Strona · s. 8strona oryginału ↗
Mykoła Żułynski: „Wsłuchajmy się w prorocze słowo Szewczenki”
Слово Просвіти, №35 за 2020 рік
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. Od czasu mojego mianowania na początku 2001 r. na stanowisko dyrektora generalnego Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie Mykoła Żułynski, który w tamtym czasie już dziesięć lat kierował Instytutem Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, stał się kluczową postacią duchową w budowaniu i działalności tej ważnej dla kultury narodowej instytucji. Uczony i mąż stanu postrzega Centrum Kultury „jako swoisty pilotażowy projekt, który otworzyłby niezwykle potrzebną dla Ukrainy perspektywę tworzenia ukraińskich centrów kulturalno-informacyjnych w stolicach Europy i świata”. Wielki Ukrainiec wypowiedział swoje państwowe słowo, moim zdaniem, na bardzo długo: „Jeśli zaczęliśmy potwierdzać siebie jako samodzielne państwo polityką kulturalną za granicą, to należy to robić, i robić profesjonalnie, na wysokim poziomie kulturalnym, przede wszystkim w Rosji, osiągając cywilizowany, a więc równoprawny dialog kultur ukraińskiej i rosyjskiej... Ten dialog kulturalny jest nam potrzebny także po to, aby niszczyć imperialne, wielkomocarstwowe stereotypy w świadomości jeszcze wielu Rosjan, rozpościerać przed rosyjskim społeczeństwem historyczną panoramę bytu narodu ukraińskiego jako odrębnej, samodzielnej części ludzkości oraz Ukrainy jako suwerennego, sobornego państwa. Dlatego tak ważne jest, aby aktywnie żyła i działała Ukraina przy Arbacie 9 w Moskwie”1. Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie wykonało zadanie historyczne, zdobyło status narodowego i światowe uznanie, zgromadziło unikalne doświadczenie pracy. Nie mogło być inaczej! Współpracowały z nami wybitne postacie ukraińskiej kultury i duchowości: Iwan Dracz, Myrosław Skoryk, Ludmyła Żohol, Bohdan Kozak, Wiktor Kowtun, Nina Matwijenko, Mykoła Maszczenko, Pawło Mowczan, Borys Olijnyk, Dmytro Pawłyczko, Anatolij Pałamarenko, Petro Perebyjnis, Marija Stefjuk, Lubow Hołota, Łeś Taniuk, Andrij Czebykin i wielu, wielu innych... Mykoła Hryhorowycz wszedł do przesławnej czwórki żywych talizmanów i prawdziwych obrońców Centrum Kultury, które pracowało w wyjątkowo trudnych warunkach. Obok Bohdana Stupki, Pawła Popowycza i Jurija Barabasza. O wysokim duchowym i niezmiennym szacunku Bohdana Sylwestrowycza do Mykoły Hryhorowycza nikt lepiej ode mnie nie zaświadczy. A tym bardziej o ciepłej i szerokiej przychylności do niego Pawła Romanowycza — wielkiego Ukraińca z Uzyna pod Kijowem, lotnika-kosmonauty, dwukrotnego Bohatera Związku Radzieckiego, który był w Moskwie żywym uosobieniem szczerej i hojnej, sumiennej i utalentowanej, pięknej i śpiewnej ukraińskiej duszy. Zaprawdę, obydwu łączyło coś szczególnie współbrzmiącego, rzec by można mentalnego. Nie można było się nasłuchać, kiedy mówili prawdziwym, soczystym językiem ukraińskim, który Pawło Popowycz podniósł dosłownie do kosmicznej wysokości, a Mykoła Żułynski barwnie opowiedział o jego kosmicznych Mistrzach2. Pawło Popowycz w szczególny sposób cenił znajomość z Mykołą Hryhorowyczem, przychodził na wszystkie jego występy w Centrum Kultury. Zachowała się u mnie notatka Pawła Romanowycza, który pewnego razu zmuszony był niespodziewanie opuścić wieczór literacki: „Muszę pilnie jechać. Przeproś w moim imieniu Mykołę Hryhorowycza. Oj żal, żal...! Wasz Pawło Popowycz 16.02.05 r.”. Twórczo współpracowaliśmy z Instytutem Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy. Powiedzmy, w Centrum Kultury, wcześniej niż na Ukrainie, odbyła się prezentacja pierwszych dwóch tomów 12-tomowego zbioru dzieł Kobziarza, którego kolegium redakcyjne kierował Mykoła Żułynski. Szczególnie ważnym przykładem owocnej współtwórczości stało się wydanie w 2004 r. w kijowskim wydawnictwie „Łybid” wielkiego zbioru utworów poetyckich Tarasa Szewczenki „Ja tak jej, ja tak kocham...” w językach ukraińskim i rosyjskim „dla wielbicieli twórczości T. H. Szewczenki w ukraińskiej diasporze Federacji Rosyjskiej”, rozesłanego przez Centrum do organizacji ukraińskich. Zapamiętała się błyskotliwa przedmowa do tego wydania autorstwa akademika Mykoły Żułynskiego, który między innymi wprowadził do szewczenkoznawczego obiegu naukowego mało wspominany wniosek Mykoły Bierdiajewa o tym, że kultura większości narodu rosyjskiego pozostała „kulturą wschodnią schrystianizowanego tatarskiego carstwa”. Dwujęzyczna książka została wznowiona w „Łybid” w 2012 r. z przypisami Serhija Halczenki. Zresztą, właśnie on wspomina: „Niezapomniane, jasne wspomnienie. Za każdym razem, gdy odbywały się wydarzenia Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, przekroczywszy próg Ukraińskiego Domu, widziałem luksusowy stojak z naszymi wydaniami, a obok — jeszcze jeden — z książkami, które wydało Centrum Kultury. Dziesiątki książek ukrainoznawczych z historyczną prawdą o złowrogiej roli Moskwy w ukraińskim losie o dwa kroki od Arbatu! Niepowtarzalne wrażenie...”. Sam akademik — sekretarz Oddziału Literatury, Języka i Sztukoznawstwa NAN Ukrainy Mykoła Żułynski, dzięki któremu stała się możliwa doprawdy imponująca demonstracja naukowych i duchowych sukcesów ukraińskich uczonych, wyznał kiedyś w jednym z wywiadów dotyczących swoich wizyt w Centrum Kultury: „Za każdym razem, gdy tam przyjeżdżam, moja dusza napełnia się dumą z tego, że Ukraina ma taki Dom w samym centrum Moskwy. A kiedy przekraczam jego próg, od razu patrzę, czy dobrze wyczyszczone są moje buty... Tutaj wszystko jest tak wykwintne, tak estetycznie celowe...”. Ze swojej strony jesteśmy dumni z tego, że propagowaliśmy w Rosji wybitne osiągnięcia Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, dość wymienić Pełny zbiór dzieł Tarasa Szewczenki w dwunastu tomach i sześciotomową „Szewczenkowską encyklopedię” — wydania o światowej skali i znaczeniu. Szczególne zainteresowanie okazał Mykoła Hryhorowycz pobytowi w Moskwie Tarasa Szewczenki oraz Mychajła Hruszewskiego, który we wrześniu 1916 — marcu 1917 r. w charakterze zesłańca politycznego mieszkał przy Arbacie 55. Żułynski był zainteresowany nie oglądaniem turystycznych ciekawostek rosyjskiej stolicy, a naukowym określeniem moskiewskich tras Kobziarza, chciał osobiście przejść ścieżkami Szewczenki. Więc ruszyliśmy z nim nie mniej niż studiować Szewczenkowską Moskwę: „Wspominam, jak we dwóch — pisał Mykoła Hryhorowycz, symbolicznie stąpając w ślady Tarasa Szewczenki i Mychajła Szczepkina... powtórzyliśmy ich pieszą wędrówkę...”. Uczony sam opisał swoje wrażenia z naszych wypraw3, zaznaczę tylko, że Mykoła Hryhorowycz był szczególnie wyraźnie wzruszony, kiedy zaprowadziłem go w zaułek Staropimienowski i pokazałem to miejsce, gdzie stał już dawno zburzony dom Mychajła Szczepkina, u którego przez dwa tygodnie mieszkał Taras Szewczenko. Wyznał: „Jedna rzecz przeczytać, inna — zobaczyć...”
Mało któremu z uczonych akademickich właściwa jest tak artystyczna, obrazowa, zmysłowo-poglądowa wyobraźnia. Nie bez powodu przedmowę do mojej książki o Mychajle Hruszewskim uczony i pisarz rozpoczął takimi słowami: „…I wyobraziłem go sobie na Starym Arbacie. „Zobaczyłem” Mychajła Hruszewskiego przed Centrum Kulturalnym Ukrainy w Moskwie…” W innym miejscu Mykoła Hryhorowycz zaznacza, że zaglądał wyobraźnią w okna mieszkania, w którym żył i pracował Mychajło Serhijowycz. Wspominając o pierwszej wizycie w muzeum pamięci „Dom M. W. Gogola” przy bulwarze Nikitskim 7a (w tym domu Mykoła Wasylowycz mieszkał od końca 1848 r. i zmarł), Mykoła Żulynski pisał: „Szukałem wzrokiem pieca, wyłożonego fajansem, w którym w nocy z 11 na 12 lutego 1852 roku Mykoła Gogol spalił rękopis drugiego tomu „Martwych dusz”…” Ten obraz piekielnego, wszechpochłaniającego pieca jest niewidocznie obecny w poruszająco-gorących publikacjach autora poświęconych Gogolowi. Tylko u Żulynskiego napisano tak obrazowo-lapidarnie o metamorfozie Gogola: „„Chochłacka” dusza Gogola zwija się i najeża, już o harmonii dwóch dusz — ukraińskiej i rosyjskiej — nie ma co mówić…” Czy, na przykład, autor niepowtarzalnie opisuje pomnik pisarza obok wspomnianego już domu przy bulwarze Nikitskim 7a: „A tam, na podwórzu, przyczaił się tragiczny Gogol, owinięty w szynel, która nabrała już symbolicznego znaczenia, i którą on, wyobcowany i zagubiony, odgrodził się od świata czyczykowów i chlestakowów…” Tak samo Żulynski zdumiewająco poetycko podsumował dramatyczne wirtualne relacje Mykoły Wasylowycza z Tarasem Hryhorowyczem: „Szewczenko i Gogol — dwie połówki wielkiego ukraińskiego serca — tak nigdy się nie złączyły. Nie spotkały się, nie porozmawiały. Nie pożartowały i nie zaśpiewały ukraińskich pieśni…” Co się tyczy Tarasa Szewczenki, to mój towarzysz podróży płonął od żywych wyobrażeń i wizji, które powstawały przed jego oczami tam, gdzie stąpała po moskiewskiej ziemi noga Tarasa. Zaprawdę, co innego wiedzieć, a zupełnie co innego — dotknąć, chociażby w wirtualnej przestrzeni, i wyobrazić sobie... Czyż nie wiedział akademik o szturmie prawosławnej Moskwy przez kozaków Petra Sahajdacznego na Pokrowę 1618 r., albo o tym, że wiekopomny wiersz „Czyhrynie, Czyhrynie…” został napisany przez Szewczenkę w Moskwie 19 lutego 1844 r.? Ale oto wrażliwy Mykoła Hryhorowycz odszedł zaledwie o sto kroków od budynku Centrum Kulturalnego Ukrainy i dosłownie zamarł niedaleko tego miejsca, gdzie stały obronne bramy Arbackie Moskwy, — wyobraził sobie, jak groźne, wielotysięczne wojsko hetmana Sahajdacznego, które na prośbę polskiego króla z walkami przebiło się niemal do Kremla, zwyczajowo przeżegnało się pod dźwięk dzwonów cerkiewnych arbackich świątyń na Pokrowę Najświętszej Bogurodzicy — wielkie kozackie święto... O czym myślał Mykoła Żulynski cztery stulecia po tym wieloznacznym wydarzeniu? Gdyby ukraińscy kozacy zdobyli Moskwę, nie wiadomo, jak potoczyłaby się dalej historia? Wszakże ona nie znosi trybu przypuszczającego… A jednak jakże wyostrzają się i pęcznieją historycznymi lekcjami wersy Szewczenki z jedynego wiersza stworzonego w Moskwie: Za co bronowali włóczniami Moskiewskie żebra??.. Zasiewali, I rudą polewali... I szablami bronowali. Cóż na niwie wyrosło??! Urodziła ruta... ruta... Woli naszej trucizna. Nigdy nie zapomnę rozpromienionej twarzy Mykoły Hryhorowycza, kiedy w zbiorach Muzeum Sztuk Pięknych im. A. S. Puszkina pokazano mu oryginały dzieł Szewczenki, w szczególności rysunek „Dwie dziewczyny” (papier, sepia), z którego Taras Hryhorowycz wykonał akwafortę (1858). A któż mógł odmówić Mykole Żulynskiemu — uczonemu o światowym imieniu... Krótko opowiem o jego ostatniej wizycie w Centrum Kulturalnym Ukrainy w Moskwie. Był to bardzo ważny dla nas dzień — 31 października 2013 r., kiedy w pomieszczeniu Centrum odsłonięto popiersie Tarasa Szewczenki — to było to, co mogliśmy zrobić własnymi siłami, bez uzgadniania z moskiewskimi władzami. Rzeźbiarz Ołeksandr Kapszuk ucieleśnił wizerunek młodego Kobziarza — śnieżnobiała rzeźba niezwykle ozdobiła Centrum Kulturalne, według słów Mykoły Hryhorowycza, „cudownie wpisała się w wystrój sali wystawowej, jakby była tam od zawsze…” Zaraz po tym rozpoczęła pracę Międzynarodowa konferencja naukowa, poświęcona 200-leciu urodzin Tarasa Szewczenki, na której dyrektor Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki, akademik NAN Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Mykoła Żulynski wystąpił z błyskotliwym referatem „…Na chwałę imienia Ukrainy”. Siedział w prezydium razem z wielkim Ukraińcem, wybitnym badaczem Gogola i Szewczenki, doktorem nauk filologicznych, laureatem Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Jurijem Barabaszem, i pomyślałem, że ci dwaj mogliby ozdobić każdą podobną konferencję światowego poziomu. Według słów Jurija Jakowycza, ich „łączy wiele lat ludzkiej męskiej przyjaźni”. Z kolei Mykoła Hryhorowycz mówił: „Od dawna jestem w wielkim zachwycie od Jurija Jakowycza. Uważam go za najlepszego badacza tekstów Tarasa Szewczenki… Barabasz organicznie łączy analizę tekstu ze sposobem i charakterem myślenia samego Szewczenki. W tym jest on naprawdę unikalny”. I dodawał o jeszcze jednym członku prezydium: — Szczególnej oficjalnej uroczystości i podniosłości otwarciu popiersia Kobziarza oraz pracy konferencji naukowej nadał udział Nadzwyczajnego i Pełnomocnego Ambasadora Ukrainy w Federacji Rosyjskiej Wołodymyra Jelczenki. Świadczy to również o tym, że Ukraina w jego osobie rozumie ważność tych działań. O tym poruszającym momencie, kiedy pod koniec konferencji rozbrzmiał w nagraniu „Testament” Szewczenki w niedoścignionym wy M. Żulynski na prezentacji książki „Ja tak ją, ja tak kocham…”. 2004 r.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
