Strona · s. 10strona oryginału ↗
Ihor Kaczurowskyj: Droga nad otchłanią nieuchronności. Kaczurowskyj I. Wspomnienia i postacie / Oprac. O. Brosalina; przedm. I. Dziuby i O. Brosalinej. — Kijów: Klio, 2018. — 606 s. Na 100-lecie urodzin
Слово Просвіти, №35 за 2018 рік
Ołena BROSALINA
I rzeczywiście, spektrum gatunków literackich, do których zwracał się i w których objawił się jako mistrz Ihor Kaczurowskyj, jest niezwykle szerokie: to i poezja liryczna, i epicka (poemat „Wieś w otchłani”), i parodie, epigramy, szarże literackie i żarty, i wielka proza (dwie powieści i opowiadanie), i proza mała (nowele), i przekłady poezji oraz dramaturgii (przetłumaczył z hiszpańskiego sztukę Alejandro Casony „Łódź bez rybaka”), i utwory dla dzieci. To, co dotyczy literatury pięknej. A ponadto Kaczurowskyj pozostawił znaczący dorobek w dziedzinie publicystyki, radiojournalistyki (pracując jako recenzent literacki w ukraińskiej redakcji „Radia Swoboda”, napisał około dwóch tysięcy skryptów), a także jest autorem artykułów krytycznoliterackich, studiów z historii literatury ukraińskiej, podręczników oraz poszczególnych artykułów z różnych dziedzin teorii literatury (metryki, foniki, strofiki, stylistyki, generyki i architektoniki). Swoją drogą, z wielkimi pracami literaturoznawczymi Ihora Wasylowycza bezpośrednio związane są jego autorskie kursy wykładowe, wygłoszone na Ukraińskim Wolnym Uniwersytecie (Monachium). Wniósł on wkład także w mitologię (rozprawa doktorska „Dawne wierzenia słowiańskie i ich związek z religiami indoirańskimi”) oraz w mykologię — naukę o bliskich jego sercu grzybach („Przewodnik dla grzybiarzy”). A także opracował szereg antologii literackich. Wśród gatunków, które nie należą do literatury pięknej, szczególne miejsce w jego spuściźnie zajmują wspomnienia. Zwłaszcza dlatego, że jego życie równa się całej epoce, jego los to „most przez otchłań nieuchronności”, według jego własnej metafory z wczesnej poezji „Nowa doba”, i ten most połączył dwa brzegi ukraińskiej Niepodległości. Wszak Ihor Kaczurowskyj urodził się w Państwie Ukraińskim hetmana Pawła Skoropadskiego, właściwie — przyszedł na ten świat pod dźwięki serii z karabinów maszynowych, kiedy toczyły się walki o Nieżyn między armią ukraińską a czerwonymi, mówiąc współczesnym językiem, terrorystami; widział koszmar rozkułaczania i sam jako nastolatek, pod groźbą represji, musiał uciekać wraz z rodzicami z rodzinnej wsi — legendarnych Krut na Czernihowszczyźnie; przeżył straszną okupacyjną zimę 1941–1942 roku w rosyjskim Kursku; wyszedł żywy z obozu cywilnych jeńców; wytrzymał ciężką i niebezpieczną drogę na Zachód, przez spaloną wojną Galicję i Słowację, i przeszedł przez surowe szczeble losu emigranta: niedolę austriackich obozów DP, nieprzeciętną pracę w porcie w Buenos Aires i jednocześnie wytrwałe poszerzanie swoich horyzontów kulturowych oraz pielęgnowanie własnego stylu literackiego, by dopiero w szóstej dekadzie życia zacząć żyć z pracy intelektualnej — jako dziennikarz „Radia Swoboda” i wykładowca Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu w Monachium. Na falach „Swobody”, pokonując zakłócenia, jego głos przebijał się do rodaków po drugiej stronie „żelaznej kurtyny”, aby donieść im prawdę o represjonowanych, wykreślonych z literatury ukraińskich pisarzach, donieść prawdziwą, niesfałszowaną hierarchię wartości artystycznych. Z łaski Bożej Ihor Kaczurowskyj miał szczęście dożyć dnia, kiedy ta „żelazna kurtyna” rozsypała się w proch, dożyć do ogłoszenia niepodległej Ukrainy w 1991 roku, odwiedzić rodzinne strony, zobaczyć swoje książki, wydane przez ukraińskie wydawnictwa Kijowa, Lwowa, Nieżyna, Połtawy, Drohobycza… I ostatni spoczynek, zgodnie ze swoim testamentem, znalazł w ukraińskiej ziemi — ziemi rodzinnych Krut. Zatem Kaczurowskyj miał całkowite moralne prawo mówić (w książce „Promieniste sylwetki”) o unikalności własnego doświadczenia życiowego — i doświadczenia swojego pokolenia literackiego, według jego terminu — pokolenia II wojny światowej w literaturze ukraińskiej diaspory: „Kiedy czytasz biografie członków Związku Pisarzy,
Ihor Kaczurowskyj, około 1946 r.
rzuca się w oczy pewna jednostajność, powiedziałbym — standardowość — biografii: urodził się, ukończył szkołę średnią, odbył służbę wojskową (w przypadku osób płci męskiej), ukończył Uniwersytet Kijowski lub Instytut Literacki imienia Gorkiego… My natomiast byliśmy dziećmi społecznie prześladowanych, rozkułaczonych, represjonowanych rodziców, przeszliśmy przez chłód i głód, byliśmy na froncie, w obozach jenieckich lub zakładników, a niektórzy — w kaczetach… W latach powojennych była w modzie egzystencjalistyczna terminologia: sytuacja graniczna. Otóż jeśli nie wszyscy z nas, to większość wiedziała, co to jest — i to z własnego doświadczenia. Prawie każdy z nas mógł zastosować do siebie słowa Mychajła Oresta: Przeżyłem zniewagę i niewolę, Ocalałem w zabójczym huraganie…” Z takim bagażem doświadczenia egzystencjalnego wspomnienia Ihora Kaczurowskiego nabierają nieprzemijającej wartości. I, dzięki Bogu, chętnie zwracał się do gatunku pamiętnikarskiego, publikował wspomnienia w prasie, wydał książkę „Kruty mojego dzieciństwa” (Nieżyn, 2007) — zbiór szkiców z historii swojego rodu, głównie jego linii matczynej, oraz własnych pierwszych dziecięcych wspomnień. U schyłku życia marzył o zebraniu swojej pamiętnikarstwa w podsumowującym wydaniu, obmyślał treść przyszłej książki, układał jej plany i wymyślił tytuł — „Wspomnienia i postacie”. To jego marzenie spełniło się dopiero teraz, na jego 100-lecie. Książka ukazała się w kijowskim wydawnictwie „Klio”, imieniem, jako opracowującej, miło ją przedstawić. Ogółem obejmuje ona 109 utworów, głównie w gatunkach szkicu pamiętnikarskiego i portretu, w towarzystwie gruntownej przedmowy „Wierność sobie”, napisanej przez literaturoznawcę o takiej intelektualnej i moralnej wysokości, jak Iwan Dziuba. Umownie wydanie można podzielić na kilka części, w zależności od geografii tułaczego życia autora: „Kruty i Nieżyn”, „Kursk”, „Austria”, „Argentyna”, wreszcie — „Niemcy”. Zamieszczono na końcu książki także dwa szkice podróżnicze o wizytach na Ukrainie w 1992 i 1994 roku. Kompozycja książki przypomina mozaikę, gdzie różnogatunkowe i napisane w różnym czasie utwory połączono jedynym chronologicznym kręgosłupem — zgodnie z kolejnością wydarzeń życia autora. Ale całościowej i szczegółowej autobiografii Ihor Kaczurowskyj po sobie, niestety, nie zostawił. Przyczyną tego, według jego słów, była niechęć do dotykania jednego bolesnego epizodu — opowiadania o tych strasznych 11 miesiącach, które przeleżała w przedśmiertnej śpiączce w szpitalu w Buenos Aires jego matka, Jewhenija Ołeksandriwna. Jednak, na szczęście, mając 76 lat, Kaczurowskyj napisał „Autobiografię twórczą” — jako przedmowę lub posłowie do podsumowującego zbioru swoich poezji, którego wydanie odsunęło się o wiele lat. Ten tekst utrwala etapy twórczego wzrostu poety i jest w pewnej mierze jego manifestem estetycznym. On też otwiera zbiór „Wspomnienia i postacie”. Usprawiedliwiając drugą część tytułu — „…postacie”, — do wydania weszły portrety wybitnych osobowości twórczych, z którymi Kaczurowskyj miał szczęście obcować na swojej długiej życiowej drodze. To i koledzy-pisarze, nauczyciele literaccy i przyjaciele Jurij Klen, Jorge Luis Borges, Borys Ołeksandriw, Mychajło Orest, Dmytro Nytczenko (z dwoma ostatnimi Kaczurowskyj aktywnie korespondował, a spotkać się osobiście tak i nie udało), i filolodzy Borys Jarcho, Petro Odarczenko oraz Wołodymyr-Taras Żyła, i artysta Borys Kriukow, i rzeźbiarze Kost Buldyn oraz Hryhor Kruk, i pianiści Taras Mykysza oraz Ołeksandr Dmytriw, i śpiewaczka Hala Maksymenko oraz inni.
Składam serdeczne podziękowania pani Lidii Kriukowej-Kaczurowskiej, wdowie po pisarzu, która umożliwiła mi pracę z jego archiwum, przechowywanym w Monachium, w mieszkaniu, w którym rodzina Kaczurowskich żyła od 1978 roku. Dzięki temu udało się zebrać wszystko (lub prawie wszystko) z dorobku Ihora Wasylowycza, odnoszące się do gatunku wspomnieniowego. Oryginały przechowywane są w archiwum w postaci maszynopisów i/lub skserowanych publikacji w gazetach i czasopismach emigracyjnych oraz krajowych. Przy porządkowaniu wykorzystano także wydania książkowe — tak oto przedrukowano wszystkie wspomnienia i fragmenty kroniki rodzinnej z książki „Kruty mojego dzieciństwa”. A część materiałów Kaczurowskyj przesłał mi pocztą jeszcze za życia. Planował dołączyć do wspomnień także kilka recenzji, artykułów publicystycznych itp. — ze względu na ich autobiograficzny aspekt, co też zostało wykonane. Tak, zrecenzowanie książki Ołeksandra Sidorowa „Żygany, urkagany, błatari” sprowokowało wirtualny powrót Kaczurowskiego do niepokojącej kurskiej młodości, kiedy to musiał być świadkiem rozpasania świata przestępczego (recenzja tak właśnie się nazywa: „Świat wokół nas”). Niemało osobistych wspomnień o czasach wojennych znajduje się w artykule publicystycznym „Problem jedności narodowej”, gdzie autor rozważa bolesną kwestię możliwości porozumienia między Ukraińcami, którzy podczas II wojny światowej walczyli po różnych stronach linii frontu: „Czy może jakaś niezgłębiona, irracjonalna przyjaźń połączyć byłego bojownika UPA z uczestnikiem rajdu kowpakowskiego?” — pyta. I odpowiada: — Myślę, że nie może. Bo nie mają oni nic wspólnego: dla jednego świętością była i pozostaje Ukraina, dla drugiego — komunizm, ojciec Stalin. A gdzieś w głębi — obojętnie, czy jest z Riazania, czy z Kotelwy — jedyna Rosja. Wszystkie nadzieje Kaczurowskyj pokładał w pokoleniu, które dopiero nabiera sił (artykuł napisano w 2007 roku). Ale widzimy, że problem, który tak go bolał, nabrał nowej, zabójczej ostrości teraz, kiedy pokolenie dawnych upowców i partyzantów prawie odeszło, a moskiewska trucizna wciąż zatruwa ludzkie serca. Dlatego i podczas Euromajdanu, i obecnie, w czasach wojny rosyjsko-ukraińskiej, skrajnie brakowało mi i brakuje mądrego, proroczego słowa Kaczurowskiego. Bo dar przewidywania, w szczególności w skalach politycznych, był mu właściwy jeszcze w młodym wieku (zob. szkic wspomnieniowy „Dlaczego nie zostałem melnykowcem”, gdzie wspomina, jak zaraz po wojnie na zamówienie kogoś z przedstawicieli melnykowskiego odłamu OUN przedstawił swoją prognozę dotyczącą tendencji światowej polityki w ciągu najbliższych 30–40 lat — i ta prognoza ogólnie się sprawdziła). Zachował on ten proroczy dar także w podeszłym wieku: jakoś w rozmowie telefonicznej ze mną zauważył, że na świecie zachodzą procesy skierowane na to, aby rozerwać Ukrainę na dwie części: żeby Wschód dostał się Putinowi, a Zachód przyłączył się do Unii Europejskiej… Daj Boże, żeby Ukraina zachowała soborowość i integralność w swoich historycznych granicach, a jednak świadkami wspomnianych przez Kaczurowskiego procesów jesteśmy my z wami… Gatunek pamiętnikarstwa zakłada (bez wątpienia, oprócz zdolności literackich autora) posiadanie przez niego wyjątkowo dobrej pamięci, która dawałaby mu możliwość jak najdokładniejszego odtworzenia wydarzeń swojego życia. I właśnie na tej kwestii chciałem zatrzymać się dokładniej. W swoich artykułach, wywiadach, rozmowach Ihor Wasylowycz nie raz zaświadczał, że pamięć jego była jednak fenomenalna. W dzieciństwie, w Krutach, zapamiętał prawie słowo w słowo ukraińskie pieśni ludowe, które śpiewała ciotka jego matki Maria Topolska-Konyska, a po wielu latach odtworzył ich teksty w rozdziale „Kruty mojego dzieciństwa” pod tytułem „W świecie pieśni i wierszy”. Zaledwie nauczywszy się czytać, z głową zanurzył się w świat książek i z czasem znał na pamięć, w szczególności, pierwszą część „Eneidy” Kotlarewskiego, całe strony „Legendy o Tylu Eulenspieglu” Charlesa de Costera, którą przeczytał dziewięć razy. A w połowie lat 2000. dosłownie pamiętał anegdoty o Greku Jone (postaci nieżyńskiego folkloru), usłyszane na przełomie 1930–1931 lat w Nieżynie, dokąd rodzina uciekła z Krut, od Wasyla Hołoborodki, męża spadkobierczyni znanego nieżyńskiego rodu Wiry Kuszakewycz. W Kursku, za młodych lat, pamięć Kaczurowskiego mieściła już dziesiątki i setki rosyjskich wierszy (bo trafił on do rosyjskojęzycznego środowiska i w pole siłowe rosyjskiej kultury). „Najbardziej wielostronna osobowość twórcza we współczesnej literaturze ukraińskiej” — tak scharakteryzował Ihora Kaczurowskiego znany guru krytyki literackiej Mychajło Słaboszpycki w swojej książce „25 poetów ukraińskiej diaspory”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
