Strona · s. 13strona oryginału ↗
«Podnieśmy Ukrainę w górę i rozweselmy dusze tych wielkich kijowskich Jarosławów i Monomachów»
Слово Просвіти, №35 за 2020 рік
Heorhij ŁUKIANCZUK, zdjęcie autora
Sierpień jest bogaty w urodziny wybitnych postaci ukraińskiej kultury, pochodzących z błogosławionej Ziemi Czernihowskiej. Tak oto 4 sierpnia we wsi Zańki urodziła się genialna aktorka pierwszej połowy XX wieku Maria Zańkowecka, której grą nasz genialny dramaturg Marko Kropywnycki był tak poruszony, że po jednej z prób zapłakał, zdjął turkusowy pierścień i włożył jej na palec ze słowami: „Zaręczam cię, Marusiu, ze sceną…”, i o której genialny kompozytor Piotr Czajkowski wypowiedział się sakramentalnie, wręczając jej na scenie wieniec laurowy z napisem „Nieśmiertelnej od śmiertelnika”… A 7 sierpnia na Czernihowszczyźnie urodził się Pantełejmon Kulisz — autor pierwszej ukraińskiej powieści historycznej „Czarna rada”, twórca alfabetu ukraińskiej pisowni, tłumacz Biblii na język ukraiński, przyjaciel i współpracownik w ukraińskiej sprawie genialnego poety i malarza Tarasa Szewczenki oraz fizyka, publicysty i tłumacza Iwana Puluja (wynalazcy promieni „rentgenowskich”). Z tej okazji, przy wsparciu departamentu kultury i turystyki, narodowości i religii Czernihowskiej Obwodowej Administracji Państwowej (kierownik Ołeksandr Łewoczko), 7 sierpnia odbył się świetnie zorganizowany wyjazd prasowy do Memoriału podróżnika-żeglarza Mikłucho-Makłaja oraz artefaktów z jego podróży w muzeum „Żagle Mikłucho-Makłaja”
muzeum pamięci M. Zańkoweckiej w czarującej wsi Zańki w rejonie niżyńskim oraz do Historyczno-Memoriałowego Muzeum-Rezerwatu P. Kulisza „Hannyna Pustyń”. I jeśli w Muzeum Pamięci M. K. Zańkoweckiej dyrektorka placówki Olha Nowak opowie o romantycznych i fascynujących historiach z życia i twórczości genialnej aktorki, nacieszyć się niesamowitą atmosferą których do Zańków przyjeżdżają aktorzy wiodących teatrów Ukrainy, to w drugim – Historyczno-Memoriałowym Muzeum-Rezerwacie P. Kulisza „Hannyna Pustyń” oczekują odtąd aż dwie chaty ciekawych ekspozycji muzealnych, a także legendarna Aleja Zakochanych, prowadząca do miejsca ostatniego spoczynku Pantełejmona Kulisza i jego wiernej przez całe życie żony – Ołeksandry Biłozerśkiej, która z czasem stała się pisarką Hanną Barwinok. Do kompleksu muzealnego „Hannyna Pustyń”, znajdującego się w pobliżu wsi Ołeniwka na chutorze Motroniówka, dziennikarze ze stołecznych wydawnictw po ceremonii herbacianej i leczniczej ziołoterapii (100 ziół!) Narodowej Skarbnicy działu etnograficznego muzeum w Zańkach trafili w samym środku świętowania 201. rocznicy urodzin sławnego Pantełejmona Kulisza. Przed samym przyjazdem delegacji dziennikarskiej nabożeństwo żałobne odprawiło aż trzech (!) księży Prawosławnego Kościoła Ukrainy eparchii czernihowskiej, a przed licznymi zwiedzającymi muzeum tego dnia wystąpili współcześni wykonawcy, kapela czarujących bandurzystek oraz zespół folklorystyczny. Pantełejmon Kulisz z żoną Hanną Barwinok osiedlił się w Motroniówce w 1883 roku. To właśnie na chutorze u pisarza dojrzał zamysł powieści historycznej „Czarna Rada”. Właśnie tutaj pisarz tłumaczył Szekspira, Goethego, Byrona, zakończył pracę „Upadek Małorosji od Polski”. W odróżnieniu od losu Zańkoweckiej, los Kulisza był bardziej tragiczny: za życia był prześladowany wraz z Szewczenką i Kostomarowem przez carską policję i cenzurę, a po śmierci, kiedy bolszewicko-sowiecka władza napiętnowała proukraińskiego pisarza i wydawcę mianem „burżuazyjnego nacjonalisty” — bez prawa drukowania jego prac przez dziesięciolecia. Dopiero od 2000 roku, staraniem ówczesnego Przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy Iwana Pluszcza, w pobliżu grobu małżeństwa Kuliszów w Motroniówce postawiono znak o budowie na terenie posiadłości Biłozerśkich-Kuliszów kompleksu muzealnego. Odtworzono dwa domy. Dziewięciopokojowy — ten, w którym urodziła się, mieszkała i stanęła na ślubnym ręczniku Ołeksandra Biłozerśka. Jego wnętrza przed II wojną światową odtworzył na podstawie wspomnień miejscowych mieszkańców malarz Ołeksandr Sajenko. Drugi budynek „Piddubnia” — to rekonstrukcja chaty Kuliszów (5 pokoi), zbudowanej w 1877 roku, na której belce stropowej widniał napis: „Za dobrą radą swojej żony zbudował Pantełejmon Kulisz”. Obok „Piddubni” — panoramiczna kompozycja rzeźbiarska, przedstawiająca Pantełejmona Kulisza i Ołeksandrę Biłozerśką. Nieco dalej – Aleja Miłości: ścieżka, która pod koronami ogromnych lip i dębów prowadzi do otwartych, jakby w wieczność, drewnianych wrót. Za tymi wrotami – trzy mogiły: miejsce ostatniego schronienia Pantełejmona Kulisza, Hanny Barwinok i jej brata Wasyla Biłozerśkiego. Obok – kapliczka Pantełejmona Uzdrowiciela, na cześć którego otrzymał imię słynny pisarz. Wśród rzadkich przedmiotów w chacie Kulisza – marmurowa umywalka ze starym lustrem, w które patrzyli Szewczenko, Łesia Ukrainka, Marko Wowczok! O tym wszystkim opowiedziała zwiedzającym pracownica naukowa Muzeum-Rezerwatu P. Kulisza „Hannyna Pustyń” Ałła Petriwna Bohdan. Kulisz na chutorze prowadził bardzo zamożne gospodarstwo, które, w odróżnieniu od literatury, nieźle go żywiło, ale większość tych dochodów oddawał na rzecz ukraińskiej sprawy, i tę szlachetną tradycję z czasem z powodzeniem kontynuował najwybitniejszy mecenas już XX wieku – Jewhen Czykałenko, który posiadając wielkie majątki, wspierał bardzo wielu ukraińskich intelektualistów oraz wszystkie ukraińskie inicjatywy, naśladując Kuliszowe: „Oddaj wszystko za Wkrainę. Wtedy pokażesz, że ją kochasz!”… Kulisz uważał, że potencjał narodu ukraińskiego jest bardzo wielki. W szczególności w artykule „List wzywający do ukraińskiej inteligencji” pisał: „Nie jesteśmy małym narodem, choć jeszcze nie dostrzegają nas nasi sąsiedzi w swoim wywyższaniu się. Nie jesteśmy mali już przez to, że dopóki staliśmy za Polską, pod piętą u la-
Pomnik Pantełejmona Kulisza na chutorze Motroniówka, obecnie część wsi Ołeniwka, obwód czernihowski
W Narodowym historyczno-kulturalnym kompleksie „Hetmańska stolica”
się Moskwa, a jak zaczęli stać za Moskwą, zaczęła wtedy Polska piszczeć pod piętą u Moskala”. Choć pisarz był daleki od idealizowania Ukraińców. Niejednokrotnie wskazywał na ich wady, na niedostateczną cywilizacyjność narodu ukraińskiego, na kulturalną ograniczoność jego elitarnych warstw w warunkach zniewolenia w Imperium Moskiewskim. Jeśli wczesne lata Kulisza, jak i Szewczenki, były czasem fascynacji kozaczyzną jako najjaśniejszym ukraińskim fenomenem, to w latach dojrzałych poddał ten fenomen ostrej krytyce i uważał, że niemało nieszczęść narodu ukraińskiego było związanych z nierozumnymi działaniami kozactwa i ich przywódców. I w szczególności Pantełejmon Kulisz uważał, że na miejsce „szalonej odwagi” musi przyjść żmudna praca kulturalna, która przede wszystkim musi wyrażać się w pielęgnowaniu języka ojczystego. I w swoich pracach pokazuje, że język ukraiński jest językiem naturalnym, takim, jakim mówią ludzie. I że istniał on, w odróżnieniu od moskiewskiego, od dawnych czasów! Kulisz niemało zrobił dla tego, aby język ukraiński otrzymał „prawa obywatelskie”, aby w nim drukowano różne utwory – zarówno dla prostego ludu, jak i dla ludzi uczonych. W tym celu układa ukraiński alfabet, zbiera utwory folklorystyczne i publikuje je, wydaje pierwsze ukraińskie czasopismo „Osnowa”, zostaje autorem różnorodnych utworów – artystycznych, publicystycznych, naukowych itd. Wreszcie tłumaczy Biblię i utwory klasyków literatury światowej na język ukraiński. Do tej pionierskiej pracy inspirowała go myśl, że właśnie język jest podstawą bytu narodu ukraińskiego. Rozumiał, że jeśli Ukraińcy utwierdzą się jako naród ze swoim językiem, to stanie się to silnym (jeśli nie śmiertelnym!) ciosem dla Imperium Moskiewskiego. Od tamtego czasu wiele się zmieniło. Jednak Imperium Moskiewskie przetrwało. A jego przywódcy próbują na wszelkie sposoby ograniczyć używanie i wykorzystywanie języka ukraińskiego. Przecież im więcej tego języka, tym mniejszym staje się ich „ruski mir”. Literatura ukraińska stanowiła zagrożenie dla Imperium Moskiewskiego wtedy, język ukraiński stanowi zagrożenie dla putinowskiej neoimperium i jego „ruskiego miru” teraz. Dla naszych współczesnych najbardziej aktualna dzisiaj jest jego „Czarna rada” (pełna nazwa „Czarna rada. Kronika 1663 roku”) – pierwsza powieść historyczna w języku ukraińskim, wydana po raz pierwszy w całości przez Pantełejmona Kulisza w 1857 roku. Kulisz, przemyśliwując realia historyczne w „Czarnej radzie”, jakby zdołał „zajrzeć w przyszłość”. Ostrzegał, do czego może doprowadzić triumf idei populistycznych. Idee te dały o sobie znać zwłaszcza podczas „zmagań wyzwoleńczych” w latach 1918–1921. Tak czy inaczej wykorzystywali je liderzy Centralnej Rady. Pod ich wpływem pozostawali liderzy Dyrektoriatu, którzy zniszczyli Hetmanat Pawła Skoropadskiego, a własnego pełnowartościowego państwa tak i nie zdołali stworzyć. Dezorganizację ukraińskich instytucji państwowych najlepiej wykorzystali bolszewicy. Uciekając się do populistycznych haseł komunistycznych, obiecując oddać ziemię chłopom, fabryki – robotnikom, zdołali przeciągnąć na swoją stronę niemałą część Ukraińców. Bez tego bolszewicy nie zdołaliby utwierdzić się na ziemiach ukraińskich. A dalej był krwawy terror i Hołodomory… Ale ostrzeżenia o szkodliwości idei populistycznych, o których pisał Kulisz w „Czarnej radzie”, nie są zbyt dobrze rozumiane nawet przez współczesnych Ukraińców. Populizm nadal bujnie kwitnie w naszym współczesnym życiu politycznym. Do pewnego stopnia „Czarna rada” opisuje to, co wydarzyło się z Ukrainą w 2019 roku i… trwa do dziś! Nieśmiertelne słowa Kulisza z „Czarnej rady” są przesłaniem dla każdego Ukraińca dnia dzisiejszego: „I myślcie o sobie własnym rozumem. Oddaj wszystko za Ukrainę, oddaj dobytek, nie żałuj własnych dzieci i niczego nie pragnij od Ukrainy, ani czci, ani bogactwa, wtedy pokażesz, że ją kochasz! Oto niech tylko Pan Bóg nam pomoże złożyć do kupy oba brzegi Dniepru, wtedy wprowadzimy wszędzie sprawiedliwe sądy, szkoły, akademie, drukarnie, podniesiemy Ukrainę w górę i rozweselimy dusze tych wielkich kijowskich Jarosławów i Monomachów!”. Dzięki wsparciu departamentu kultury i turystyki, narodowości i religii Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej, brać dziennikarska mogła dołączyć po kompleksie muzealnym „Hannyna Pustyń” do zwiedzania jeszcze jednej turystycznej perły historycznej Czernihowszczyzny – Narodowego historyczno-kulturalnego kompleksu „Hetmańska stolica” w Baturynie. Oto on, w rejonie bachmackim – fantastyczny pałac Rozumowskiego! Po nim i po odwiedzeniu Narodowego historyczno-kulturalnego kompleksu „Hetmańska stolica” w ogóle jeszcze bardziej szanuje się Wiktora Andrijowycza Juszczenkę, gdyż to właśnie on oczyścił, jak źródło, to miejsce naszej siły, heroizmu i nieśmiertelnej sławy. Na koniec Baturyn zachwyca odwiedzających jeszcze jednym niedawno otwartym muzeum naszego sławnego rodaka – podróżnika-żeglarza Mikłucho-Makłaja.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
