Strona · s. 3strona oryginału ↗
Ukraińska pisownia: iluzje i rzeczywistość
Слово Просвіти, №35 за 2018 рік
Ukraińska komisja narodowa ds. pisowni (dalej Komisja), która teraz zwycięsko informuje o zakończeniu swojej pracy i odnotowuje rzekomo pozytywne skutki, zaczęła działać od 17 czerwca 2015 roku. Początkowo była inna komisja, utworzona w Instytucie Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy. Ale na etapie składania do Gabinetu Ministrów skład Komisji przejrzano. Stała się jakaś detektywistyczna historia, bo nie wiadomo, kto dokładnie przejrzał (można jedynie się domyślać). Ołeksandr PONOMARIW, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego im. T. Szewczenki, doktor nauk filologicznych
W Komisji jest dwoje współprzewodniczących: wiceminister edukacji i nauki Maksym Stricha oraz wiceprezes NAN Ukrainy Serhij Pyrożkow. Kiedy Komisja zebrała się na pierwsze posiedzenie, okazało się, że dwie trzecie jej składu to ludzie nastawieni na zachowanie w nienaruszalności „zdobyczy” pisowni z 1933 roku, którą narzucili językowi ukraińskiemu bolszewicy zamiast przyjętej w Charkowie w 1928 roku ogólnoukraińskiej pisowni. Autorami charkowskiej pisowni byli wybitni ukraińscy językoznawcy: Ahatanhel Krymski, Ołeksij Syniawski, Ołena Kuryło, Jewhen Tymczenko, Hryhorij Hołoskewycz, Wsewołod Hancow, Stepan Smal-Stoćkyj, Wasyl Simowycz, Łeonid Bułachowski i inni. Po 1933 roku w ukraińskiej pisowni zaszło kilka zmian, których głównym celem było zbliżenie jej do rosyjskiej. Za największy grzech ukraińskich językoznawców uważano nieuznawanie „wspólnych zmian, które zaszły w językach ukraińskim i rosyjskim po Październiku” (Rusanowski W. M. Nowe w ukraińskiej pisowni. — Kijów, 1962. — s. 42—43). W 1991 roku czołowi ukraińscy językoznawcy na czele z ówczesnym dyrektorem Instytutu Języka Ukraińskiego, członkiem korespondentem NAN Ukrainy Wasylem Nimczukiem, zaproponowali w pełni uzasadniony projekt kodeksu językowego — dalej Projekt (Ukraińska pisownia. Projekt najnowszej redakcji. — Kijów, Naukowa Dumka. — 1999. — 340 s.). Jednak tamta Komisja Pisowni została rozbita, choć normy przez nią zaproponowane są już stosowane przez niektóre wydawnictwa i środki masowego przekazu. Teraz wróćmy do Komisji z 2015 roku. Nie ma w niej dwóch członków korespondentów NAN Ukrainy, którzy wiele pracowali w dziedzinie pisowni, historii języka i gramatyki — wtedy jeszcze żyjącego Wasyla Nimczuka oraz Niny Kłymenko, nie ma kierowników katedr języka ukraińskiego Kijowskiego i Lwowskiego uniwersytetów narodowych, za to są przedstawiciele katedr językoznawstwa ogólnego. W „Regulaminie Ukraińskiej komisji narodowej ds. pisowni” jest taki punkt: „Współprzewodniczący wspólną decyzją mają prawo wnosić zmiany do składu Komisji”. Zwróciliśmy się z propozycją dodania kilku kandydatur, aby wzmocnić Komisję językoznawcami-ukrainistami, i pan Stricha obiecał spełnić naszą prośbę, jednak żadne zmiany nie nastąpiły. Teraz Maksym Witalijowycz w swoich wywiadach z dumą oświadcza, że Komisja przywraca do użytku słowa usunięte z języka ukraińskiego w dobie bolszewizmu. Ale Grupą Roboczą Komisji ds. wypracowania propozycji kieruje Switłana Jermolenko, która w czasach radzieckich gromiła język przekładów Mykoły Łukasza, Hryhorija Koczura, Jewhena Popowycza, Anatola Perepadi i innych znanych tłumaczy. Przesyłała ona do wydawnictw listy zakazanych słów, których główną wadą było to, że nie przypominały rosyjskich, więc należało je usunąć z użycia. Komisja pracowała ponad trzy lata. Największe niezadowolenie pani Jermolenko i jej zwolenników wywoływała charkowska pisownia, którą autorzy Projektu z 1999 roku przyjęli za podstawę, ponieważ „zakaz pisowni z 1928 roku — to jedno z ogniw represji przeciwko kulturze ukraińskiej, przeprowadzonych w czasie apogeum Hołodomoru. Opracowujący ukraińską pisownię w epoce radzieckiej musieli cały czas śledzić zmiany w rosyjskiej ortografii i interpunkcji oraz maksymalnie dostosowywać ukraińskie zasady do rosyjskich” (Projekt. — s. 275). Ponieważ zwolenników radzieckiej pisowni (nazwę ich tutaj radzieckimi) w Komisji i w Grupie Roboczej było dwa razy więcej niż tych, którzy chcieli przywrócić naszą pisownię do jej narodowych podstaw, a uchwały przyjmowano głosowaniem, to ci radzieccy robili, co chcieli. Powiedzmy, rzeczowniki trzeciej deklinacji, kończące się na -rt, -st, a także słowa krew, miłość, jesień, sól, Ruś, Białoruś w dopełniaczu mają końcówkę -y, a w celowniku i miejscowniku -i. Tak wymawiano w ludzie, tak pisali nasi klasycy, tak zapisał to Borys Hrynczenko w swoim słowniku: mojej radości (radosty), mojej radości (radosti), w mojej radości (radosti). Początkowo umówiono się, by zrobić tak również w Komisji, o której mowa. Potem radzieccy podali warianty, stawiając na pierwszym miejscu końcówkę -i, a z czasem w ogóle napisali, że końcówka -y dopuszczalna jest tylko w utworach artystycznych. Aby wesprzeć fonemiczność dźwięku y, w Projekcie zaproponowano, by na początku w niektórych słowach przed n oraz r pisać y, a nie i: inny (ynszyj), czasami (ynodi), indyk (yndyk), szron (ynij), raj (yrij), tyran (yrod). Komisja w swojej proradzieckiej większości zostawiła tylko indyk z pochodnymi oraz raj (yrij) (bo tak, dzięki Bogu, kiedyś nazwał swoją powieść Wołodymyr Drozd), tyran (yrod) dali na drugim miejscu po irod. Rzeczowniki czwartej deklinacji imię, plemię, ciemię w dopełniaczu miały końcówkę -y: imienia (imeni), plemienia (plemeny), ciemienia (timeny), a w celowniku -i: imieniu (imeni), plemieniu (plemeni), ciemieniu (timeni). Komisja zostawiła tylko -i w obu przypadkach. Szczególnie dużo nieporozumień jest w oddawaniu w języku ukraińskim słów obcego pochodzenia. W Projekcie zaproponowano stosowanie reguły dziewiątki nie tylko w nazwach pospolitych, ale i we własnych, czyli pisać y po literach d, t, z, s, c, ż, cz, sz, r nie tylko w słowach diesel, żyrafa, zygota, rytmika, symbol, tytan, cykl, cicerone, szyfr, ale i w nazwach własnych: Diesel, Żyronda, Zygfryd, Riwiera, Sydney, Tyber, Cyceron, Cimarosa, Sziraz. Zamiast tego zostawiono starą regułę, choć i od niej jest wiele wyjątków. Obcojęzyczne dyftongi au, ou autorzy Projektu proponowali oddawać przez au: augur, audytorium, autentyczny, inauguracja itd. Komisja prawie nic nie zmieniła. Proponują dalej pisać laur (laurus) „wieniec laurowy”, ale laureat (laureatus „uwieńczony wieńcem laurowym”); Faun — w mitologii starorzymskiej bóg pól i lasów, ale Fauna — bogini pól, lasów i zwierząt, także fauna — zbiór zwierząt na określonym terytorium. Komisja zostawiła bez zmian, wbrew zdrowemu rozsądkowi, pisownię w rodzaju arteria — arterialny, kolonia — kolonialny, materia — materialny itp., choć w Projekcie proponowano usunąć tę nielogiczność i wszędzie pisać -ia: arterialny, kolonialny, materialny, dialektyka, diaspora itd. Komisja nie zmniejszyła liczby wyjątków od reguły niezachowywania podwojenia spółgłosek w nazwach pospolitych. I dalej nakazują wbrew wymowie pisać mirra „pachnąca żywica” (choć to słowo tego samego rdzenia co i mirra/mirro „pachnący olejek” — gr. myron „aromatyczna żywica”), więc należy pisać mira, a nie mirra. Grecki dźwięk, oznaczany połączeniem liter th, przeważnie oddajemy przez t: antologia, biblioteka, labirynt, matematyka, ortopedia, tromb, tron; Amalteja, Prometeusz, Borystenes, Termopile itd. Ale w niektórych słowach pod wpływem języka rosyjskiego używają f: anafema, katedra, mit, Golgota, Ateny. W Projekcie zaproponowano podwójną pisownię: anatema (anafema), katedra (katedra), Golgota (Golgota), Ateny (Ateny). Komisja zgodziła się z tym, ale na pierwszym miejscu postawiła formy z f. Rzeczowniki kończące się na -o z poprzedzającą spółgłoską Projekt proponował odmieniać: auto—auta—autem, biuro—biura—biurem. Tak samo depo, kino, metro, sytro itd. Komisja zostawiła tylko palto i sytro; resztę dalej musimy uważać za nieodmienne. Jakich to argumentów nie przytaczali tutaj radzieccy! My przecież nie odmieniamy, powiadają, nazwy nuty do! Aż do takiego: „To może nie spodobać się naczelnikowi metra”. Nazw nut rzeczywiście nie odmieniamy. Ale przy nieodmiennej, na przykład, nucie la odmieniamy jednak rzeczowniki ziemia, rola.
W Projekcie proponowano odmieniać nie tylko imiona typu Alfred, Ernest, Rudolf na wzór Artem, Zachar, Iwan, ale także Alfredo, Ernesto, Rudolfo — jak Danyło, Kyryło, Mychajło. Jednak ponieważ w języku rosyjskim nie ma oficjalnych imion męskich kończących się na -o, Komisja pozostawiła w stanie nieodmienności formy Alfredo, Ernesto, Rudolfo. W swoich zaleceniach Komisja często powołuje się na tradycję. Autorzy Projektu, opierając się na tradycji, proponowali więc w antroponimach (imionach i nazwiskach) zgodnie z g w języku źródłowym pisać ґ, a zgodnie z h — г: Werґілій, Wilґelm, Heґel, Hюґо i inni. Komisja nie wzięła tego pod uwagę i proponuje jakieś wątpliwe warianty. Rzeczowniki drugiej deklinacji w celowniku mają jako główne końcówki -ові, -еві, -єві. Należy więc pisać Dnistrowi (Dnistru), a nie Dnistru (Dnistrowi). Od słowa mołoty (mleć) główny przymiotnik to mełenyj, a nie mołotyj. Komisja podaje odwrotnie. Na styku rdzenia i przyrostka w języku ukraińskim, jak wiadomo, zachodzi wymiana: г, к, х przechodzą w з, ц, с: Praha — praźkyj, Pryłuky — pryłuckyj, chech — cheśkyj. W języku rosyjskim tego nie ma, więc Komisja pozostawiła wyjątek kazach — kazachśkyj. (Czym Kazach jest gorszy lub lepszy od Czecha?). Najwyraźniej choć w ten sposób oddali ukłon językowi rosyjskiemu. Komisja naruszyła bardzo stałą tradycję, zgodnie z którą przyimek i przedrostek у używamy na początku zdania przed spółgłoską: U lisi pachło kwitamy. I od razu wstawiła przypis: „W tej pozycji może być przyimek lub przedrostek в, który oznacza niesylabiczne у: W lisi pachło kwitamy”. Z jakiej to racji? Niesylabiczne у występuje tylko po samogłosce: „Kwity pachło w lisi”. Oprócz liczebnika dewjanosto o niejasnej etymologii istnieje używany w wielu gwarach dewjatdesjat. Zamiast więc niezdarnego dewjanostnyky Komisja powinna była zaproponować dewjatdesjatnyky, co organicznie wpisuje się w szereg: śistdesjatnyky, simdesjatnyky, wisimdesjatnyky. Nazwa gwiazdozbioru w języku ukraińskim to Kozorih (zob. URE pod redakcją Mykoły Bażana. — T. 5. — S. 304), a nie Kozerih, ponieważ w słowie koza dźwięk з jest twardy, więc łącząca samogłoska powinna być o, a nie e. Prawdziwe nazwisko Jurija Klena to Burґhardt, a nie Burhardt, jak pisze Komisja. Słowem, Komisja, a dokładniej Grupa Robocza, obradowała, jak już powiedziano, ponad trzy lata. Rozmów było wiele, a skończyło się na tym, że z wielkiej chmury spadł mały deszcz. Nasi sąsiedzi z byłego Związku Radzieckiego wcześniej czy później przywrócili sobie łacińską grafikę zamiast narzuconej im cyrylicy. A my z powodów politycznych i innych, dalekich od językoznawstwa, nie możemy przywrócić swojemu Prawopysowi zasad narodowych. Przy aktywnej postawie patriotycznie nastawieni wiceminister oświaty i nauki oraz wicepremier ds. humanitarnych mogli to zrobić. Ale, niestety, nie zrobili.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
