Strona · s. 10strona oryginału ↗
«I na braterskiej wzajemnej miłości…»
Слово Просвіти, №35 за 2021 рік
Serhij PRYS UCHIN, doktor filozofii, wykładowca Kijowskiej Prawosławnej Akademii Teologicznej. W ramach naturalistyczno-pozytywistycznych i socjalistycznych idei ukształtował oryginalną koncepcję społeczno-filozoficzną ukraiński myśliciel, krytyk poszczególnych idei marksizmu i społeczeństwa anarchistycznego, zwłaszcza ideologii M. Drahomanowa, Iwan Franko. Iwan Franko (1856–1916) – unikalna postać w ukraińskiej kulturze, poeta, dramaturg, uczony, filozof, polityk (przedstawiciel socjaldemokratycznego wolnomyślicielstwa). Urodził się we wsi Nahujowice w obwodzie lwowskim (Galicja). Naukę rozpoczynał na Uniwersytecie Lwowskim (w 1875 r.), a ukończył na Uniwersytecie Czerniowieckim w 1891 r. W 1893 r. obronił pracę doktorską i uzyskał tytuł doktora filozofii na Uniwersytecie Wiedeńskim, a później otrzymał również honorowy stopień doktora filologii. U podstaw refleksji filozoficznych I. Franki leżały naturalistyczno-pozytywistyczne idee, charakterystyczne dla austriackiej (wiedeńskiej) szkoły filozoficznej końca XIX – początku XX w. Jednym z głównych problemów filozoficznych, którymi zajmował się Franko, był problem istoty człowieka, jego miejsca i roli w postępie społecznym. Franko wyraził myśl, że największą wartością na Ziemi, godną uwagi filozofa, jest człowiek, ale nie człowiek w ogóle, lecz konkretna osoba, „prawdziwy żywy człowiek”, który poprzez przemyślenie swojego tragicznego bytu wyrasta do konieczności duchowego przełomu w przestrzeni i czasie. Zdaniem I. Franki, „prawdziwy żywy człowiek” – to osoba, która dzięki swojej aktywności staje się nośnikiem nowego ducha („duch, co ciało rwie do boju”). Nowy duch – to przezwyciężenie w człowieku niewolniczego posłuszeństwa, konieczność rozwoju naturalnej potrzeby życia w miłości i sprawiedliwości wobec innych ludzi, realizacja w życiu społecznym zasad poświęcenia w celu przyspieszenia nadejścia szczęśliwej przyszłości. Nośnik nowego ducha – to rewolucjonista, „kamieniarz”, który buduje społeczeństwo socjalistyczne. Za wyższy ideał ludzkiej egzystencji I. Franko uważał rewolucyjną walkę o ludzkie szczęście i wolność. Wolność jednego człowieka wypływa z wolności innych ludzi, jest ona sztuką współdziałania z innymi ludźmi, stąd też niezwykle wielkie znaczenie problematyki etycznej, która znajdowała się w centrum społeczno-filozoficznej refleksji Franki. Jego zdaniem, jedną z najważniejszych nauk jest filozofia moralności, ponieważ ona, mimo całej złożoności i dramatyzmu ludzkiej egzystencji, uczy osobę, jak żyć godnie, aby w końcu stać się szczęśliwą w braterskiej miłości do sobie podobnych. Wolność, humanizm, solidarność wśród ludzi pracy, według I. Franki, są wskaźnikami moralno-politycznego postępu cywilizacji ludzkiej w ogóle. Zainteresowanie polityką doprowadziło Frankę do studiowania marksizmu, ale z czasem, krytycznie go przewartościowawszy (zwłaszcza w kwestiach konieczności dyktatury proletariatu oraz drugorzędności walki narodowowyzwoleńczej), filozof zaczął szukać własnej drogi w polityce w ramach ideologii socjaldemokratycznej, która dawała możliwość nadziei na wykorzystanie etyczno-moralnych czynników (zasad) w budowaniu sprawiedliwych relacji społecznych. Iwan Franko był gorącym zwolennikiem edukacji i nauki, z nauką i techniką wiązał postęp społeczno-ekonomiczny, a jednocześnie zmiany na lepsze we wszystkich sferach życia społecznego ówczesnej Galicji. Franko uzasadniał nieuchronność samounicestwienia chłopstwa i przekształcenia go w proletariuszy; jego zdaniem wieś może ułatwić swój los, korzystając z zalet gospodarki spółdzielczej. Szczególnym przedmiotem refleksji filozoficznych I. Franki stała się filozofia religii (naukowe religioznawstwo). Myśliciel postrzegał religię jako ważny czynnik rozwoju kultury duchowej i ludowej Ukraińców. Swego czasu w kręgach naukowych Galicji I. Franko był postrzegany niemal jako najsłynniejszy specjalista od literatury apokryficznej (niekanonizowanych przez cerkiew starożytnych tekstów religijnych). Pozostawał jednak nieprzejednanym krytykiem działalności klerykałów w Zachodniej Ukrainie, choć ogólnie uważał religię za niezastąpioną i pożyteczną zarówno w warunkach wojny, nieszczęść społecznych, jak i w czasie pokoju. Iwan Franko zmarł 28 maja 1916 r. bez przedśmiertnej spowiedzi, chociaż takie życzenie wyraził wcześniej. Śmierć Franki potwierdziła konflikt z wyższym duchowieństwem, którego przedstawiciele przypomnieli, że Franko od dawna był wrogiem cerkwi. Jednak decyzja wyższego duchowieństwa nie została wykonana i pogrzeb Franki odbył się mimo wszystko zgodnie z obrzędem cerkiewnym (z udziałem ks. Wołodymyra Huruła). Pochowano Kamieniarza na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
