Strona · s. 11strona oryginału ↗
Kontynent w piaskach niepamięci
Слово Просвіти, №35 за 2021 рік
Nadia HAWRYLUK Łatwo ulec pokusie zapomnienia: człowiek to nie wyspa, a kontynent. Jest on połączony z żywymi i z umarłymi, z otaczającym światem. Tracąc poczucie ogólnoludzkiej jedności, każdy będzie mógł powtórzyć za lirycznym bohaterem poematu P. Mowczana „Potop”: „Mój horyzont stanie się kręgiem samotności” (s. 6). Pierwsze skojarzenie ze słowem „potop” – wzmianka o biblijnym Noem, który ocalał w czasie potopu. Ale Noe z poematu pod tym samym tytułem P. Mowczana chce nie tylko zachować cząstkę zatopionego świata („jakie to zuchwalstwo myśleć o potem”, s. 5), ale wziąć w rejestr wszystkie straty. Liryczny bohater ma odwagę zapytać siebie: „Czyżby do utraty świata już przywykłem?” (s. 6). Przyglądając się, ze smutkiem konstatuję: niektórzy już przywykli patrzeć na utratę świata w sposób zdystansowany. Wcale nie dlatego, by „nie stracić rozumu od żalu i smutku”, a dlatego, że myślą, iż to nie ich świat został utracony, i żyją pod hasłem: „Krainę umarłych przepłynąć – zapomnieć” (s. 5). I wcale nie chcą myśleć, że z Noego, który zostawił za burtą topielców, kiedyś stanie się tym, do którego powiek „przylgnęły kopiejki” (s. 8) – zapłata dla Charona za przeprawę do Krainy umarłych. Oprócz tego, najwyraźniej uważa się za Adama czy Ewę i nie pamięta znaczenia słowa „ród”. Dlatego też katastrofa postrzegana jest jako nowomodna martwa teoria, a nie żywy ból. Dlatego powstaje taki fantom jak postpamięć… Czymże to jest, jeśli nie niepamięcią? Zapobiec niepamięci pragnie liryczny bohater poematu „Potop”, któremu wiadomo: „Niepamięć nie ma brzegów” (s. 7), wszak nie jest ona rzeką, a piaskami – bezżywnymi, lecz zdolnymi stawać się gruntem dla nowych strat / egzekucji: „Wszędzie wbijają pale w piaski, które radośnie w niepamięci bieleją” (s. 9). Niepamięć jest radosna – pamięć gorzka. „I wszystkie straty osiadły w czarnej księdze” (s. 6). Czarna księga – zbiór poezji P. Mowczana „Kontynent”, który ukazał się w czarnej oprawie w wydawnictwie „Jarosławiw Wał” w 2014 roku. Czarna księga – swoiste martyrologium wszystkiego, co martwe, i wszystkich umarłych. Czarna księga – metafora ziemi, która pochłania wszystko, co przeżyte. Jakie więc jest imię kontynentu? Ukraińska Atlantyda, która znika w falach czasu, ale do której zniknięcia wielu odnosi się obojętnie. Wierzchołek jej znajdziemy w słowniku zapomnianych rzeczy, środek – w słowniku utraconych słów, a korzeń – w zapomnieniu ludzi, którzy tych rzeczy używali, w zapomnieniu przodków własnych: Płynę i dziwię się, zachowałem słownik Rzeczy zapomnianych w podwodnym świecie: „kołyska”, „kołowrotek”, „niecki”, „łojówka”, które ani z dźwięków utkane, ani z liter. Natrafiłem w słowniku na słowo „ród”, i przypomniałem sobie Mychajła oraz Ustyma, i jak żarzące się węgle schowałem na dno duszy swojej – w mętności dymu… (s. 7-8) Kiedy „granice czasu wodami rozmyto” (s. 6), liryczny bohater jeszcze ściślej widzi swoją więź z ojcem i dziadkiem. Co więcej: tworzy on epos, w którym splata się w jedyny ziemski kontynent mitologia różnych narodów. Jest tu wzmianka i o sumeryjskiej bogini o imieniu Inanna, która odpowiada za zbiory, życie rodzinne i sprawiedliwość, i o słowiańskiej bogini wód – Danie. A jeszcze