Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Język tworzy naród: refleksje po III konkursie „Słowo w duszy — dusza w słowie” i po nim

Слово Просвіти, №35 за 2018 рік

Język ukraiński wymaga bacznej uwagi struktur rządowych i administracyjnych, organizacji społecznych i publiczno-korporacyjnych, zespołów kulturalno-artystycznych i innych. Nie wspominając już o systemie finansowo-bankowym, transportowym, komunikacyjno-informacyjnym (środki masowego przekazu — telewizja, gazety, radio itp.) oraz innych systemach, gdzie do tej pory dominuje język niepaństwowy. Istotną rolę w rozszerzaniu obciążenia funkcjonalnego języka ukraińskiego, wzmacnianiu jego statusu w aktywnej sferze komunikacji ustnej i pisemnej odgrywają różne konkursy twórcze, o jednym z których będzie mowa. Anatolij ZAHNITKO, publicysta. Obciążenie funkcjonalne języka w społeczeństwie. Język ukraiński charakteryzuje się wysokim stopniem wewnętrznej i zewnętrznej socjalizacji. Pierwsza związana jest z samopoznaniem, samowyrazem i samoidentyfikacją, z tym, co można by nazwać „samością”. Socjalizacja zewnętrzna natomiast definiowana jest przez wchodzenie jednostki w społeczeństwo ludzkie, jego różne struktury, percepcję całego nabytego i wypracowanego doświadczenia, zachowanego w języku. Harmonia obu socjalizacji świadczy o wystarczającym poziomie narodowej samowystarczalności, a słabość jednej z nich odzwierciedla straty w wymiarach duchowym, kulturowo-historycznym i cywilizacyjnym narodu. Uzyskanie przez język ukraiński statusu państwowego w ostatnich dekadach ubiegłego wieku, stopniowe jego rozprzestrzenianie się spowodowały mało zauważalne z zewnątrz procesy aktywniejszej socjalizacji nowego (młodego) pokolenia, zwłaszcza na terenach wschodnich. Taki stan zaniepokoił ideologów „całościowej przestrzeni neoimperialnej”, dlatego w programach poszczególnych partii pojawiły się idee drugiego języka państwowego i/lub współistnienia języka państwowego i urzędowego. Odczuwając wewnętrzny opór społeczeństwa wobec aktywnego wprowadzania takich idei, wypracowano model etapowego dewaluowania statusu państwowego języka ukraińskiego, jego marginalizacji. Sytuacja była dogodna również dlatego, że Białoruś wprowadziła dwa języki państwowe, a w szeregu innych republik poradzieckich kwestia ta sporadycznie trafiała na łamy wszystkich zasobów medialnych. Decydujące było uwzględnienie tego, że język socjalizuje jednostkę i to on tworzy społeczeństwo ludzkie w jego wielofunkcyjnych przejawach, wszak język należycie zapewnia wymianę interpersonalną (mówca i słuchacz, pisarz i czytelnik), realizuje światy wewnętrzne i zewnętrzne, pozwala je utrwalać i przekształcać jeden w drugi. Oto dlaczego do dziś większość kanałów telewizyjnych oraz innych mediów nie rezygnuje z idei przekazywania różnego rodzaju informacji do czytelnika-widza-słuchacza w języku obcym (rosyjskim), co pozwala raz za razem na poziomie świadomości masowej narzucać przeciętnemu obywatelowi myśl o dominacji niepaństwowego środowiska językowego i/lub mowy. I wreszcie — formułowanie całej sumy znaczeń w zwarte teksty mówione i pisane, gdzie te ostatnie tworzą całość życiowej odrębności narodu: przestrzennej, czasowej, naukowej, kulturowej, artystycznej i in. Nasycenie przestrzeni językowej narodu, gęstość takiej przestrzeni znajduje odzwierciedlenie w światowej sieci językowo-komputerowej. Całkiem możliwe jest dziś mówienie o narodach silnych sieciowo, których bogactwo jest adekwatnie odzwierciedlone w światowej pajęczynie – internecie, który najszybciej otwiera nieznane, staje się najbardziej dostępnym źródłem do poszerzania własnej wiedzy. Tegoroczny III otwarty międzyregionalny konkurs twórczy wśród młodzieży szkolnej i studenckiej „Słowo w duszy — dusza w słowie”, zapoczątkowany przez Doniecki Narodowy Uniwersytet imienia Wasyla Stusa w 2015 roku i wsparty przez Winnicką Obwodową Administrację Państwową oraz Doniecką Wojskowo-Cywilną Obwodową Administrację, zgromadził szerokie grono uczestników w dwóch etapach swojego przebiegu. Wzięło w nim udział łącznie około trzystu uczniów i studentów różnych placówek oświatowych obwodów donieckiego i winnickiego. Uczestnicy rywalizowali w gatunkach poetyckich i prozatorskich, dołączyli amatorzy, którzy zaproponowali prace na motywach oryginalnych utworów literackich i filmów fabularnych. W literaturoznawstwie nazywa się je fanfikami. Nie mniej aktywne były zmagania naukowo-badawcze. W ogólnym polu uczestników aktywni byli także twórcy esejów. Ogółem z obu ukraińskich ziem była niemal równa liczba uczestników, którzy debiutowali swoimi oryginalnymi i badawczymi pracami w walce o nagrody imienia Mychajła Stelmacha w nominacji „Proza”, imienia Wasyla Stusa — za najlepszą pracę naukowo-badawczą, imienia Mychajła Kociubynskiego — za prace twórcze w oryginalnym wykonaniu gatunkowym i oprawie, imienia Stepana Rudanskiego — w nominacji „Poezja”, imienia Olhy Wynohradowej — w nominacji „Esej” i inne. W tej ostatniej nominacji najlepsza była Kateryna Załuła z Wapniarskiej Szkoły Średniej nr 3 (obwód winnicki), a drugie miejsce zdobyła Lolita Wynnyczenko ze szkoły ogólnokształcącej nr 9 w Pokrowsku (obwód doniecki). K. Załuła jako epigraf do swojego utworu wybrała genialne słowa W. Łypynskiego: „Nikt nam nie zbuduje państwa, jeśli my sami go nie zbudujemy, i nikt z nas nie zrobi narodu, jeśli my sami narodem nie zechcemy być”. Esej jest pełen wewnętrznej dynamiki. Cała opowieść to wydarzenia przed Majdanem, sam Majdan… Głębokie rozmyślania głównego bohatera na granicy życia i śmierci, kiedy Jarosław leżał na zimnym bruku Majdanu: „Czego więc chcę? Ja, jak i miliony innych świadomych Ukraińców, chcę niepodległego kraju. Nie tylko na papierze. Żebyśmy czuli, że jesteśmy niezależnymi, godnymi i wolnymi obywatelami nie tylko w Dniu Niepodległości czy Dniu Jedności. Bo czy mój kraj był choć chwilę naprawdę wolny? Przez całe swoje istnienie Ukraina jest pod przytłaczającym wpływem innych państw. Jednak Ukraińcy nigdy nie zostawiali jej na pastwę losu. Zawsze naród tworzył państwo. A my — naród. Tak, i właśnie my — każdy z nas — odpowiadamy za tworzenie swojego narodu. Przecież naród to coś więcej niż granice, władza, zgodność stanów społecznych i wspólna gospodarka. Naród to ta wspólna wolność, która żyje w każdym z nas, która nas jednoczy i zmusza w trudnych czasach wyrywać wolność zębami”. W pewnym stopniu pogłębia przemyślenia o ukraińskim narodzie esej Lolity Wynnyczenko „Skarbnica ukraińskiego ducha narodowego”. Uderzają autorskie sentencje o współczesnym losie Państwa: „Czyżby ktoś myślał, że zraniona Ukraina nie czuje bólu, że w pamięci narodu zniknęło wszystko, czym naznaczona jest jego cierpiętnicza droga historyczna? Że zapomnieliśmy i legendarne Kruty, i okrucieństwa band murawjowskich, i z jaką ślepą sadystyczną nienawiścią rozstrzeliwali oni nasz złotogłowy Kijów? Czyżby i dziś uważali nas za zdolnych zapomnieć o ludobójstwach, hołodomorach, terrorach, zapomnieć o łzach żołnierskich matek, których dzieci zostały bezpowrotnie rzucone w piekło Afganistanu — tego najpotworniejszego zrodzenia zachłannego imperialnego totalitaryzmu?”. Dobrze uporządkowany szereg pytań retorycznych, które przypominają odpowiednie strony historii, motywuje twierdzenie: „Ani groźbami, ani fałszywymi pochlebstwami nie złamać już naszej ogólnonarodowej woli, niczym nie zatrzymać władczego kroku nowego czasu. Wszystko, co mamy, zdobyte jest w krwawych bitwach i zmaganiach ducha oraz sumienia. Z jednego jesteśmy dumni, za inne — płacimy. Lecz przechowujemy w sobie dobro i gorycz, żeby znać siebie. Żeby nie zapomnieć siebie”. Tak pisze autorka, której dom znajduje się kilkadziesiąt kilometrów od linii frontu, dla której wiara w rodzime Państwo — to wiara w zwycięstwo dobra i sprawiedliwości, bo, jej zdaniem, „…nieśmiertelny jest ten, kto potrafi zrozumieć i zachować wszystko, co przekazano z jego przeszłości, kto potrafi mnożyć sławę ziemi swojej”. Dość celne są wersy poezji Oksany Nekytiuk z Winnickiego Kolegium Pedagogicznego: „Niebieskie oczy twoje, Ukraino, / pociemniały, jarzą się smutnymi. / Tyle lat tak nie bolało, / jak boli nas wojna wczoraj i dziś”. Zdobyła ona najwyższą nagrodę imienia Stepana Rudanskiego. A w innej poezji, pod tytułem „Wyszywacznikowi”, autorka demaskuje tych, którzy kochają rodzime Państwo tylko słowami: „Pamiętasz, ty darłeś się „Rosja!”? / Nosisz teraz niebiesko-żółtą wstążkę. / Wybacz, drogi, nie twoja żywiołowość / ta woda, która karmi rzekę. / Trwa wojna — obijasz się w pokoju, / i to nie u siebie w domu — u znajomych, / w Radzie (w wiejskiej, niskiej chacie). / Kwilisz, bo nie zbudowałeś sobie pałaców? / Bardzo „oddany” ziemi, krajowi / na słowach tylko, nie sercem szczerym. / Hymn brzmi — klękasz na kolana, / Ale ja ci już nie wierzę!”. Tytuł i treść wiersza przekazują ból, przeżycia młodej duszy za rodzimy kraj, podkreślają znaczenie aktualnych dla teraźniejszości uczciwości, przyzwoitości, godności, patriotyzmu, które muszą płynąć z serca, ludzkiej istoty, a nie być pokazowymi, prymitywnymi i żałosnymi. Ciekawe jest poetyckie przemyślenie kwestii wojny, losu życiowego u Kateryny Witwyckiej ze szkoły średniej nr 32 w Winnicy, rozszerza poezja Kateryny Medjanyk, uczennicy szkoły ogólnokształcącej nr 31 w Winnicy. Dla Anny Rałenko, uczennicy szkoły w Biłozerce, w rejonie Dobropilla w obwodzie donieckim, w „Rytmie współczesnego życia” — taki tytuł ma zbiór poetycki, istotne jest wysokie podejście do słowa: „Słowa tracą duszę i kunszt, / I upodabnia się mowa, / Choć melodyjna i cudowna, / Do frazy, która traci sens”. Jej poezja o tym samym tytule „Mowa” jeszcze raz zaprzecza ironicznej tezie o „słowiczej”. Z odpowiednim (szowinistyczno-nihilistycznym) podtekstem wyraziła ją Anna Łukanska w niewielkiej publikacji „Wyznaczono progi punktowe ZNO z języków państwowego i obcych” (gazeta „Hołos Ukrajiny” z 15 czerwca 2018 roku). O odcieniach takiego brzmienia „słowicza” pisał już Mykoła Stepanenko w gazecie „Słowo Proświty” z 28 czerwca 2018 r. A tutaj trzeba przytoczyć przekonujące wersy A. Rałenko, która mieszka niedaleko frontu i dla której stosunek do rodzimego słowa — to szacunek dla własnego narodu, Ukraińskiego Państwa, pragnienie bycia z nim w najtrudniejszych czasach: „Mowa, która żyć pomaga, / Mowa, która wszystkie przeszkody pokonuje. / Mowa nadziei, życia, rozkwitu, / Mowa, która ma narodu uznanie. / Mowa, która przeżywszy niepogodę, / W duszę i ciało wdarła się narodu. / Mowa doliny, rzek, połoniny, / Mowa ukochanej Ukrainy. / Mowa, która ma właściwości żyć…”. A. Rałenko również została laureatką w nominacji „Poezja”. Dla Iryny Hiricz ze szkoły ogólnokształcącej w Iwersku, w obwodzie donieckim, motywy twórczości malarskiej genialnego Tarasa Szewczenki stały się decydujące, dlatego też zbiór amatorski nazwała „Prawie Kobziarz”, podkreślając w słowie wstępnym: „Zbiór poezji „Prawie Kobziarz” — to swoista poetycka interpretacja dziedzictwa Szewczenki-malarza… Zbiór zawiera osiem poezji. Właśnie dlatego jego tytuł „Prawie Kobziarz”, bo, jak wiadomo, do pierwszego „Kobziarza” weszło osiem wierszy poety”. Każdy wiersz — to swoista akwarela, oparta na słownym odczytaniu przedstawionego. I. Hiricz zdobyła nagrodę imienia Stepana Rudanskiego. Daria Janczuk, laureatka nagrody imienia Mychajła Stelmacha, z Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Brodeckim, w rejonie koziatyńskim, w noweli „Infekcja” pokazuje, jak pod wpływem uświadomienia sobie przeżytego dramatycznego przypadku główny bohater Maksym gwałtownie zmienia własne życiowe orientacje. Myrosława Hołembiwśka (szkoła w Brodeckim, rejon koziatyński) — również laureatka nagrody imienia Mychajła Stelmacha, w jednej ze współczesnych akwareli słowno-artystycznymi barwami także przedstawia sytuację frontową. Pierwsze miejsce w nominacji „Proza” zdobył Zachar Hołoszczapow (Liceum w Konstantynówce, obwód doniecki) jako autor współczesnej baśni „Złatomir i czarodziejski kraj”. Refleksje po konkursie Konkursy mijają, pozostają zmaterializowane myśli, wrażenia uczestników. Dobrze, że międzyregionalny otwarty konkurs twórczy wśród młodzieży szkolnej i studenckiej „Słowo w duszy — dusza w słowie” znalazł swoje wsparcie wśród młodzieży obwodów winnickiego i donieckiego. Zresztą trudno pisać o uczestnikach, skąd oni są. Przecież niektórzy z tych, którzy brali udział w konkursie, należą do grona osób przesiedlonych. Dlatego nie jest tak istotne, z jakiej szkoły czy uczelni wyższej jest uczestnik, ważne są przeżycia dotyczące losu rodzinnej ziemi, niepokój o człowieka. Szczególne były rozważania o wojnie, o tych, którzy bronią Ojczyzny, a także o wartościach naszego bytu.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn