Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Bracia Ogonowscy — wybitne postacie Galicji, zasługujące na wdzięczną pamięć potomnych. W 150. rocznicę utworzenia Towarzystwa „Proświta” w Galicji

Слово Просвіти, №35 за 2018 рік

Marija PAWLIUK, przewodnicząca oddziału rejonu halickiego m. Lwowa WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, Olha MANIUK, zastępczyni przewodniczącej oddziału rejonu halickiego m. Lwowa WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. W połowie XIX w. we Wschodniej Galicji, w warunkach zagrożenia całkowitą asymilacją ukraińskiego etnosu na terytorium ówczesnego Cesarstwa Austro-Węgierskiego, charakterystyczne jest pojawienie się młodej świeckiej inteligencji, wywodzącej się głównie z duchowieństwa, która pragnie podnieść na godną wysokość świadomość, kulturę, edukację, duchowość i naukę narodu ukraińskiego. Ta fala narodowego uświadomienia obejmuje nie tylko wybitne osobistości, ale i rodziny, na przykład Ogonowskich, Barwińskich, Cehelskich, Łewyckich oraz wielu innych, gdzie rodzice i dzieci oddali swoje siły, wiedzę, talenty służbie narodowi ukraińskiemu. Wszyscy oni byli wybitnymi postaciami, naukowcami, działaczami kulturalnymi i społecznymi swoich czasów i zasługują na wdzięczną pamięć potomnych. Wśród nich jest Omelan Ogonowski — długoletni przewodniczący towarzystwa „Proświta” (1877—1894), ukraiński naukowiec, doktor filozofii, profesor języka i literatury ukraińskiej Uniwersytetu Lwowskiego, kierownik sekcji filologicznej NTSz, radca Pałacu Metropolitalnego oraz działacz społeczny. Urodził się 8 sierpnia 1833 roku we wsi Hryhorów w powiecie rohatyńskim w wielodzietnej rodzinie księdza, gdzie rozmawiano po ukraińsku, pielęgnowano staroświeckie zwyczaje i tradycje. Om. Ogonowski po nauce w lwowskim gimnazjum akademickim ukończył wydział teologiczny Uniwersytetu Lwowskiego (1857), wysłuchawszy kursu języka i literatury ukraińskiej u Jakowa Hołowackiego. Z czasem zdał egzamin z filologii klasycznej, języka greckiego, łacińskiego i polskiego. W 1865 roku otrzymał stopień doktora filozofii i wolnych sztuk na Uniwersytecie Lwowskim. W czerwcu 1868 r. Krajowa Rada Szkolna Galicji zatwierdziła go na stanowisku nauczycielskim i nadała mu tytuł profesora. Od 1870 roku Om. Ogonowski objął stanowisko profesora katedry języka i literatury ukraińskiej na Uniwersytecie Lwowskim. Jako profesorowi-ukrainiście przypadła mu trudna, zaniedbana działka. Trzeba było aktywnie, z argumentami walczyć z martwym cerkiewnosłowiańsko-moskiewskim języczijem, podnosić uśpionego ducha narodowego u znacznej części zniechęconego do pracy studentstwa. Ofiarna praca, niewyczerpana energia, doskonała znajomość języka ukraińskiego, poetyckość stylu mówionego, koleżeńskie stosunki ze swoimi podwładnymi przy zachęcaniu ich do pracy — czynniki charakteru i usposobienia Om. Ogonowskiego padały na użyźniony wysokimi ideałami narodowymi grunt i dawały odczuwalne rezultaty. 31 maja 1877 roku jako członka-założyciela proświcianie wybrali go przewodniczącym Towarzystwa „Proświta”. Będąc po śmierci J. Ławriwskiego zastępcą przewodniczącego, od tego czasu aktywnie pracował w sekcji literackiej Towarzystwa, recenzował i redagował liczne rękopisy, układał gramatyki, czytanki dla szkół średnich i wyższych klas gimnazjalnych. Przez siedemnaście lat swojego przewodniczenia w „Proświcie” wielką uwagę poświęcał sprawom wydawniczym. W latach 1880—1884 ukazuje się „Historia Rusi” O. Barwińskiego w 5 tomach. W 1894 roku — pierwsza „Historia Proświty” I. Bełeja. Również Om. Ogonowski otrzymał zezwolenie na wydanie ukraińskiego modlitewnika, napisanego czystym językiem ludowym, który siedmiokrotnie wznawiano w latach 1878—1902. Wśród jego popularnych wydawnictw dla czytelników „Proświty” należy wymienić także książkę o życiu i twórczości Markijana Szaszkewycza, czytanki dla chłopów i mieszczan. „Proświta” trzymała wtedy w swoim polu widzenia czytelnie w całej Galicji, rozpowszechniała znaczną liczbę książek w miastach i wsiach, prowadziła pracę narodowo-wychowawczą: koncerty-wieczornice, wystawy, tworzyła biblioteki, broniła praw językowych Ukraińców. Om. Ogonowskiemu udało się wyprowadzić towarzystwo z kryzysu finansowego, w którym znajdowało się przez niechęć Sejmu Krajowego na początku jego przewodniczenia. Jako uczonemu-literaturoznawcy należą mu się rozprawy i osobne książki o T. Szewczence. O dwutomowym wydaniu „Kobziarza” Om. Ogonowskiego pochlebnie wypowiedział się I. Franko. Badanie pod tytułem „Słowo o wyprawie Igora. Poetycki pomnik ruskiego piśmiennictwa XII wieku” (1876) — to jeden z pierwszych przekładów utworu na język ukraiński. Jego pióru należą dwie dramaty historyczne „Fedko Ostrogski” oraz „Halszka Ostrogska”. Znaczącym kamieniem milowym w życiu kulturalno-literackim Ukrainy była sześciotomowa „Historia literatury ruskiej” Om. Ogonowskiego jako próba pierwszej pełnej historii literatury ukraińskiej. Autor pisał: „Literaturę swoją ma ten naród, u którego jest swoja historia, swój właściwy światopogląd i swój język. U takiego narodu nie przepadnie życie literackie, chociażby on i stracił samodzielność polityczną, bo słowo nie zginie mimo wrogich zmagań tych, co hasłem „zjednoczenia” mącą ducha słabszych, nieprzejrzanych...”. Broniąc narodowego oblicza literatury ukraińskiej, podkreślał, że nasz naród ma swoje, właściwe tylko jemu, cechy fizyczne i duchowe, swoje zwyczaje i obrzędy, swoje tradycje, swój język i swój charakter historyczny. Prace literacko-historyczne Om. Ogonowskiego otrzymały wysoką ocenę recenzentów zarówno w Galicji, jak i poza jej granicami. Na niwie nauki i kultury ukraińskiej jako uczony-lingwista pozostawił potomnym studia i rozprawy o bogactwie i pięknie języka ukraińskiego, jego gwar. Szereg badań uczonego, pisanych w językach polskim i niemieckim, stało się dostępnych dla europejskich badaczy-językoznawców. Dzięki jego przemówieniom na różnych zebraniach, wiecach, w towarzystwach i instytucjach akademickich „nasze społeczeństwo już raz pozbyło się tej językowej zarazy, tej mgły, którą dziesiątkami lat napuszczali na biedny kraj moskiewscy najemnicy-moskwofile, czym długo wstrzymywali pracę kulturalną, podrywali siłę narodową i polityczną narodu ukraińskiego”. Oprócz tego Om. Ogonowski był aktywnym członkiem „Ruskiego Towarzystwa Pedagogicznego”, później — „Rodzimej Szkoły”, kierował sekcją filologiczną NTSz, był jego honorowym członkiem i członkiem-korespondentem Akademii Umiejętności w Krakowie. W twórczej biografii Om. Ogonowskiego wiele znaczy jego spuścizna epistolarna. W wierszach listów jest mnóstwo bezcennych myśli, wypowiedzi, które mają związek z ocenami ówczesnej sytuacji społecznej i politycznej w Galicji i na całej Ukrainie. Rok 1894 był znaczący dla Towarzystwa. Po 27 latach bez własnego domu proświcianie kupili 3-piętrowy budynek w centrum miasta Lwowa przy pl. Rynkowym 10, za środki rzeczywistego i honorowego członka „Proświty” i NTSz, posła do Parlamentu Austriackiego, doktora K. Łewyckiego (który w listopadzie 1918 r. został pierwszym szefem rządu ZURL). Przekazaniem trzech tysięcy koron przez profesora M. Hruszewskiego witali kupno budynku kijowianie. Temu poprzedzały wieloletnie tułaczki prośwician. Pierwsze lata posiedzenia odbywały się w prywatnych pomieszczeniach przewodniczących „Proświty”. W 1871 roku dyrektor gimnazjum akademickiego odstąpił Towarzystwu mały pokoik w budynku gimnazjum w Domu Narodowym, gdzie zorganizowano skład książek i utworzono pierwszą kancelarię. Z czasem, 1 stycznia 1873 roku, narodowe towarzystwo „Ruska Besida”, które również mieściło się w Domu Narodowym i zajmowało trzy pokoje, przyjęło „Proświtę” tymczasowo i bezpłatnie, odstępując jeden pokój. Jednak moskalofilski „Sowiet” Domu Narodowego nie mógł ścierpieć w swoich murach narodowej „Besidy”, a tym bardziej „Proświty”, i 1 sierpnia 1873 r. wyrzucił „Besidę” wraz z „Proświtą” z Domu Narodowego. Od sierpnia 1873 do 1886 roku „Ruska Besida” i „Proświta” wynajmowały wspólną siedzibę, ale z czasem „Proświta” wynajęła lokal z trzech pokoi na rogu ulic Ormiańskiej i Krakowskiej. Prawda, „Proświta” przeprowadziła się do nowej siedziby dopiero w październiku 1895 roku. „Proświta” była pierwszym ukraińskim Towarzystwem, które nabyło budynek i zebrało