w tekście poematu Pawła Mowczana można znaleźć klucz do jej odczytania – „Epos o Gilgameszu”: wzmianki o bogini Isztar i mieście Uruk, a także o przewoźniku Urszanabi. Czytelnik obeznany rozumie, że to poemat „O tym, który widział wszystko”: narodziny i śmierć, wojnę i miłość. Poemat o poszukiwaniach nieśmiertelności. Jak przystało, podróż po nieśmiertelność zaczyna się od narodzin. I od zbliżenia przez lirycznego bohatera poematu sumeryjskiej bogini-matki o imieniu Nammu ze swoją matką. Co ważne: to, na pozór radosne wydarzenie, już niesie pierwszą – nie wyrażoną słowami, ale wykrzyczaną tęsknotę: I popłynąłem – chwała bogini Nammu! Ujrzawszy dwie bramy twoich oczu, – o matko! Stoją wieki za nami, przede mną widzę szereg stuleci. Głos wyrwał się na wolność – krzyczałem czemu, – że, z ciemności wyłaniając się, brnę w ciemność? O orędowniczko Dano, mnie ratuj, Powróć do łona matki, zwróć niemożność mówienia! Twoimi oczami kołowrotek widzę, tkam palcami twoimi płótno, każdego wieczora łzami twoimi płaczę, ścierając z kołyski kurz. (s. 14-15) Celowo przytoczyłem tak obszerny cytat, aby pokazać, jak sąsiaduje świat materialny i świat duchowych rozważań oraz poszukiwań lirycznego bohatera. Świat materialny u P. Mowczana występuje bez upiększeń i dosłownie odczuwasz duszą jego ciężar. Ten ciężar poecie (bohater poematu – P. Mowczan, jego autor) przypada przekazać. Bo przecież: Nie kamień ty, nie babka lancetowata ty, ty – nadawca imion i od kamienia starszy, kto ocalił cały świat od niemoty, słowami białą przestrzeń jednocząc… (s. 24) Wielowarstwowość sensu łączy się z naprzemiennością fragmentów napisanych różnymi metrami. Tak, w obszernym cytacie ze stron 14. i 15. sąsiadują jamb pięciostopowy i anapest czterostopowy. Zmiana metrum nie zawsze jest motywowana tematycznym ruchem poematu, ale czasem ledwo zauważalnie akcentuje ważny obraz, na przykład – pęknięcia w czasie: Czas się zaczął, kręciły się zardzewiałe tryby, I zarysowała się pęknięcie w nim… (s. 17) To ledwo zarysowane pęknięcie wyróżnia się dzięki skróceniu wersu anapestu czterostopowego o jedną stopę – do trzystopowego. I dopiero po dziesięciu stronach czytelnik zrozumie w pełni, że to pęknięcie czasu – śmierć, która przerywa (skraca!) życie, kradnie radość nieśmiertelności. I dlatego, wspominając odejście dziadka, poeta pisze: On pęknięcie na piersiach mocno ścisnął, aby dla innych szerszym się nie stało. (s. 27) Pęknięcie czasu – jak rozłam jedynego kontynentu na pięć części świata. I ta tragedia rozłączenia – duszy i ciała, żywych i umarłych – nie omija także języka: Lecz ja nie wiedziałem jeszcze, że w pęknięcia mowy czas wpływa, oddzielając byt. Ja zaś wszystko jednoczę głosem znowu, „świecie!” wołając coraz mocniej i mocniej… (s. 30) Liryczny bohater, jak wiemy, płynie w łodzi („Wiążą ręce, i nogi, i wolę mi! – / niczym kokon leżę w głębokiej łodzi…”, s. 16). Od pęknięcia czasu w tej łodzi powstaje wyrwa, przez którą do Pawła trafia woda smutku i żalu. Jest ona słona od spodu, nie da się jej przepłynąć, chociaż myślał początkowo, że jest możliwość wspięcia się po nitce pępowiny, niczym pajączek, i uratowania się od nocnej kąpieli – śmierci i łez… Oto jedna z przyczyn nocnej kąpieli, jak ją przedstawia autor, wykorzystując symbolikę baśni do tragicznych wydarzeń wojny, które przeżył we wczesnym dzieciństwie: „Jak mi słońce wykopać z popiołu, / a igłę gdzie znaleźć na śmierć Koszczeja? / Chaty, niczym jaja w ogniu popękały, / a dno w łodzi mojej rozszczepione… / Wtykam palce, aby zszyć pęknięcie, / w chacie drzwi, które niczym płot, chwieją się… / – Heil Hitler – wściekle wrzeszczy aryjskość / i martwą wodą zachłystuje się” (s. 33). A oto Hołodomor, wymownie przekazany: Jaki stojący dzień, jakby zaciągnęła rzęsa całe lustro wody i schowała w zielonej głębi pszeniczne kołacze – został sznur od wiązki, który pętlą chwiał się na glinianej ścianie. (s. 35) Znamiennie: wzmianka o wiązce pszenicznych kołaczy przypomina każdemu finałową frazę wielu baśni („Oto wam baśń, a mnie – obwarzanków wiązka”). Ale baśń się skończyła, a sznur zamienił się w pętlę… I kolor nadziei i życia – życia młodego („Trawy nie przewyższam, żyję na poziomie serca”, s. 34) – zamienia się w śmierć…
Zebrać ten świat, rozbity i roztrzaskany, pomaga wzrok autora, który zatrzymuje czas. Fragmenty zszyto na poziomie semantyki i za pośrednictwem rymu. Oprócz pięciostopowego jambu oraz czterostopowego i trzystopowego anapestu, spotyka się wersy sześciostopowego jambu („Wszystko, co istnieje, wciąga ten promień, niczym źrenicę, / na dnie zostają same tylko łupiny”, s. 28). Jest także strofa, gdzie rytm zmienia się z dolnika czterotaktowego w pierwszych dwóch wersach na czterostopowy daktyl: Wypełniła się światłem łódź moja dziurawa, słuch przepełnił się chlupotem morza… Już dopłynąłem: oto próg drewniany – Cicho świeciło ciało przezroczyste. (s. 29) Przezroczyste – niewidzialne, ale takie, przez które widać wszystko. Oto i P. Mowczan poprzez swoją biografię pokazuje nie tylko swój czas, a czas w ogóle („życie takie krótkie, a horyzonty bezkresne…”, s. 34). Te horyzonty budzą w duszy marzenie, by wyrwać się z kokonu („niczym kokon leżę w głębokiej łodzi…”, s. 16), aby wzlecieć, niby motyl, w błękit nieba. Czy chociaż – ponad siebie („jeszcze wyżej – ponad siebie – wzniosę się…”, s. 24). Ów wzniosę się przypomina o Zmartwychwstaniu i o Ukrzyżowaniu. Z jednym z momentów Ukrzyżowania współbrzmi życie. I życie w poemacie P. Mowczana „Potop”, niczym środek przeciwbólowy, którym była zwilżona gąbka, podawana na trzcinie ukrzyżowanym – ocet: Życie we mnie otworzyło się, niczym świątynia, w której wygłaszają proroctwa. Przybiłem tutaj i zapomniałem o tam, powietrzem usta zwilżono, jak octem... (s. 18) W życiu przychodzi przejść cierpienie (przepłynąć morze), dopóki zdołasz (jeśli, oczywiście, zdołasz…) wznieść się. Kiedy czytałam poemat P. Mowczana, nie opuszczało mnie uczucie, że to ukraińska „Ziemia jałowa”. Utwór T. S. Eliota rzeczywiście napisany jest na współbrzmiący temat – związek czasów. I chociaż obrazy u każdego z autorów są indywidualne, to tonacja obu jest podobna. Piaski niepamięci, przez które liryczny bohater poematu „Potop” przedostaje się, niczym przez rzekę zapomnienia (podobnie jak Gilgamesz z przewoźnikiem Urszanabi, orientując się według żerdzi), nie mijają bez śladu: to, co zaczynało się radością niepamięci – stało się „piaszczystym głosem” poety, który wiąże węzłem rozcięty czas: Wszędzie wbijają pale w piaski, które radośnie w niepamięci bieleją. (s. 9) Piaszczysty głos nicią się sukał, Jakby cienko wyprzędzał