Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Dwugłowe dziecko kompromisu

Слово Просвіти, №35 за 2018 рік

Zakończenie. Początek na str. 1 Nie mniej aktualne są socjolingwistyczne obserwacje M. Skrypnyka, wyrażone w artykule „Esperantyzacja czy ukrainizacja” (1930). Przejmując się „kiepską sprawą z ukrainizacją Stalińszczyzny i w ogóle Donbasu” oraz wyrażając nadzieję, że „w przyszłości z pewnością zukrainizuje się Staline” (zwróćmy uwagę na fleksję -e w tym toponimie, który teraz jest Donieckiem), powołuje się on na dane spisu „ludności z 1926 roku”, zgodnie z którym wykryto patologiczne zjawisko na Ukrainie, mające i dziś szerokie rozmiary: niespójność pochodzenia etnicznego i określenia „języka ojczystego” (według spisu z 2001 roku 14% (ok. 5 mln) Ukraińców nazwało językiem ojczystym rosyjski). M. Skrypnyk to socjolingwistyczne zjawisko, które objęło wówczas 1 400 000 osób, nazywa „współczynnikiem 300-letniego rusyfikatorstwa caratu” oraz „skutkiem ucisku narodu ukraińskiego”: „Tego dziedzictwa 300-lecia zlikwidować od razu absolutnie nie sposób. To wielki proces kulturowy i gospodarczy, który odbywa się teraz, idzie ogromnymi krokami”. Współczynnikiem tej rusyfikatorskiej polityki jest także tak zwana „łamana mowa” zrusyfikowanych Ukraińców, którzy mówią „z rosyjskim akcentem oraz z domieszką rosyjskich słów” [11, s. 186—187]. Jeszcze jednym podstawowym problemem wspomnianego artykułu jest rodzące się socjolingwistyczne zjawisko przeciwstawienia między internacjonalizacją (teraz kosmopolityzacją i liberalizmem) a ukrainizacją (teraz nacjonalizmem i konserwatyzmem), a mianowicie między esperantem a językiem ukraińskim. Oczywiście formę esperanto M. Skrypnyk zmienia przez analogię do rzeczowników drugiej deklinacji. Ten działacz polityczny słusznie zauważa, że nowa esperantyzacja społeczeństwa to wcale nie sposób na zintegrowanie się ze światową wspólnotą (choćby dla budowy komunizmu), a ukryty i złośliwy sposób „podmiany ukrainizacji esperantyzacją”: „Ta esperantyzacja idzie przeciwko ukrainizacji… […] Dla nas kwestia ukrainizacji to kwestia milionów mas pracujących. To nieodłączne zadanie całej socjalistycznej przebudowy kraju. Dlatego znowu podkreślam, że linię prowadzenia esperantyzacji zamiast ukrainizacji trzeba kategorycznie i zdecydowanie potępić i odrzucić” [11, s. 190—191]. Czyż nie przypomina to dzisiejszej bezprecedensowej anglicyzacji przestrzeni edukacyjno-naukowej, którą celowo przeprowadza się nie obok, a zamiast niezbędnej i totalnej ukrainizacji? W tamtym czasie totalnej moskwizacji Ukrainy jego los jako „natchennika” ukrainizacji [16, s. 323—324] był przesądzony: nieuchronna śmierć, dlatego, nie czekając na wykonanie wyroku przez P. Postyszewa, popełnił samobójstwo 7 lipca 1933 roku. Jednocześnie zniszczono główny produkt wieloletniej językoznawczej myśli ortograficznej i kulminację skrypnykowskiej ukrainizacji lat 20. — „Ukraińską pisownię” (1929). Od wiosny 1933 roku rozpoczęła się bezprzykładna nagonka na „skrypnykowską” pisownię, a już pod koniec 1933 roku wyszło jej pierwsze sowietyzowane i deukrainizowane wydanie. Poprzedziły to postanowienia Ludowego Komisariatu Oświaty USRR już pod kierownictwem W. Zatońskiego (1888—1938, pochodzącego z Chmielniczyzny) z bardzo wymownymi militarnymi nazwami: „Rezolucja Komisji LKO w sprawie sprawdzenia pracy na froncie językowym”, „Rezolucja Komisji LKO dla sprawdzenia pracy na froncie językowym w kwestiach terminologii”, „Rezolucja Komisji LKO dla sprawdzenia pracy na froncie językowym w sprawie gramatycznej” oraz w wystąpieniu i książce szefa nowo utworzonej Komisji Ortograficznej, kierownika wydziału agitacji i propagandy Biura Politycznego KC KP(b)U, zastępcy ludowego komisarza oświaty A. Chwyli — „Nacjonalistyczne niebezpieczeństwo na froncie językowym i walka przeciwko niemu” (26 kwietnia 1933 roku), „Zniszczyć korzenie ukraińskiego nacjonalizmu na froncie językowym”, a także w szeregu artykułów „poprawnych” językoznawców w czasopiśmie „Mowoznawstwo” z 1933 roku, które napisano w szczytowym momencie Hołodomoru i jeszcze nie zrusyfikowanym językiem ukraińskim, zwłaszcza w dziedzinie fonetycznej. Właśnie w tym roku, jak zeznawał w jednym z raportów z 1934 roku ludowy komisarz oświaty W. Zatoński, zniszczono 1649 ukraińskich naukowców-„nacjonalistów”, w większości specjalistów od języka ukraińskiego i historii [12, s. 140—148; 9, s. 136—137]. Symboliczne, że tego samego W. Zatońskiego, który przeprowadzał unifikację ukraińskich i rosyjskich procesów edukacyjnych, zwiększał liczbę godzin na naukę języka rosyjskiego, niszczył Kamieniecki Państwowy Uniwersytet, walczył z „galicyjskim” dialektem, sowietyzował pisownię, aresztowano prosto w kinie 3 listopada 1937 roku i oskarżono o przynależność do „antysowieckiego ukraińskiego centrum nacjonalistycznego”, a 29 lipca 1938 roku, wbrew wyrokowi 10 lat więzienia, rozstrzelano tego samego dnia [15]. Wyjątkową rolę w pierwszej fali niszczenia „Ukraińskiej pisowni” z 1929 roku odegrał zastępca W. Zatońskiego A. Chwyla (1898—1938, prawdziwe nazwisko Olentyr lub Olinter, pochodzący z Czerniowiecczyzny), znany ze swoich artykułów o wymyślonym petlurowskim antysemityzmie [1]. 25 kwietnia 1933 roku przy Ludowym Komisariacie Oświaty utworzono Komisję dla przeglądu pracy „na froncie językowym” pod jego przewodnictwem [16, s. 337]. Następnego dnia na komisji LKO A. Chwyla wygłosił referat „Nacjonalistyczne niebezpieczeństwo na froncie językowym i walka przeciwko niemu”, gdzie między innymi zwrócił uwagę na problematykę ortograficzną: „…w państwowej ukraińskiej pisowni, zwłaszcza w 3. części jej, są punkty, których zastosowanie, jak się okazało, daje politycznie szkodliwe skutki, skorygować ukraińską pisownię w części pisowni słów obcojęzycznych…” [6, s. 149]. Decyzja o „skorygowaniu” nie kazała na siebie długo czekać. Pod koniec czerwca 1933 roku Biuro Polityczne KC KP(b)U zatwierdziło postanowienie „O zmianie w ukraińskiej terminologii naukowej, gramatyce i pisowni”, przedłożone przez komisję w składzie: S. Kosior, P. Postyszew, W. Zatoński oraz A. Chwyla. Postanowienia nie opublikowano, tekst zachowano jedynie w archiwum. W rezultacie, bez żadnych dyskusji i konferencji, 5 września 1933 roku zatwierdzono nową deukrainizowaną „Ukraińską pisownię”, oczyszczoną „z nacjonalistycznych wypaczeń, które stawiały przeszkody w opanowaniu umiejętności czytania i pisania przez szerokie masy i kierowały język ukraiński na oderwanie od języka rosyjskiego” [13, s. 489]. Z ukraińskiej pisowni usunięto prawie wszystko, co odzwierciedlało swoiste cechy ukraińskiego systemu fonetyczno-morfologicznego. W efekcie w lutym 1934 roku wydano osobną książką „Ukraińską pisownię (1933)”. Składu komisji ortograficznej tej pierwszej fali niszczenia pisowni nie podano. Zgodnie z logiką szatańskiego terroru, tego bojownika z „ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem” i naturą języka ukraińskiego aresztowano w 1937 roku i rozstrzelano w 1938 roku jako „agenta polskiego wywiadu” oraz jednego z „organizatorów i kierowników antysowieckiej nacjonalistyczno-faszystowskiej organizacji dywersyjno-terrorystycznej na Ukrainie, która za swój cel stawiała obalenie władzy sowieckiej” [17]. Ponieważ członków komisji ortograficznej nie wskazano, to J. Szerech słusznie zauważa, że wśród nich najprawdopodobniej był N. (Nuchim Aronowicz) Kaganowicz (1903—1938, z Berdyczowa), „Żyd z pochodzenia, Rosjanin z kultury”, jeszcze jeden „dyktator” rusyfikacji Ukraińców [16, s. 334—335, 341, 358]. Świadczą o tym trzy jego artykuły jeszcze z 1930 roku: „Przeciwko »narodnictwu« w językoznawstwie (Dokąd zmierza ukraiński język literacki?), w którym podkreślono „pożywność” dla języka ukraińskiego „jazyczija”, czyli surżyka; „Kilka słów o słownikach” (1930), których autorom zarzucono „szkodnictwo naukowe” i „ukraińskie burżuazyjno-narodowe chutorianstwo” oraz „Teoria językowa ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu”, w której „burżuazyjny nacjonalizm” wykryto w: 1) odrzucaniu neologizmów epoki rewolucyjnej; 2) odrzucaniu słów międzynarodowych; 3) odrzucaniu składników językowych wspólnych z innymi językami republik sowieckich, zwłaszcza rosyjskim; 4) próbie zaszczepienia składników językowych o charakterze klasowo wrogim; 5) próbie szerzenia przez język ideologii feudalnej i burżuazyjnej; 6) próbie wprowadzania sztucznych nowotworów; 7) wypaczaniu interpretacji wielu pojęć, zwłaszcza politycznych, ekonomicznych itp. (pisownię N. Kaganowicza zachowano — Aut.) [16, s. 335—337]. Zatem „fas” dla języka ukraińskiego dano w sposób spersonalizowany i uzasadniony. W obszernej pracy dokumentalno-historiograficznej „Instytut Językoznawstwa… Materiały do historii (1930—2005)” wspomniano go bezstronnie jako dyrektora Instytutu Językoznawstwa Wszechukraińskiej Akademii Nauk (od września 1934 do marca 1937 r.), za którego czasów wykonano „wielką pracę nad wykorzenieniem nacjonalistycznego szkodnictwa” [3, s. 30], jako odpowiedzialnego redaktora czasopisma „Językoznawstwo” i „jednego z kierowników prac nad „Ukraińską pisownią” (1933), a w notatce służbowej Prezydium Akademii Nauk USRR do KC KP(b)U z lat 1934—1937 mowa była o „naukowej obróbce zagadnień pisowni” pod kierownictwem N. Kaganowicza [3, s. 30]. Następnie zauważono, że po procesie Kamieniewa-Zinowjewa (sierpień 1935 r.) wśród represjonowanych w 1938 roku znalazł się „były dyrektor Instytutu Językoznawstwa, członek korespondent Akademii Nauk USRR N. A. Kaganowicz”… [3, s. 31]. Podkreślmy, że ten „polityczny” doktor nauk i członek korespondent miał zaledwie 35 lat! Słusznie zauważa historyk O. Iszczuk, że na N. Kaganowicza zwróciły uwagę najwyższe czynniki polityczne po jego krytycznych artykułach na temat „nacjonalistycznych wpływów” na język ukraiński — stąd stanowiska, tytuły i mieszkanie w Kijowie. Jednak sprawiedliwa gra losu polega na tym, że został aresztowany 27 listopada 1937 roku i rozstrzelany 20 stycznia 1938 roku w Kijowie właśnie za „ukraiński burżuazyjny nacjonalizm” oraz „trockizm” i, jak przypuszczają, pochowany został w bezimiennych mogiłach na terenie specjalnego obiektu NKWD w lesie Bykowniańskim [5]. Nad wszystkimi tymi realizatorami terroru wobec języka ukraińskiego i jego nosicieli złowrogo zawisa postać etnicznego Rosjanina P. Postyszewa (1887—1939) z miasta Iwanowo-Wozniesieńsk (Rosja), który po raz drugi, wraz z ponad trzema tysiącami „towarzyszy”, został przysłany na Ukrainę w styczniu 1933 roku jako drugi sekretarz KC KP(b)U z absolutnie nieograniczoną władzą w celu całkowitego pogromu ukrainizacji poprzez organizację Hołodomoru, rozstrzeliwania ukraińskiej inteligencji, niszczenia ukraińskich cerkwi i, oczywiście, ukraińskiej pisowni. Jak zauważył J. Szerech, „Zgubne skutki polityki Postyszewa okazały się zatem nie w zakazie języka ukraińskiego czy formalnym zaprzestaniu ukrainizacji, a w niemal totalnym rozgromieniu ukraińskich kadr” [16, s. 342]. Jednak kto mieczem wojuje, od miecza ginie: w Moskwie Postyszewa oskarżono o organizację i kierowanie dywersyjno-szkodniczą pracą na Ukrainie i rozstrzelano 26 lutego 1939 roku jako „japońskiego szpiega” oraz „prawicowego trockistę”, następnie 13 stycznia 2010 roku Sąd Apelacyjny miasta Kijowa uznał Postyszewa winnym organizacji Hołodomoru. Znamienne, że zarówno A. Chwyla (Olinter), jak i W. Zatoński brali udział w organizacji Hołodomoru w części dotyczącej realizacji ściągania zboża. Po drugiej stronie barykady zniszczenie samych kodyfikatorów Pisowni z 1929 roku. Wśród nich główny normalizator języka ukraińskiego XX w. O. Syniawski, odkrywcy nowej mieszanej dialektalnej podstawy naszego języka W. Hancow i O. Kuryło, najpotężniejszy poliglota świata i twórca akademickiego słownika żywego języka ukraińskiego A. Krymski, autor pierwszej naukowej gramatyki S. Smal-Stocki (o dziwo, ocalały, ale zdyskredytowany), autor pierwszego słownika pisowni według pisowni sobornej H. Hołoskewycz, autor pierwszej historii ukraińskiego języka literackiego i znawca składni jako modelu narodowego postrzegania świata M. Sułyma, autor pierwszego słownika historycznego języka ukraińskiego E. Tymczenko, autor pierwszej pracy z ukraińskiej stylistyki B. Tkaczenko, autor zawsze aktualnego hasła „Precz od Moskwy!” M. Chwylowy… Zatem w kodyfikowaniu norm językowych w latach 20.—30. XX w. polityczny czynnik personalistyczny oraz okoliczności społeczno-polityczne miały znaczenie decydujące: walka o normę językową otrzymała cenę samego ludzkiego życia. Czyż nie jest to najbardziej przekonującym dowodem narodotwórczej i państwowotwórczej roli unormowanego języka literackiego samowystarczalnego narodu poprzez jego konstytucję językową — Pisownię? Dalsza analiza korelacji czynnika personalistycznego i wewnętrznego rozwoju języka — jeden z decydujących kierunków lingwopersonologii i socjolingwistyki. Dalej będzie o projekcie Pisowni—2018. Literatura: 1. Hodun N. Polityczna działalność A. Chwyli w USRR (1926—1936): funkcje i zadania głównego cenzora. Tryb dostępu: http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/51799/08-Godun.pdf?sequence=1 (11.02.2018). 2. Danyłczuk D. W. Ukraińska pisownia: rozdroża i drogowskazy. K., 2013. 3. Instytut Językoznawstwa im. O. O. Potebni NAN Ukrainy — 75, 1930—2005: Materiały do historii. K., 2005. 4. Historia ukraińskiej pisowni XVI—XX wieku. Chrestomatia / Oprac. W. Nimczuk i in. K., 2004. 5. Iszczuk O. Tryb dostępu: http://www.cdvr.org.ua/content (11.02.2018). 6. Kubajczuk W. Chronologia wydarzeń językowych na Ukrainie (Zewnętrzna historia języka ukraińskiego). K., 2004. 7. Nimczuk W. W. Przedmowa // Historia ukraińskiej pisowni XVI—XX wieku. Chrestomatia. K., 2004. 8. Nimczuk W. W. Problemy ukraińskiej pisowni XX — początku XXI w. Kamieniec Podolski, 2002. 9. Pohribny Anatolij. Raz myje, to de? (Z rozmów o tym, co boli). K., 2003. 10. O ukraińskiej pisowni i problemach języka. Nowy Jork—Lwów, 1997. 11. Skrypnyk M. Artykuły i przemówienia w kwestii narodowej / Oprac. Iwan Koszeliveć. Monachium, 1974. 12. Język ukraiński w XX stuleciu: historia lingwocydu. Dokumenty i materiały / Pod redakcją Łarysy Masenko. K., 2005. 13. Ukraińska pisownia (1933) // Historia ukraińskiej pisowni XVI—XX wieku. Chrestomatia. K., 2004. 14. Farion I. Pisownia — gorset języka? Ukraińska pisownia jako wybór kulturowo-polityczny. Lwów, 2004. 15. Czerkaska H. I oddało się za czyny. Tryb dostępu: http://www.uamodna.com/articles/i-vozdalosya-za-spravamy/ (11.02.2018). 16. Szerech Jurij. Język ukraiński w pierwszej połowie dwudziestego stulecia (1900—1941) // Prohy i zaporizzia. Literatura. Sztuka. Ideologia. Trzy tomy. T. 3. Charków, 1998. 17. Tryb dostępu: https://uk.wikipedia.org/wiki Iryna FARION

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn