Strona · s. 6strona oryginału ↗
Słowo o „Słowie”
Слово Просвіти, №35 за 2020 рік
Switłana MARTYNOWA, m. Dniepr Dzisiaj wiadomo o stałym zainteresowaniu ze strony międzynarodowych ośrodków badawczych, takich jak Biblioteka Kongresu USA w Waszyngtonie, dział badawczy radia „Swoboda” w Monachium, Ukraińska Agencja Prasowa w Londynie, archiwum Uniwersytetu w Bremie, Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley, Międzynarodowy Instytut Historii Społecznej w Amsterdamie, wydawnictwami nieformalnymi końca lat 80. — pocz. lat 90. XX wieku. W ostatnich latach istnienia ZSRR dokonały one prawdziwego przełomu w kierunku rzeczywistej wolności słowa i wyzwolenia świadomości. Nieformalne gazety i czasopisma powstawały praktycznie codziennie. Ukazywały się w małych miasteczkach, a nawet we wsiach. Precedensów tego zjawiska nie było ani w przeszłości, ani w przyszłości. Jednym z ośrodków tworzenia wydawnictw nieformalnych był także Dniepropetrowsk. Na maszynach do pisania, komputerach, metodami fotograficznymi, w wyjątkowych przypadkach także w drukarniach, powielano dziesiątki tytułów nielegalnych wydawnictw, których nakład wahał się od kilkudziesięciu do kilkuset egzemplarzy. Wśród nich było jedno, unikalne, którego odpowiedników nie ma. Mowa o rękopiśmiennej gazecie „Słowo”, która ukazywała się w Dniepropetrowsku w latach 1989–1992 w nurcie działań Towarzystwa Języka Ukraińskiego „Proświta”. Pojawienie się pierwszego numeru gazety wiosną 1989 roku wywołało w mieście wielki rezonans. Efekt jej działania, pomimo nakładu w jednym egzemplarzu, był nadzwyczajny. Z najdalszych zakątków milionowego Dniepropetrowska jechali ludzie, aby przeczytać „Słowo”, które otwarcie stawiało istotne i dawno dojrzałe pytania życia społecznego, demaskowało antynarodowe działania kompartyjnych liderów miasta, obwodu, republiki, komunistyczną ideologię, zwłaszcza w sferze polityki narodowej, wysuwało żądania dotyczące rozszerzenia sfery używania języka ukraińskiego, rozwoju kultury ukraińskiej, rehabilitacji symboliki narodowej, ustanowienia obywatelstwa republikańskiego, legalizacji zakazanych kościołów – UGKC oraz UAPC, ekonomicznej i politycznej suwerenności republiki. I dzisiaj, po 20 latach, tematy poruszone przez „Słowo” wydają się aktualne: konieczność odnowy w górnym szczeblu władzy, skutki Czarnobyla, wybór do Rad wszystkich szczebli prawdziwych przedstawicieli narodu, konieczność reformy politycznej. O ostrości poruszonych kwestii świadczy szalona polemika ze „Słowem” na łamach „Zori” oraz „Dniepra wieczerniego”. Pomimo procesów pieriestrojkowych w kraju, oblicze tych wydawnictw, które znajdowały się pod najsurowszą kontrolą ideologiczną, nie zmieniło się wcale. Kontynuowały one odzwierciedlanie życia partyjnego oraz „teorii marksistowsko-leninowskiej w działaniu”, a pojęcia „głasnost”, „pluralizm opinii”, „demokratyzacja” miały charakter populistyczny. Zrodzone przez pieriestrojkę i głasnost, zapotrzebowanie ludności na nowe informacje te gazety nie zaspokajały. Dlatego z taką uwagą siły demokratyczne w Dniepropetrowsku śledziły prasę nieformalną, której przewagą była nowość, śmiałość, opozycyjność. Toteż druzgocące recenzje oficjalnej prasy tylko dodawały „Słowu” popularności. Redaktorem i założycielem rękopiśmiennej gazety „Słowo” został Wołodymyr Zaremba – ówczesny przewodniczący towarzystwa „Proświta”, pisarz, znany krajowym i zagranicznym czytelnikom jako autor powieści historyczno-dokumentalnych o ukraińskim poecie Iwanie Manżurze, artystach Wasylu Kornience, Mykole Hłuszczence, „stepowym Kolumbie” naszego kraju Ołeksandrze Polu. Aktywnymi uczestnikami i członkami redakcji zostali artyści Iwan Szułyk i Wołodymyr Mykoluk, pisarze Witalij Starczenko, Ołeś Zawhorodnij, Anatolij Szklar, Hryhorij Harczenko, dziennikarz Borys Kowtoniuk. Dlatego publicystyka „Słowa” jest polityczna i artystyczna