się z kądzieli, wiązał się węzłem rozcięty czas, odnawiały się linie domostwa. (s. 38) Autor odnawia świat. Staje się głosem, który „niby piasek w klepsydrze” „z powrotem przepływa” (s. 41). Wiąże węzły na pamiątkę. Węzły morskie (sposób mocowania? jednostka miary szybkości życia?). Poruszając się życiowym morzem, liryczny bohater przeżywa osobiste przejrzenie: rwę dawną zieleń, która niczym maska, przylgnęła i do twarzy… rwę opaskę… i przejrzewam – wzrok mnie boli, bo w oczy nalewa się błękit… (s. 41) I te kolorystyczne dominanty – błękitne oraz zielone – w poemacie sąsiadują. A zielony kolor obdarzono różnymi znaczeniami: to trawa („Trawami trawy były, i to nie tylko, bo jednocześnie były i tobą…”, s. 29), to człowiek, to rzęsa wodna. Człowiek zaś może kwitnąć jak trawa (Psalm 72:16) i mijać jak trawa (Psalm 90:5). Będąc obdarzona semantyką życia i śmierci, trawa-człowiek nie wie, co w której chwili w jej losie przeważy. A kolor morza, kolor dni przeżytych, i dni przyszłych, tego dnia, który jest; zielone tkanie z głębi błękitu, życie czy śmierć – nie wiem – kto snuje? (s. 42) Na mojry – greckie boginie losu – nadziei nie ma. „I zielenieje spiżowa Medea / z wściekłości, która zakuta w metal” (s. 40). A poeta atestuje swój czas jako wiek spiżowy, który przechodzi w kamienny – ruch od złego do gorszego: „Jest spiżowy, bo spiżowe popiersia, / choć patyna zielona je trawi… / Dwudziesty wiek – kurortny tłum, / zionie tranzystor – mewa kwili… / Wiek kamienny – pokryty brzeg żwirem… / I te zatory ropy plamami na nim… / I sosna w niebo wgłębia się korzeniami, / krzewi się korona w głębi ziemskiej… ” (s. 40). Nic dziwnego, że ten regres wywołuje u lirycznego bohatera nastroje współbrzmiące z Księgą Koheleta: I wyrzucona z głębi moneta z herbem zatartym, obliczem bez cech pokazuje: bezsensowne wszystko na tyle, jak starty i bezwartościowy piątak… I ja nie chcę znać, w jakim wieku szukali runa, i kto mnie szuka… Krzakami z gór biegną zielone owce, I nóż zielony ziemię przebija… (s. 42) Z jednej strony – teza o marności nad marnościami. Z drugiej strony – teza o wiecznym powtarzaniu tego, co było, jako o wiecznym poszukiwaniu złotego runa. Dla P. Mowczana to runo – człowiek. On szuka człowieka, podobnie jak Diogenes. Dookoła siebie i w sobie – wydobywając z arki pamięci: Z arki wyjdzie cały miniony świat, i ty poznasz Ewę oraz Adama, i wejdziesz ty, jak w zaświaty, w swoje życie, wszedłszy, niczym do świątyni. (s. 22) W momencie owego wchodzenia naprzeciw popłynie zielony kolor. Najpierw ogarnie cię witalność dzieciństwa, uchwycona cudownym pejzażowym obrazem („Krzakami z gór biegną zielone owce”), w którym wyczuwalny jest oddźwięk poetyki B. I. Antonycza. Z czasem zieleń będzie symbolizować śmierć („Na głębi majowej świecę zielonym ciałem, / murując chatynę zieloną z piasku; niczym liście, dłonie moje zazieleniały, i świeci kropla słona na piasku”, s. 34-35), jak w finałowym wersie poematu („I nóż zielony ziemię przebija…”, s. 42). Czy to marna ofiara, czy rytualne składanie ofiary w imię ratunku? Odpowiedź zapewne będzie zależeć od tego, co wybierzesz – piaski niepamięci czy ciężar pamięci… Ciężar, który przygniata, ale i oparcie, które trzyma – stały ląd w piaskach niepamięci.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
