie zanurzenie” w tekst, ponieważ tylko tak skonstruowani przez świadomość artystyczną bohaterowie staną się realnymi, z krwi i kości, którzy będą mogli być doradcami lub bodźcami dla dziecięcej percepcji. W nowoczesnym świecie informacyjnym istnieje takie pojęcie jak przeglądarka do „głębokiego zanurzenia”, na przykład Tor. Przyzwyczailiśmy się do Google Chrome, Mozilli, Opery, Explorera..., ale są też inne przeglądarki, które pomagają profesjonalnemu poszukiwaczowi znaleźć w sieci to, co znajduje się wcale nie na powierzchni. W tym celu użytkownik musi posiadać pewien zestaw umiejętności, aby skorzystać z zalet „głębokiej przeglądarki”, a nie mówić, że wszystko jest tam niezrozumiałe, zbyt skomplikowane i on lub ona nadal będzie korzystać ze zwykłej przeglądarki. Wydaje mi się, że coś podobnego dzieje się z tekstem, który możemy otworzyć dla siebie za pomocą Opery, a możemy za pomocą czegoś „głębszego”. Lekcja literatury, która „zanurza” dziecko w paradygmat czytelnikocentryczny, zakłada, że dzieci rozumieją utwór literacki jako psychologicznie żywy obiekt, jako coś, co zawiera pewien potencjał dla ich dalszego rozumienia życia. Czytanie „Romea i Julii”, „Hamleta”, „Boskiej komedii”, „Fausta” itp. to przepracowywanie pewnych wątków, które określają typowe dla większości modele zachowań. W takim przypadku pierwszą zasadą (lub strategią) „lekcji czytelnikocentrycznej” jest: świat literatury jest żywy. Dzieciom czasem wydaje się, że czytając, być może tracą czas. Zamiast tego mogłyby pograć w piłkę lub gry komputerowe. Jednak w rzeczywistości literatura przygotowuje je na możliwe trudne sytuacje w przyszłym życiu, które wcale nie jest doskonałe. W życiu są porażki, nieporozumienia, konflikty, urazy, zbrodnie... A doświadczenie literatury daje możliwość teraz, na lekcji, przemyślenia takich poważnych problemów jak zdrada, wyobcowanie, morderstwo, samobójstwo itp. Aby wiedzieć, że w przewodzie jest prąd, nie trzeba go dotykać. Tak samo jest z literaturą: daje ona możliwość wzbogacenia sfery możliwości poznawczych młodego człowieka, przepracowując imaginatywnie pewne kolizje życiowe lub rozwijając wyobraźnię, ważny czynnik niestandardowego rozwiązywania problemów życiowych. Dziś w kilku krajach na naszej planecie drukuje się już ludzkie organy na drukarkach 3D. My zaś czasem nawet nie domyślamy się, co dzieje się w świecie zewnętrznym. Paradygmat czytelnikocentryczny ma jeszcze jedną ważną zaletę: rozszerza nasze granice widzenia świata, zakłada zasadę otwartości na „Innego”, a zatem przygotowuje na spotkanie z cudem, wyrażając się metaforycznie. Aby spotkać się z cudem, trzeba być na to gotowym. Ta antyczna mądrość jest ważna i dzisiaj. W aspekcie idei „Nowej ukraińskiej szkoły” jednym z kluczowych pojęć staje się „dzieckocentryzm”. I chociaż termin ten nie jest nowy dla rodzimej pedagogiki, zaznaczę, że twórcy NUS, do których należy autor tych słów, w szczególności programów z literatury, dążyli do tego, aby w szkole zmienił się stosunek do uczniów, którzy powinni być postrzegani jako podmioty działalności edukacyjnej, a nie przedmioty. I chociaż de iure niby tak było, jednak w rzeczywistości do dziś w szkołach mamy dość nieadekwatny stosunek do uczniów, którzy często mają tylko obowiązki, ale wcale nie mają praw. Takich smutnych tradycji trzeba się pozbywać. A paradygmat czytelnikocentryczny jest skierowany na to, aby każda interpretacja uczniów, każda niespodziewana myśl była przyjęta jako taka, która ma prawo do istnienia. Zresztą takie podejście wcale nie przeczy współczesnym podejściom literaturoznawstwa, w szczególności w tym aspekcie pozwolę sobie wspomnieć prace kanadyjskiego teoretyka J. Cullera, który badał zasady estetyki recepcji. Tekst może generować nieskończenie możliwą liczbę odczytań. Przypomnijmy, jakich niespodziewanych transformacji doznają dobrze znane teksty o „Annie Kareninie” czy „Sherlocku” dzisiaj. Z punktu widzenia „tekstocentryzmu” interpretacja filmowa BBC to znęcanie się nad utworami Conan Doyle’a, „porażka reżyserów”... Ale ilu ludzi na planecie ten film przyciągnął właśnie połączeniem oryginalnych cech bohaterów i wątków, które należą do TSO (tradycyjne wątki i obrazy), z najnowszymi gadżetami, które pomagają nieprzeciętnemu umysłowi rozwikłać najbardziej zagadkowe tajemnice. Współczesny obraz Sherlocka to wynik dominacji nastawienia czytelnikocentrycznego, w którym liczy się zdolność człowieka do adaptacji klasycznych (tradycyjnych) wątków i sytuacji do teraźniejszości. Zdarzało mi się widzieć niemało teatralnych transformacji tekstu Szekspira (powiedzmy, w Polsce kilka lat temu widziałem transformację „Tytusa Andronikusa”, który został metaforycznie przekształcony w historię o relacjach człowieka i ideologii, człowieka i nazizmu, konfliktów wewnątrz Polski i Niemiec w latach 1938–39). Podobne adaptacje kulturowe nie byłyby możliwe, gdyby nie podejście czytelnikocentryczne. Zresztą dążenie do „przepisania” tekstu pewnej epoki kulturowo-historycznej zgodnie z wrażliwością i światopoglądem teraźniejszości to całkowicie naturalne dążenie człowieka, który żyje kulturą, słowem... Szekspira transformowano i w okresie romantyzmu w Niemczech, mówiąc, że zbyt wiele jest śmierci w jego tragediach. Człowiek ucieleśnia specyfikę myślenia danej epoki – i jest to całkowicie naturalne. Każda wskazówka, by odbierać tekst tak, a nie inaczej, świadczy o „dyktacie”, który pedagog czyni nad tekstem. Wyjaśniwszy hermeneutykę utworu, czyli nakreśliwszy kontekst kulturowo-historyczny, pewne sensy ważne dla autora czy autorki, w żadnym wypadku nie można negować samodzielnych interpretacji czytelniczych dziecka. Zresztą wydaje mi się, że paradygmat czytelnikocentryczny na lekcjach literatury daje możliwość jak najlepszej wizualizacji tych światopoglądowo-filozoficznych matryc metamodernizmu, który przyszedł na zmianę postmodernizmowi i który pokazuje, że świat niekoniecznie musi być podzielony według zasady czarno-białej. Korzystnym materiałem do kształtowania kompetencji komunikacji w ojczystym języku państwowym jest kompleks poezji, które studiuje się, zaczynając od 5 klasy i które reprezentują temat kultywowania szacunku do języka ojczystego (D. Pawłyczko „Wyrzekłeś się języka ojczystego”, „O języku ojczysty, kim bez ciebie jestem”, „Gdybym stracił oczy”; Ołeksandr Ołeś „O słowo ojczyste! Orle skuty!”, W. Hołoborodko „Nasz język”; I. Małkowycz „Świeczka litery ji” itp.). Kształtowaniu kompetencji komunikacji w ojczystym języku państwowym sprzyjać będą także tekstocentryczne uczniowskie projekty badawcze, które przewidują poprzez teksty artystyczne badanie przez uczniów różnych warstw leksyki języka ukraińskiego. Kompetencja komunikacji w językach obcych wymaga od uczniów zrozumienia potrzeby popularyzacji Ukrainy na świecie za pomocą języków obcych; uświadomienia sobie tego, że ucząc się języka obcego, wzbogacamy ojczysty, gotowości do dialogu międzykulturowego, otwartości na poznawanie różnych kultur. Maksymalnie korzystną dla kształtowania tej kompetencji jest twórczość poetów-neoklasyków. Efektywnym materiałem do kształtowania kompetencji komunikacji w językach obcych, pod warunkiem znajomości przez uczniów odpowiednich języków obcych w klasach profilowych, są takie teksty: M. Rylski – przekłady z polskiego – „Pan Tadeusz” (A. Mickiewicz), Borys Ten – „Iliada”, „Odyseja” (Homer), J. Andruchowycz – „Romeo i Julia”, „Hamlet”, sonety (W. Szekspir) itp. Jesienią w Radzie Najwyższej odbędzie się głosowanie nad projektem ustawy „O edukacji”. Ustawa ma ważne znaczenie dla zmian naszej rzeczywistości społecznej, dla kształtowania nowej trajektorii nauczania w szkole, dla utwierdzenia w naszej praktyce edukacji formalnej, pozaformalnej i nieformalnej. Przedstawiony projekt ustawy „O edukacji” proponuje systemowe zmiany, objawione nie tylko w samym tekście ustawy, ale w tym projekcie, który może być zrealizowany w przypadku pozytywnego głosowania w Radzie Najwyższej. Mam na myśli „Nową ukraińską szkołę”, która jest produktem intelektualnym, powstałym w wyniku dyskusji wielu specjalistów zarówno na Ukrainie, jak i za granicą. Proponowana reforma przestrzeni edukacyjnej skierowana jest na jej demokratyzację oraz większą autonomiczność. Tak, powiedzmy, teraz dostać się na stanowisko dyrektora można będzie tylko przez konkurs i pracować na tym stanowisku nie więcej niż dwie kadencje; w nowej ustawie mowa jest o znacznie większej, niż zapisano w obowiązującej, wolności akademickiej, zachęca ona do inicjatywy pedagogicznej, która polega na opracowywaniu autorskich programów nauczania, projektów, metod edukacyjnych i technologii; w ten sposób mowa jest o tym, że za pedagogami oficjalnie będzie zagwarantowane prawo do indywidualnej działalności edukacyjnej (naukowej, twórczej) poza ich placówką edukacyjną. Rozumiem, z pojęciami „wolności akademickiej”, „inicjatywy pedagogicznej” mogą być pewne kolizje w naszym kraju, gdzie przez kilka dziesięcioleci kierownicy placówek edukacyjnych przyzwyczaili się do dyrektywnej metody zarządzania. Niestety, nasi nauczyciele często po prostu nie mają sił na pisanie autorskiego programu, a korzystają z już gotowego produktu. Bezsprzecznie, tak łatwiej. Ale czy odpowiada ten „zatwierdzony przez kogoś na górze” program oczekiwaniom tej klasy, w której pracuje nauczyciel? Być może, biorąc pod uwagę pewne zainteresowania uczniów, ich wyniki w nauce i inne czynniki, warto wybrać do nauki na lekcji ten, a nie inny utwór, więcej godzin poświęcić nauce tego czy innego romansu, który ma ważne znaczenie dla kształtowania tych czy innych kompetencji. W takim przypadku mowa jest o tym, że po uchwaleniu tej Ustawy w łonie NUS zostanie ukształtowane środowisko twórczych ludzi, gotowych myśleć nieliniowo, niestandardowo, nie korzystając z gotowych klisz. Niestety, dziś zawód nauczyciela jest dość nisko płatny, nauczyciel jest „obciążony” różnymi papierowymi formami kontroli i sprawozdawczości, które, oczywiście, w warunkach niskiego wynagrodzenia raczej nie sprzyjają twórczej trajektorii i realizacji zasad wolności akademickiej. Jednak już od stycznia 2015 roku Ministerstwo pod kierownictwem L. Hrynewycz doprowadziło w rządzie do podniesienia płac nauczycielom. I w takim przypadku znów powrócę do myśli, że w przyszłości nastąpi przeformatowanie środowiska edukacyjnego, które powinno być środowiskiem szczęśliwych ludzi, socjalnie chronionych i wolnych, którzy wykonują jedną z najważniejszych misji na Ukrainie. Jak w USA, gdzie zawód nauczyciela jest społecznie znaczący i ekonomicznie atrakcyjny. Ponadto w ciągu roku MON planuje przeprowadzić przekwalifikowanie nauczycieli szkoły podstawowej, którzy od 1 września 2018 roku zaczną pracować z „pierwszakami” już w nurcie NUS. Certyfikacja do pracy z nowymi standardami państwowymi będzie dobrowolna, a ci, którzy ją przejdą, otrzymają 20% dodatek do wynagrodzenia. Ustawa będzie przewidywać zwiększenie w systemie edukacyjnym pedagogów-nowatorów, którzy myślą twórczo i angażują dzieci do postrzegania świata indywidualnie, wychowując zdolność krytycznego myślenia i adekwatnego reagowania na różne fenomeny teraźniejszości i przeszłości; takie „reagowanie” przewiduje wartościujące podejście do zjawisk. Przestrzeń edukacyjna, w której do dziś obowiązują zasady wojskowej musztry (klasa z ławkami w trzy rzędy...) z czasem powinna odejść. Osobne kwestia dyskusyjna w Ustawie – artykuł 6, w którym mowa jest o językowej stronie edukacji. Moim zdaniem, w ustawie można by zapisać, że językiem procesu edukacyjnego jest język państwowy. I tutaj warto byłoby postawić kropkę, aby nie wywoływać w przyszłości dalszych insynuacji i prowokacji. Oczywiście, można innym osobnym zdaniem zapisać prawa rdzennych narodów do nauki swojego języka lub przedmiotów w swoim języku. Rozumiem ból narodu krymskotatarskiego, który stał się ofiarą kremlowskiej aneksji i, w istocie, terroru. Byłem świadkiem płomiennej mowy R. Czubarowa na rozszerzonym posiedzeniu Komitetu Rady Najwyższej ds. nauki i edukacji w czerwcu i podzielam poszczególne jego tezy. Jednak w ramowej Ustawie o edukacji przede wszystkim musimy kierować się Konstytucją i zdrowym rozsądkiem. Przekonaliśmy się, do czego prowadzi polityka „regionalizacji”. Dziś, oprócz wojny na wschodzie kraju, mamy i inne niebezpieczne regiony, powiedzmy, Zakarpacie. Ważne jest zbudowanie kompetentnej polityki językowej w tym regionie, realizowanej na różnych poziomach: od opracowania testów ZNO, które mogliby z powodzeniem zdać przedstawiciele innych mniejszości narodowych, do wprowadzenia całościowej polityki językowo-edukacyjnej dla utwierdzenia ukraińskiego języka państwowego jako języka porozumienia. Jednak w ramowej Ustawie „O edukacji” nie może być dwuznacznych pozycji, które z czasem ktoś może wyinterpretować jako „szczelinę” dla utwierdzenia języka kraju-agresora, który drogą „promowania” swojego języka dąży do legitymizacji i granic swoich granic geograficznych. Rozumiemy, że obecna wojna toczy się w tych regionach, które były dość słabo na poziomie socjokulturowym wpisane w ciało państwa ukraińskiego. Sytuacja na Krymie stała się jeszcze bardziej wymowna: przez znaczny okres ten ukraiński teren, wydaje się, był oddany na pastwę „rosyjskiego świata”, który, zresztą, i gwałtownie połknął go, pozbawiając naród krymskotatarski prawa mieszkania na swojej ziemi. Więc kwestia artykułu 6 wydaje się do dziś do końca nie rozwiązana, chociaż doskonale rozumiem i wiem, ile ogółem było poprawek do tego artykułu w projekcie ustawy. Być może, kiedy sytuacja staje się zbyt skomplikowana i konflikt nabiera eskalacji, ważne jest kierowanie się Konstytucją lub zapisać tekst artykułu maksymalnie prosto, utwierdzając rolę języka państwowego i języka rdzennych narodów jako takich, które zapewniają funkcjonowanie procesu edukacyjnego na Ukrainie. Bibliografia: Nowa ukraińska szkoła: podstawy standardu edukacji. — Lwów, 2016. — 64 s.
Dmytro DROZDOWSKI
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