jednocześnie. Główną część publikacji stanowią teksty gatunków informacyjnych, z których najbardziej charakterystycznym jest notatka. Wskażmy choćby niektóre z nich: notatki o wydarzeniach dotyczące wiecu pamięci ofiar awarii czarnobylskiej, który odbył się 26 kwietnia 1989 roku w parku Czkałowa i trafił do kategorii nieautoryzowanych, wiece ekologiczne w przeddzień 9. sesji rady miejskiej przy bramie zakładu im. H. Petrowskiego, notatki o zniknięciu popiersia Szewczenki w Suchacziwce, o rozpoczęciu zbiórki funduszy na pomnik D. Jawornyckiego, o stanie spraw w sferze oświaty, o zakazie komitetu wykonawczego rady miejskiej i obwodowej przeprowadzenia konferencji Towarzystwa Języka Ukraińskiego w Dniepropetrowsku. Oprócz notatek w gazecie obecne są takie gatunki jak anons, mini-przegląd, adnotacja, mini-recenzja, portret błyskawiczny. Anonsy informują o pojawieniu się nowej gazety „Pres-kurier” Dniepropetrowskiego oddziału obwodowego Związku Dziennikarzy, wydaniu książek w wydawnictwach „Radianśkyj pysmennyk”, „Naukowa dumka”, „Promiń”, o konferencjach założycielskich Towarzystwa Języka Ukraińskiego na Dniepropetrowszczyźnie. Wśród przeglądów warta uwagi jest opowieść o święcie szewczenkowskim „Od serca Europy – do serca Ukrainy”, poświęconym 175. rocznicy urodzin T. Szewczenki, które odbywało się w Dniepropetrowsku w maju 1989 roku z udziałem międzynarodowej delegacji składającej się z 250 osób: Ukraińców, Czechów, Rosjan, Jugosłowian, Białorusinów i Kanadyjczyków, Kazachów i Brazylijczyków, Gruzinów i Japończyków, Estończyków i Chińczyków, Bułgarów i Austriaków, Finów, Afrykańczyków. Szczególną uwagę przyciągają publikacje typu „pytanie – odpowiedź”. Wskazane materiały umownie można połączyć w rubryki: „Do leninowskiej polityki narodowej”, „Kronika rusyfikacji Ukrainy”, „Pod kontrolę społeczności”, „Czy wiecie, że…”, „Kto odpowie?”, „Pierwsze kroki Odrodzenia”, „Naród ukraiński – wielki naród!”, „Błędy czy wandalizm?”. Terminologia społeczno-polityczna „Słowa” jest ekspresywnie zabarwiona, dobierana przez pisarzy celowo, zgodnie z autorską pozycją. A sposób odzwierciedlenia rzeczywistości nakierowany jest nie tylko i nie tyle na utrwalenie zewnętrznych cech zjawiska, co na emocjonalno-artystyczne jego uogólnienie. „Chcecie zajrzeć w duszę tego człowieka, któremu odebrano pamięć historyczną, świadomość narodową, godność ludzką? To wchodźcie do któregokolwiek z trzech unikalnych kościołów w Kytaihorodzie – skarbu, któremu nie ma ceny – zbudowanych w latach 1754–1757. Widziały one na swoim wieku i bujny kwiat zaporoskiej wolnicy, słyszały one gardłowe krzyki Tatarów… W ostatnią drogę na bój, na śmierć, na sławę stąd wyruszali nasi przodkowie… W niepojęty sposób przetrwały one zniszczenia najnowszej historii i oto takimi, jak po najeździe Mamaja, dzisiaj stoją i patrzą na nas. Chcecie ogarnąć jednym spojrzeniem wszystkie problemy ekologiczne? To trudne – spójrzcie na kościół św. Barbary! W jego oczach – strzelnicach, które rozwarły się na cały świat, zieją i te problemy, jako obraz prawdopodobnej przyszłości martwego świata i bezduchowość społeczeństwa, przez którą możemy dojść do ostatecznej granicy!” — pisało „Słowo” w numerze nr 10 z 30.06.1989. W tym przypadku to uogólnienie sięga poziomu, który nazywa się typizacją publicystyczną (a nawet – artystyczną), co zbliża dziennikarstwo do literatury pięknej. Gazeta, oprócz tekstów gatunków informacyjnych, publikowała utwory artystyczne pisarzy, w większości poezje H. Harczenki „Komu straszniej?”, L. Kisielowa „Ja pozabudu wsie obidy”, W. Starczenki „Prokydałys swjati”, B. Kowtoniuka „Ridna mowa”, D. Pawłyczki „Bezbatczenkowi” i inne. Czy nie najśmielszym był niepublikowany wcześniej wiersz Ołeksandra Zajwyja „Letargia”: Nakrył tuman horby ta jamy, A nebo czorne – jak zemla… Wkrajina wkryłas trudodniamy, i spyt na własnych mozołach.
Ślepcy oczami jasnowidzów patrzą plakatowo z góry. Ich wzywające hasło wyblakło i wyblakły sztandary. Śpi Ukraina beztrosko, sen letargiczny nie wróży nic dobrego, martwym oddycha bagnem stokroć zatruty Dniepr. Zabite słowo, duch zabity, a Ukraina martwo śpi! Można ją jeszcze obudzić! Lecz tylko strach budzić. Do dziś wspominają się „Tezy i antytezy” Wołodymyra Hołoborodki: • Żeby spokój się nie śnił, nie trzeba spać. • Marzenie niewolników – syte bezprawie. • Jeśli nie macie gdzie żyć, żyjcie w sercach ludzi. • Im straszniejsze więzienia, tym lepsze z nich muzea. • Po burzy oddycha się lżej, ale nie długo. • Gdyby nie skleroza, i ja bym stale myślał o ludziach. • Ludzie stają się mali, bo na nich stale naciskają z góry. • Kolejka stanie się mniejsza, jeśli ciaśniej zewrzeć szeregi. Epigrafami do każdego numeru stały się poetyckie wersy T. Szewczenki i W. Symonenki. „Słowo” wywieszano w wielkiej witrynie pierwszego piętra budynku nr 60 przy prospekcie Karola Marksa, zwanego jeszcze Domem Prasy. Na drugim piętrze tego budynku miało pokój Towarzystwo Języka Ukraińskiego „Proświta”. Od razu zbierał się tłum chętnych do przeczytania jej, wszak przy budynku zawsze jest tłoczno. Obok – główna poczta, informacja miejska, punkt międzymiastowych połączeń telefonicznych. Co więcej, gazeta od razu przyciągała uwagę dzięki swoim zewnętrznym cechom: podobna do zwykłej gazetki ściennej z dwóch-trzech arkuszy brystolu, o wymiarach 2 m na 90 cm, napisana flamastrami różnych kolorów, z naklejonymi fotografiami i rysunkami. „Słowo” działało i rezonowało, o czym świadczą wydarzenia, które rozegrały się wokół tej gazety. Najpierw doszło do konfliktu z właścicielem budynku, gdzie wywieszano gazetę – Zarządem do spraw prasy. Potem, nie wiadomo z czyjego polecenia, zaczęto zrywać wydania rękopiśmiennej gazety. Po tym, jak redakcja wykonała specjalną ramkę i gazetę zaczęto zamykać na kłódkę, ktoś nieznany w nocy zaczął oblewać gazetę klejem biurowym i farbą olejną. Dlatego aktywiści „Proświty” wykonali przenośną witrynę, która na kilka godzin wystawiana była z każdym kolejnym wydaniem „Słowa” w różnych zatłoczonych miejscach, a potem przenoszona w inne miejsce. Z czasem wykonano stacjonarną witrynę – jedną dla gazety „Literacka Ukraina”, a drugą dla „Słowa”, które mocno zakopano i zacementowano przy Pałacu Kolejarzy, jednak witryny zaczęto niszczyć, zrywać zabezpieczające metalowe siatki, które chroniły szkło, rozbijano samo szkło, a same witryny smarowano klejem. Dochodziło nawet do fizycznych rozpraw. 30 maja 1990 r., kiedy zbiegły się dwa święta – Dzień Miasta i Wszechzwiązkowy Dzień Wojowników – uczestników wojny w Afganistanie, w Dniepropietrowsku doszło do wydarzenia, o którym powiedziano na sesji Rady Najwyższej. Aktywiści Towarzystwa „Proświta” i Ludowego Ruchu, poeci Iwan Sokulski, Witalij Starczenko, Wałerij Kowtunenko, którzy stali przy Domu Prasy z rozwiniętym „Słowem” i narodowym sztandarem, zostali brutalnie pobici przez osoby w mundurach desantowców. Wydania „Słowa” ustały w 1992 roku, kiedy Ukraina odzyskała niepodległość i pojawiła się demokratyczna prasa. Łącznie wydano ponad dwadzieścia numerów, z których zachowała się tylko połowa, i to w dość zniszczonym stanie, a tymczasem dla badacza sytuacji społeczno-politycznej przełomu dekad ta gazeta jest bezcennym źródłem. Zdjęcie Borysa KOWTONIUKA
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