pod jednym dachem wszystkie ukraińskie towarzystwa, które potrzebowały lokalu w tamtym czasie. Przede wszystkim „Proświta” odwdzięczyła się „Ruskiej Besidzie”, odstępując jej najlepsze pokoje na pierwszym piętrze. Oddała jeden pokój dla „Klubu Rusinek”, towarzystwa śpiewaczego „Bojan” oraz towarzystwa akademickiego „Watra”. W dwóch pokojach na drugim piętrze umieściło się Towarzystwo Naukowe im. Szewczenki (NTSz) z biblioteką i muzeum. A także rozmieściły się takie ukraińskie instytucje, jak „Krajowy Związek Rewizyjny”, ukraiński bank spółdzielczy „Dnister”, redakcje „Diła”, „Hromadśkoho Hołosu” oraz inne towarzystwa finansowe, kulturalne i zawodowe. Trzy pokoje w nowym budynku zajęła biblioteka proświatowa, która wzbogaciła się w tamtym czasie o podarowane książki przewodniczącego „Proświty” Om. Ogonowskiego oraz czeskiego uczonego-etnografa, badacza ukraińskiego życia ludowego i folkloru, honorowego członka „Proświty” Františka Řehořa. Cenne materiały do biblioteki „Proświty” napływały z Ukrainy Naddnieprzańskiej od P. Kulisza, M. Kostomarowa, O. Biłozerśkiego, O. Konyskiego i in. Wśród nich były autografy i rękopisy T. Szewczenki, M. Wowczok, M. Kostomarowa, L. Borowykowśkiego, I. Neczuja-Łewyćkiego, I. Tobilewycza, L. Hlibowa, B. Hrinczenki, a także takie relikwie, jak przekład P. Kulisza na język ukraiński „Don Juana” Byrona, rękopisy Warfołomija Szewczenki, księżnej Warwary Riepninej, polskiej pisarki E. Orzeszkowej, rosyjskiego — Sałtykowa-Szczedrina i in. W archiwum „Proświty” przechowywano autografy M. Ustijanowycza, podarowane przez jego syna, a także Ewangelię w przekładzie M. Szaszkewycza. Sporządzony w 1894 roku katalog biblioteki pod kierownictwem K. Pańkiwśkiego dał możliwość otwarcia jej zbiorów do szerokiego użytku. W budynku „Proświty” odbywały się zajęcia Ukraińskiego (tajnego) uniwersytetu. Także „Proświta” założyła ukraińskie muzeum narodowe, tym samym kładąc początek ukraińskiemu muzealnictwu narodowemu. W rocznych sprawozdaniach Towarzystwa muzeum wspomniane jest w 1886 roku, a ostatnia wzmianka o nim w opisie majątku pochodzi z 1909 roku, gdzie wyceniono je na 3 tysiące koron. Z czasem większą część zbiorów muzeum Towarzystwo przekazało do Muzeum Narodowego im. Metropolity Andrzeja Szeptyckiego we Lwowie, a część materiałów — do muzeum NTSz. Relikwie, które ocalały w czasach pierwszej i drugiej wojny światowej oraz reżimu radzieckiego, obecnie przechowywane są w archiwum NTSz i archiwum miejskim Lwowa. Na walnym zgromadzeniu towarzystwa „Proświta” we Lwowie w 1894 roku Om. Ogonowski wygłosił: „Nie zapomnijcie, bracia-obywatele, wspomnieć nas niezłymi cichymi słowami, bo choć myśmy nie dokończyli wielkiej budowli oświatowej, to mimo wszystko byliśmy jak ci robotnicy, którzy dźwigali wielkie kamienie na fundament ludowej świątyni. Teraz już łatwiej budować dalej, kiedy położono mocne podstawy — już łatwiej iść naprzód, kiedy pierwsi robotnicy wygładzili bity szlak, który prowadzi do wytyczonego celu”. Tego samego 1894 roku 28 października zamarło serce wielkiego krzewiciela ukraińskiej sprawy w Galicji. Pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie (na polu 1-155). Jak i starszy brat Omelan, Ołeksandr Ogonowski znany jest jako krzewiciel ukraińskiej idei, działacz społeczny, profesor-prawnik Uniwersytetu Lwowskiego, członek-założyciel „Proświty” i NTSz, członek Głównego Wydziału „Proświty”. Urodził się 17 marca 1848 roku we wsi Bukaczowce w rejonie rohatyńskim. Uczył się w gimnazjum w Brzeżanach, w 1871 roku ukończył Uniwersytet Lwowski. Od 1878 r. Ołeksandr Ogonowski wykłada prawo na Uniwersytecie Lwowskim na katedrze z ukraińskim językiem wykładowym. Był pierwszym profesorem prawa, który wykładał w języku ukraińskim. Od 1886 r. mianowany dziekanem wydziału prawa uniwersytetu, zabiera się za opracowanie ukraińskiej terminologii prawniczej, dużo i owocnie pracuje nad artykułami naukowymi i monografiami o prywatnym prawie cywilnym. Niestrudzenie bierze udział w życiu społecznym Galicji. Zacząwszy pracować w Omelan Ogonowski Ołeksandr Ogonowski Petro Ogonowski

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn