Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

Szkoła nowa, a nauczyciele?

Слово Просвіти, №35 за 2018 рік

Petro KYRYCZENKO Instytut Modernizacji Treści Edukacyjnych MON Ukrainy Czasopismo „Słowo Proświty” nie zapomina o mądrej sentencji: „Dzisiaj dzieci, a jutro – naród”. Oto w numerze 27 z 2018 roku opublikowano „gorący” artykuł Iryny Farion „Dyskryminacja Ukraińców w »antydyskryminacyjnej ekspertyzie« podręczników od Ministerstwa Oświaty i Nauki”. W polemicznym tonie poczyniono niemało słusznych uwag – jak dla mnie, nauczyciela-filologa z niemałym stażem pracy w szkole. Podobne emocjonalne publikacje należy czytać. Otóż nawet powierzchowne wrażenia z wdrażania do praktyki szkolnej (na początkowym etapie) projektów pilotażowych „Nowa ukraińska szkoła” przekonują, że problem jest aktualny. Chociaż pedagodzy szkolni nie są jeszcze gotowi na konstruktywną rozmowę, w większości trwają w stanie wyczekiwania na konkretne wyjaśnienia ze strony MON i reakcję społeczeństwa, przede wszystkim rodziców obecnych uczniów. Wszak podobne nowości dotyczące 12-latki już miały miejsce. Różnowiekowa młodzież uczniowska teraz nie jest taka, jaką była w minionych dziesięcioleciach. W młodej świadomości dominuje, z reguły, ekran, a nie książka, zatem nie abstrakcyjne myślenie, które rozwija książka, a wizualne, konkretno-obrazowe, informacja, wiedza tylko „ze słuchu” prawie nie są przyswajane. Pedagodzy-nowatorzy starają się uwzględniać współczesną specyfikę warunków, w których dorasta obecna młodzież: zalew mediów w wersji elektronicznej. I powrotu do „książkowej” przeszłości nie ma. Znacznie skomplikowało się też samo środowisko, w którym dorasta dziecko, które od pierwszych kroków prześladuje napięcie emocjonalne. W szkole początkowej udało się to napięcie nieco zdjąć: odwołać bezpośrednie ocenianie przyswojonej wiedzy… Pozytyw? Ale to znacznie utrudniło pracę nauczycieli z początkującymi. Ocena dla młodszego ucznia to nie tylko czynnik zachęcający, ale i dyscyplinujący, prawda, choć w stylu autorytarnej pedagogiki, która w praktyce nieprędko przeminie. Bo psychologiczne środki wpływu znacznie trudniej przyswoić i wypracować, a do tego bez wyraźnie zaznaczonych artystycznych i duchowych jakości, bez odpowiedniej pracy nad sobą. Szczególnie dotyczy to, zaznaczają pedagodzy, duchowo i światopoglądowo zaniedbanych dzieci, których rodzice nie uświadamiają sobie swojej rodzicielskiej misji. Obecnie, w świetle ostatnich koncepcyjnych podejść Ministerstwa dotyczących znacznie aktywniejszego angażowania rodziców w wychowanie szkolne, pedagodzy nalegają na organizację „rodzicielskiego kursu podstawowego”. Wszak przygotowują młode pary przed narodzinami dziecka do przyszłego rodzicielstwa. Urodzić dziecko i umieć je wychować — to nie to samo. Co robić rodzicom, jeśli ich dziecko zachowuje się nierozważnie, kiedy jest nieskupione i niezdyscyplinowane, a pedagogiczny wpływ na nie jest niemożliwy? A nauczyciele potrafią pracować po nowemu, czyniąc szkołę początkową „szkołą radości”. Zatem uczelnie wyższe powinny przygotowywać nauczycieli po nowemu, nakierowywać ich na to, choć dla tego procesu potrzeba długiego czasu. Oto klasy średnie, gdzie dla wielu uczniów rozpoczyna się nauka na poważnie, a oni są do niej niegotowi. Czas, kiedy wyraźnie zaczyna przejawiać się młodzieńczy maksymalizm, który przy braku lub niedostateczności pedagogicznego wpływu ze strony dorosłego środowiska czasami przeradza się w niekierowalność. Powierzać tylko szkole systematyczną pracę z rodzicielską społecznością, z konkretnymi rodzicami uczniów choćby na rok — jest nierealne. Właściwie społeczność, społeczeństwo ogółem musi na wszystkich poziomach porządkować swoje życie, demonstrując przykład dorastającemu pokoleniu. W klasach starszych w związku z ZNO sytuacja jeszcze się zaostrzyła i zyskuje popularność zarówno w granicach szkoły, jak i poza nią tak zwane korepetycje. Wszystko to aktywizuje rodziców do ścisłej współpracy ze szkołą. Z reguły przez komitety rodzicielskie. W ostatnim dziesięcioleciu ta współpraca sprowadza się jedynie do zbierania tak zwanych „charytatywnych” składek, o których same komitety i pedagodzy wolą milczeć. Wszak środki kierowano przeważnie na dopłaty dla nauczycieli, a jeśli nazywać rzeczy po imieniu — obracały się w zamaskowane przekupstwo nauczycieli. Większość pedagogów zorientowała się, kto z rodziców i na czyj adres przekazuje pieniądze, aby odpowiednio reagować na tego czy innego ucznia. Szkoły omijają ten delikatny temat, którego raczej nie zlikwiduje i ostatnia podwyżka pensji dla nauczycieli. W takiej atmosferze szkołom bardzo trudno organizować swoje życie według wzoru „Szkoła-uczniowie-rodzice”, który swego czasu proponował dyrektor wiejskiej szkoły w Sachniwce W. Zacharenko. W wyniku takiej współpracy z wiejską społecznością przekształcił on swoją szkołę w kompleks wychowawczo-sportowo-zdrowotny. W Koncepcji Nowej ukraińskiej szkoły, którą opracowało i zaczęło wdrażać w życie już w nowoczesnych warunkach Ministerstwo Oświaty i Nauki, ta idea Ołeksandra Zacharenki „Pedagogika trojga: nauczyciela, rodzica, ucznia” ma otrzymać aktywny rozwój. Rodzice, a nie tylko pedagodzy i społeczeństwo ogółem, muszą zrozumieć, że bez ich czynnego udziału prawdziwe wychowanie, a zatem i nauczanie młodzieży w szkole czy poza nią, jest niemożliwe. Oczywiście szkoła przez przeciążenie przepuszcza sprzyjający moment pracy z rodzicami jeszcze podczas przyjmowania dzieci do szkoły — pracę na perspektywę: to znaczy wyjaśniać ogólną kulturę rodziców, ich poglądy na wychowanie, na naukę dziecka. I współcześni teoretycy pedagogiki za każdym razem wracają do dorobku praktyki pedagogicznej W. Suchomłynskiego, O. Zacharenki, kiedy mowa o doświadczeniu codziennej pracy nauczyciela. Wiele z tego zostało zadeklarowane w koncepcji Nowej ukraińskiej szkoły, ale — słowo należy do nauczyciela z klasy. I jak je zorganizować, aby wybrzmiało i zostało usłyszane, — to też pytanie. Swego czasu na problem prawdziwego nauczyciela w szkole, w klasie przed uczniami zwracał uwagę I. A. Ziaziun, zwłaszcza po tym, jak w marcu 1975 roku został rektorem Połtawskiego Instytutu Pedagogicznego. Swoje poglądy wyłożył w pracy „Pedagogika dobra: ideały i realia”, którą dzisiaj można postrzegać jako poprzedniczkę projektów pilotażowych „Nowa ukraińska szkoła”. Istotę poszukiwań prawdy przez pierwszego ministra oświaty niepodległej Ukrainy w niezwykle trudnej kwestii odnowienia ukraińskiej szkoły najdokładniej można przekazać jego własnymi słowami: „Czy nie za mało opiekunów prawdy i bojowników o nią wychowała szkoła? I odwrotnie, czy nie za dużo na jej koncie konformistów? Nie dla pięknych słówek zostanie powiedziane: nauczyciel — to nieliczna z pokojowych profesji, która wymaga bojowych jakości dla przeciwdziałania bezduszności i kłamliwości. Przemilczanie w klasie szkolnej życiowych sprzeczności, dążenie za wszelką cenę do ominięcia ostrych życiowych zakrętów obróciło się nieufnością nastolatków najpierw do nauczyciela, a potem do całego świata dorosłych. Ale bez zaufania — tego naturalnego roztworu, który wiąże — zbudować normalny szkolny dom jest niemożliwe. Oto dlaczego reforma szkolna rozpoczyna się od poszukiwania w ogólnopaństwowym wymiarze utalentowanych nauczycieli”. To właśnie nauczyciel, który organizuje klasę, naucza uczniów i wychowuje, powinien mieć pierwsze słowo. Oczywiście mowa o prawdziwym nauczycielu-profesjonaliście, z wrodzonymi predyspozycjami do działalności pedagogicznej, które, można powiedzieć, są dziś rzadkie. Jeśli mowa o modernizacji edukacji szkolnej, to tylko nauczyciele-praktycy są w stanie wychwycić dosłownie na poziomie intuicyjnym prawdziwe potrzeby współczesnego ucznia w ich masowym wyrazie. Opracowania metodyczne lekcji łączą oni z tworzeniem sytuacji psychologicznych podczas aktywnej współpracy nauczyciela z uczniami, uczniów między sobą, kiedy procesy nauczania i wychowania są nierozłączne. Bo i dla własnego samookreślenia osobistego nauczyciel musi jeszcze z ławy studenckiej wznieść się ponad naszą sprzeczną rzeczywistość, czyli być nosicielem cech moralnych i duchowych. Zresztą nie każdy z nauczycieli jest wrodzonym pedagogiem, a dzieci to subtelnie wyczuwają. Kwestię tę poruszano w planie określenia i doboru takich osobowości wśród uczniów, z przyznaniem im pierwszorzędnych możliwości zdobycia zawodu wychowawcy placówki przedszkolnej i nauczyciela szkoły, wszak procesy nauczania i wychowania osobistego muszą być nieoddzielne. Przede wszystkim samo społeczeństwo okazało się nieprzygotowane: wszak zawód nauczyciela tak i pozostaje nieprestiżowy, pedagodzy są przeciążeni obowiązkami pośrednimi, ograniczeni w korzystaniu ze współczesnych środków nauczania. Otwierają się szkoły alternatywne, szkoły eksperymentalne, w tym także z wolnym uczęszczaniem, rezygnacją z przestarzałego systemu klasowo-lekcyjnego. Często zamiast dyplomowanych pedagogów do bezpośredniej twórczej działalności zabawowej z dziećmi angażuje się młodzież studencką, która jest bliska dzieciom pod względem postrzegania świata. Właśnie takim proponuje się poza konkursami zostać studentami w celu zdobycia zawodu pedagoga, wszak to za nimi stoi jutro nowej ukraińskiej szkoły. Zrozumiałe, że ważna jest rola także starszych kolegów: bezpośrednie doświadczenie pedagogiczne — i tylko ono — ma istotne znaczenie. Zwłaszcza gdy mowa o wychowaniu, bo nauczanie — to przede wszystkim metodyka (nie tylko co podawać, ale i jak podawać), a wychowawczy wpływ korygujący na kształtowanie się młodej osobowości — to sprawa indywidualna i wymaga bezpośredniego doświadczenia praktycznego, które zdobywa się z latami i najefektywniej przekazują koledzy-praktycy. Bez wątpienia w pierwszych szeregach muszą stanąć ci, którzy są zdolni podnosić swoje doświadczenie praktyczne do poziomu uogólniającego, mogą napi-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn