Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

«Dla Was, słuchaczy, te moje wersy…»

Слово Просвіти, №35 за 2020 рік

Napisałam ten post na Facebooka: krótkie notatki wspomnieniowe – łza, która nie stała się lżejsza nawet po dziesięciu latach. Pisałam w nadziei, że znaczące artykuły innych autorów o gigancie ukraińskiego przekładu, pisarzu, który przybliżał nam europejską przestrzeń kulturową jeszcze od końca ubiegłego stulecia, pojawią się także w ukraińskiej prasie, ponieważ w bieżącym roku przypada jego jubileuszowa data. I dziękuję, że tę misję wziął na siebie tygodnik „Słowo Proświty”, proponując mi opublikowanie obszernych rozważań o Anatolu Perepadi. Walentyna DAWŁYDENKO Kiedy szybko idziesz ścieżką wysoko w górach, dech zapiera czasem ostry ból, brakuje tlenu. Tak samo reaguje serce na niespodziewaną i niedopuszczalną stratę człowieka, bez którego stało się trudniej oddychać… 23 sierpnia Anatol Perepadia skończyłby 85 lat. Ale 16 czerwca 2008 roku napisałam tekst, częściowo cytowany poniżej, dla tygodnika „Słowo Proświty”, tydzień po niespodziewanej i tragicznej stracie naszego niezwykle utalentowanego kolegi i przyjaciela, jednego z najlepszych tłumaczy z języków romańskich. Czy wspomną o obecnej jubileuszowej dacie w społeczeństwie, poza szczerymi wielbicielami jego talentu, nie wiem. Ale przekazując mi drugi tom „Prób” Montaigne’a 3 lutego 2007 roku, Anatol Perepadia dodał w dedykacji: „III księgę też przyniosę”. I ja jakby mam tę przewagę teraz czekać… Jeszcze na prezentacji tego samego roku przetłumaczonego przez niego „Canzoniere” Petrarki niespodziewanie powiedział, że chciałby, aby sonety włoskiego poety przetłumaczyła także Walentyna Dawydenko. Zaledwie kilka lat później odkryłam dla siebie świat włoskiej poezji różnych stuleci, który trzyma mnie w niewoli do dziś. Ale 16 czerwca 2008 roku pisałam swoje niedawne wrażenia: „...Wynurzał się z gwaru literackich imprez i wernisaży jakimś nie stąd, jasnym obrazem romantyka nieprzystającego do naszych czasów, w szaliku, zawiązanym również na francuską modłę – i w tym czytało się proustowskie podejście, a jak winieta sączyła się wyimaginowana przystawka „markiz de...” Pasowało mu to. Choć sam – cały rdzeń ukraińskiej szczerości i dobroci, który swoim talentem otworzył nam lśniący ocean ojczystego języka, którym jedynie można godnie oddać blask światowych literackich arcydzieł. Sławne dzieła zagranicznego piśmiennictwa i myśli filozoficznej otwarte dla ukraińskiego czytelnika lekkim piórem genialnego tłumacza naszych czasów, pisarza, poety, niezapomnianego Anatola Perepadi. Laureat licznych nagród translatorskich, w szczególności dwukrotnie nagrody „Skoworoda”, którą Ambasada Francji przyznaje za najlepszy przekład w ramach tej samej nazwy programu, Kawaler francuskiego Orderu Sztuki i Literatury Złotych Palm, Francusko-ukraińskiej nagrody im. M. Zerowa. Marcel Proust, Michel de Montaigne, Rabelais, Camus, Claudel, Moravia, Saint-Exupéry, Mauriac – świat ich dzieł literackich stał się jego światem. I mnie czasem nie opuszczało wrażenie, że ten człowiek o lśniącym, dziecięcym spojrzeniu fizycznie przebywał w tych odległych przestrzeniach czasowych, łatwo wędrując z Awinionu „w roku tysiąc trzysta dwudziestym siódmym, szóstego dnia kwietnia, wczesnym rankiem” śladem Petrarki i tak samo mimochodem materializował naturalne światło jakiejś porannej rozmowy z Montaigne’em poprzez bezpośredni sposób jego pisania: „...ze względu na naturalną niestałość obyczajów i sądów, często wydawało mi się, jakoby i dobrzy pisarze mylili się, uparcie próbując przedstawić nas jako ludzi jednolitych i niezmiennych. Wybierają jakąś ogólną cechę i w jej świetle systematyzują i tłumaczą wszystkie czyny tej osoby, a to, co do tego wzorca nie pasuje, odrzucają jako odpady”. Jego wypowiedzi w tym artykule przytaczam dosłownie właśnie z naszych żywych rozmów na antenie kijowskiego radia. O Montaigne’u tłumacz powiedział tak: „On pierwszy zaczął mówić o samym sobie, to w istocie jego autoportret, wszystkie trzy księgi poświęcono jednej osobie, a mianowicie autorowi tych „Prób” – Montaigne’owi. Ja bardzo lubię dygresje liryczne, jeszcze od czasów szkolnych. A tutaj zauważyłem u Montaigne’a te dygresje liryczne i tak zacząłem rozmyślać: a może on pierwszy w literaturze dał taki przykład”. I zacytował ulubiony fragment: „Ile piękna w tych ruchliwych odbiegach, w tej rozmaitości. Styl mój i dowcip chodzą w parze. Trzeba pozwolić sobie na trochę szaleństwa, kto nie chce wpaść w tyle i więcej głupoty, tak świadczą i przepisy mistrzów, a jeszcze bardziej ich przykłady. Tysiące poetów wlecze się i kuleje prozaiczną stopą, a najlepsza proza starożytnych wydań promienieje wszędzie jakąś mocą i śmiałością. Stara teologia – cała poezja. I pierwsza filozofia. To pierwotny język bogów”. Ja zaś oklaskiwałam przekład, słowa, które pachnąco niosły, każde – swój aromat, wywoływały uśmiech, nostalgię, czuły smutek. Anatol Perepadia miał ten sam jasny uśmiech w życiu w każdych okolicznościach, jak obecnie uśmiecha się do nas z portretu. Dziesięć lat temu, na uczczeniu jego pamięci w Narodowym Związku Pisarzy Ukrainy, podczas dwugodzinnych wspomnień powstał pomysł stworzenia książki o ukraińskim tłumaczu najwyższego światowego poziomu. Być może do tej myśli jeszcze powrócą, tak jak napiszą prace naukowe o jego unikalnym stylu translatorskim. Ja zaś na razie proponuję czytelnikom notatki oraz fragmenty z kilku wywiadów, które przeprowadziłam na żywo na antenie kijowskiego radia z niezapomnianym Anatolem Perepadią. Kiedyś zauważyłam mu, że nasza przestrzeń językowa, obecnie siłą wypełniona niskiej jakości tekstami dziennikarskimi i częściowo literackimi, wydaje mi się jakaś bagnista, galaretowata, a język jego własnych przekładów uzupełnia te ozonowe straty. Czytając Marcela Prousta „W poszukiwaniu straconego czasu”, zanurzyłam się w inną leksykę, poczułam, że ona leczy mnie, odbierając ten język jako eliksir. Anatol Perepadia odpowiedział na to tak: – Nie będziemy rozpatrywać wszystkiego tak pesymistycznie. Bo kiedy zaczynałem przekład Marcela Prousta, zawarłem umowę z wydawnictwem „Folio”, i kiedy gotowy był pierwszy tom, oni zmienili zdanie, „odczepnego” mi dawali, ale ja robiłem swoje, i znalazł się wydawca. Kiedy zaś robiłem drugi, i nawet trzeci tom, wciąż była taka niewiara, bo wiedzieliśmy, jak bywa. Powiedzmy, wydawali Balzaca, gdzieś na trzecim tomie to przerwali – i koniec. I prenumeratorzy zostali z niczym. Ale potem przekonali się, że ja jednak umiem pracować, i przekonałem wszystkich, nawet swoich kolegów, kiedy pojawił się ostatni, siódmy tom Prousta „W poszukiwaniu odnalezionego czasu” – tak już się nazywał. Tak więc nie wygląda to tak źle. Język ukraiński brzmi czule, ale ma bardzo wiele innych rejestrów. Można nim pięknie wydawać komendy. Ot choćby „krokiem marsz”. – Wróćmy do tego, kiedy właśnie możemy nie tylko wyrównywać doskonałość językową, ale i intelekt, ducha – o przekładzie „Prób” Montaigne’a. Powiedział Pan, że tam nawet jakby język ukraiński jest „na wyrost”. – No tak, jakby na wyrost, ale oto, na przykład, Wadym Skuratiwski, który pisał posłowie (on, nawiasem mówiąc, pisał i do mojego pe... reklamy “Gargantui i Pantagruela”), nas tylko zachwycił się tym przekładem i powiedział, że mam na koncie taki wyczyn, jakobym odtworzył średnioukraiński język. I pomyślałem sobie, a czemu by mi nie “kandydować” na jakiś stopień naukowy filologiczny, skoro jestem wynalazcą średnioukraińskiego języka? (uśmiecha się). — U Montaigne’a nabierasz się nie tylko mądrości, wszak on akumuluje w “Próbach” wypowiedzi wielu filozofów, a jeszcze i okazuje siebie tak wzruszająco, że przychodzi na myśl: “Przecież on i o mnie pisze...” Jak choćby: “A że wszystkie inne rozmowy przyprawiają mnie o sen, i słucham ich przez górę. I często zdarza się wśród takich marnych i oklepanych rozmów, rozmów dla przyzwoitości, mówić i odpowiadać ni w pięć, ni w dziewięć. Takie głupstwa byłyby głupie i śmieszne nawet w ustach dziecka”. Czyli człowiek nie wstydzi się przyznać do tego, że tam, gdzie kończy się poszukiwanie rozumu i celowości tej rozmowy, słuchasz z nudów, by podtrzymać ją. — Tak, on po raz pierwszy zaczął mówić o samym sobie. To właściwie autoportret namalował. Wszystkie te trzy księgi w istocie poświęcone są jednej osobie, a mianowicie autorowi tych “Prób” Montaigne’owi. Mam bardzo wiele odzewów na to wydanie. I, w szczególności, bardzo cieszy mnie, że kiedyś mój przyjaciel i tłumacz Jewhen Popowycz przyznał mi się, że czytał Montaigne’a i bardzo się cieszył. Dla mnie ważna była nie powieść, nie poezja, a właśnie eseistyka. Oto ten gatunek, który zapoczątkował właśnie Montaigne. I mam bardzo wielu czytelników, którzy z przyjemnością to czytają. Oto trzeci tom, moim zdaniem, najsilniejszy ze wszystkich ksiąg. Mój nauczyciel — Mykoła Łukasz. Już przy pierwszej mojej pracy, którą wykonałem w wydawnictwie “Weselka”, a było to tylko redagowanie z francuskiego przekładu, wynikł u mnie konflikt z moim kierownictwem. Na omówieniu tej pracy nagle pojawił się Mykoła Łukasz. I do niego, jako do arbitra, były wszystkie zwrócenia, lecz on pozytywnie ocenił moją pracę, a to, co poprawiał mój szef, powiedział, że tak nie wypada. Potem był moim redaktorem przekładu pewnego włoskiego utworu — “Biała flaga nad Kefalonią” Marcello Venturiego. Mykoła Łukasz na wielu stronach postawił wykrzykniki, dokonał wspaniałych poprawek, to najbardziej mnie podbudowało, bo do tego czasu nie wierzyłem we własne siły. A po jego redakcji powieści zobaczyłem, że należy brać się poważnie do pracy. Przykro mi, że ukraińska potoczna u wielu brzmi jak surżyk, język zaś pisma obecnie burzliwie się rozwija. Wcześniej byli cenzorzy językowi. Ja, kiedy pracowałem w wydawnictwie, to przysyłali listy zakazanych słów. Trafiały tam słowa, które nie miały ekwiwalentu w języku rosyjskim. Robiono to, żeby nasz język i przekłady nie przewyższały różnorodnością leksyki. — Skoro mówiliśmy i o Marcelu Prouście, to obok wykwintnego subtelnego przekładu, Pan w tych tekstach nie stracił autorskiego, psychologicznie wyważonego poczucia więzi: autor — czytelnik. — Nie jestem publicystą, i jeśli mogę pomagać ludziom, to tylko duchowym chlebem. Do tego jestem człowiekiem z przeczuciami, i miałem przeczucie jeszcze wcześniej, jeszcze w czasach chruszczowowskich, że będę żył w niepodległej Ukrainie. A teraz jest przeczucie, że Ukraina będzie tak samo bogata, jak Francja, i że w ukraińskiej literaturze będą tacy sami pisarze, jak we francuskiej. — Interesują mnie jeszcze niektóre Pana innowacje. Pan kończy przekład Petrarki. “Oczy i włosy donny jeszcze niegodnie wysławione” — głosi kwintesencja jednego z sonetów. — To nie kwintesencja, to od tłumacza. Żeby ułatwić odbiór wierszy. Takie podejście zobaczyłem u Francuzów. Tam baron siedemnastego wieku tłumaczył Petrarkę na francuski i od siebie też tak ponapisywał, zobaczył, że to jest odbierane. Znakomity włoski petrarkista profesor Marco Santagata, który napisał przedmowę do mojego przekładu, zaznacza, że w historii poezji księga kanconiera Petrarki była jak rewolucja kopernikańska. Przed Petrarką istniała poezja dworna, rozpatrywana jako zjawisko społeczne: poeta występował w akompaniamencie muzyki, prowadził dialog, odbywała się wymiana. A u Petrarki widzimy subiektywny dyskurs, subiektywny tekst. Zatem poezja Petrarki zrywa z wymiarem społecznym. Jest samotna, izolowana, zamyka się w relacjach między “ja” i obiektem swojego pożądania. Wymiar społeczny zastąpiono wymiarem wewnętrznym. — Czyli, on jest bardzo współczesny nam... — Rzeczywiście, teraz mamy bardzo silną młodą literaturę z subiektywnym dyskursem. Wychowałem się w ukraińskim mieście, choć i górniczym, to Ołeksandrija, nawet niedawno byłem tam: dzieci komunikują się po ukraińsku, w kasie kolejowej zwracają się po ukraińsku. A język, którym pracuję, język pisma, teraz, wierzcie mi, burzliwie się rozwija. Dlatego że wcześniej byli tacy cenzorzy językowi. Pracowałem w wydawnictwie, tak przysyłali takie spiseczki, do których trafiały słowa, które nie miały ekwiwalentu w języku rosyjskim. Teraz już cenzury nie ma, a tym bardziej sam zwróciłem uwagę na reakcję na mój język. Jeszcze jak wychodził Proust, to dziennikarze przyjmowali z rezerwą, nawet negatywnie taką stylistykę, a potem, czytając książkę za książką, widocznie przywykli. I jeszcze zauważyłem, że wędrują niektóre moje słowa do już nowych powieści. Zwłaszcza kobiety-pisarki, taka brawa literatura, i ja u nich znajduję znajomą leksykę. Jasne, że czytali mojego Prousta. — I o Pana dalszych planach, podróżach po literaturze światowej. — To Blaise Pascal, urodził się w 1623 roku, w 1662 zmarł, wielki francuski filozof, matematyk, fizyk i pisarz. Twórca “Prowincjałek” i słynnego niedokończonego utworu, któremu po śmierci autora nadano tytuł “Myśli”. Zjadliwy i precyzyjny styl Pascala znacznie wpłynął na rozwój francuskiej prozy, a naukowe i filo-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn