Strona · s. 12strona oryginału ↗
Zwiastun Niepodległości 24 sierpnia 2021 roku – stulecie Leonida Połtawy
Слово Просвіти, №35 за 2021 рік
Dmytro CZEREDNYCZENKO Taki unikalny talent poety – urodzić się w Dniu Niepodległości Ojczyzny siedemdziesiąt lat przed spełnieniem wyczekiwanych marzeń. Przewidział nawet, że ogłoszenie Niepodległości nastąpi w bliskim czasie, osiągalnym dla jego rówieśników, dla jego krewnych i towarzyszy broni. Przewidział i siłą tęsknej miłości, mocą natchnionego słowa wychował, wypielęgnował, utwierdził na triumf prawdziwych dążeń. Widział zaś swoją Ojczyznę poeta tylko do 21. roku życia, pozostałe 48 lat był daleko od niej i rad był ujrzeć choć we śnie tę ziemię, gdzie pozostali rodzice, siostra, dziadek i babcia, wujowie, ciotki, niemało kuzynów i kuzynek oraz – przyjaciele jego i towarzysze drogi... Wszystkiego nie mógł on sobie wyobrazić, co tam dzieje się w domu. Powiedzmy, w 1961 roku Leonid Połtawa pisze „Listy do ojca na Sybir”, spowiedzią bolesny poemat, a on nawet nie wie, że los ojca urwał się jeszcze wtedy, gdy on, Leonid, dopiero wstąpił do Nieżyńskiego Instytutu Nauczycielskiego. Na Sybir ojciec nawet nie dotarł. Mnie poszczęściło się rozmawiać z wieloma rodakami i mieszkańcami wsi rodziny Parchomowyczów (takie jest prawdziwe nazwisko poety) – i wszyscy mówili o jego ojcu Eduardzie Adamowyczu jako o wspaniałym lekarzu, szczerym i dobrym człowieku, inteligentnej osobie; o jego matce Lubow Uljaniwnie z Solanyków (ludzie mówią – Olejaniwnie) – jako o dobrej nauczycielce, mądrej i pełnej woli kobiecie, dzielnej i mądrej opiekunce. Wszyscy najlepszymi słowami wspominali sumiennego i zdolnego chłopca Lonię oraz jego miłą siostrę, piękność Walę. Koledzy i koleżanki z klasy wierzyli, że ich towarzysz Leonid Parchomowycz zostanie znanym pisarzem, oni do dziś mają nadzieję na spotkanie z nim. On gdzieś jest, on żyje, on musi długo żyć, bo on nie tylko jest ich ulubieńcem, on – jest wyrazicielem ich myśli, uczuć i nadziei ich. Rzeczywiście, Leonid Parchomowycz (albo jeszcze Jensen, jak przybrał sobie on „nierozpoznane” nazwisko dla bezpiecznego życia na obczyźnie) stał się wybitnym pisarzem. Literackie imię jego – Leonid Połtawa. Urodził się 24 sierpnia 1921 roku we wsi Wowkiwci w rejonie romeńskim obwodu połtawskiego (od 1939 roku – sumskiego). Matka – nauczycielka, ojciec – lekarz. Miał Leonid dobrych nauczycieli (Mykoła Chrystowyj, Serhij Szczerbań, Lubow Olejaniwna) i dobrych przyjaciół (Josyp Dudka, Wasyl Łaszczenko, Mykoła Stenka). W Romnach żyli dziadek Adam i babcia Kateryna, w Wowkiwcach – dziadek Olejan i babcia Marija. Leonid z Josypkiem (później znanym Josypem Dudką) chodzili do dziadka Prywoja po książki na Fabrycczyne. Próbowali też sami pisać. I malować. Kąpali się w Suli, pływali łodzią. Nauczycielka Jewdokija Iwaniwna Piwtorak, koleżanka Leonida z klasy, zachowała cenną grupową fotografię, na której są – uczniowie siódmej klasy Szkoły Średniej w Wowkiwcach. Wśród nich i Leonid, i jego matka, Lubow Olejaniwna, jako wychowawczyni klasy, i Jewdokija. W ósmej klasie koledzy z klasy już go nie pamiętają. Kończył on Szkołę Średnią w Lubeczu na Czernihowszczyźnie (1938). Mówią, że w związku z mianowaniem Eduarda Adamowycza do pracy w Lubeczu. Może i tak. Ale w noweli „W wiśniowym kraju” dziewięcioklasistka Agłaja (portret jej autor pisał z siostry Wali) mówi tak: „Wiesz, dlaczego przeprowadziliśmy się tutaj? NKWD zaczęło interesować się ojcem, oto i wyjechaliśmy”. Lecz przed wszechwidzącym okiem chować się – daremny trud... W 1938 roku Leonid wstępuje do Nieżyńskiego Instytutu Nauczycielskiego. Gdzieś po tygodniu zabierają jego ojca – Eduarda Adamowycza. Dopiero niedawno wyjaśniło się, że 21 września sądziła go trójka, a 24-go wyrok został wykonany. Skasowano wyrok dopiero w 1959 roku. Ale nic o tym Leonid nie wiedział. Zresztą nie było kogo pytać. Ale jakże Leonidowi poszczęściło się jednak ukończyć instytut? Istnieje opinia, że wstawił się za nim Maksym Rylski, który nawet udzielał Leonidowi pomocy, kiedy ten opowiedział smutną „biografię”. Leonid bywał u Maksyma Tadejowycza w domu i na daczy, korespondował z nim i całe życie pamiętał jego przyjacielskie lekcje i rady. Dedykował mu szereg wierszy, a także na śmierć swojego nauczyciela napisał „Balladę o piątym łabędziu”. Jak wspominał, „16 listów M. Rylskiego... spłonęło w baraku gdzieś koło Jungfernheide, w Berlinie, gdzie, prawdopodobnie, bezpośrednio trafiła lotnicza bomba (siedzieliśmy w rowie)”. Oczywiście, pomagał Leonidowi i profesor Mykoła Sajko, jego wykładowca, pisarz. Instytut ukończył w 1940 roku. A teraz zwróćmy uwagę na przypis w książce Iwana Łewadnego „Leonid Połtawa – mistrz różnorodnych gatunków” (str. 26): „L. Połtawa przebywał pewien czas przed wojną w m. Lustdorf (teraz Czornomorka) koło Odessy. Dało mu to okazję dokładniej opanować język niemiecki (w Lustdorfie mieszkali Niemcy koloniści, zlikwidowani lub wysiedleni po wojnie) oraz obserwować życie czarnomorskich rybaków”. Pewnie, że tę informację autor otrzymał z ust poety. Może właśnie tutaj pracował Leonid w roku szkolnym 1940/41? Przecież żeby „dokładniej opanować język niemiecki”, potrzebny był czas. Jasne jest jedno: Morze Czarne i Odessa tak spodobały się pisarzowi, że przez całe życie twórcze były w centrum uwagi i artystycznego przemyślenia. W roku szkolnym 1941/42 (obrazowo mówiąc) Leonid Parchomowycz pracował w Romnach w gazecie „Widrodżennia”. Jak dla mnie, właśnie o tym jest jego nowela „Piękny pogrom”, gdzie w postaci Wasyla poznajemy Leonida, a Ostap – może i prawdziwe imię, bo pisarz wspomina go i w tej noweli, i w „Listach do ojca na Sybir” (choć w poemacie wydarzenia przeniósł do Łubni): I ciebie, mój Ostapie, przyjacielu, Co ze Lwowa przybyłeś do Łubni, Co przyniosłeś w niezasiane dusze Niebiesko-żółtego kwiatu ognie, – Przypomnij, jak zbieraliśmy broń, Jak wyprowadzaliśmy: „Nie czas”, Jak powiedział: „My niemieckie rozboje Ochłodzimy wodą Dniepru!”... Przypomnij, przypomnij, Ostapie: Wronami zlatywało gestapo, Lecz zdołaliśmy ich ślad Na Suli puścić pod lód Jeszcze i zostawić napis na drzwiach, Głośny, jak strzał: Bandera! To członek Grupy Pochodnej Rewolucyjnej OUN, towarzysz broni Leonida. Swoją drogą, w notce biograficznej Leonida, pisanej ręką samego Połtawy („Kijów”. Antologia, Nowy Jork, 1984) czytamy: „Współpracownik Grupy Pochodnej OUNr na Sumszczyźnie i Połtawszczyźnie podczas drugiej wojny światowej”. Z noweli „Piękny pogrom” wyłapujemy jeszcze takie szczegóły: „Młodzieniec, który dopiero co uczył się rzemiosła redakcyjnego” (o gazecie – „kawałki z niemieckimi rozkazami w ukraińskim tłumaczeniu”), „ukraiński młodzieniec,
absolwent instytutu i poeta”. I oto słowa Ostapa skierowane do Wasyla (czyli Leonida): “Ono (wasze imię – D. Cz.) jest już dość znane. A poza tym byłem kilka razy na waszych występach w teatrze, wasze poezje nie raz mnie wzruszyły”. Tak, w Romnach działał Ukraiński Teatr Muzyczno-Dramatyczny imienia M. Łeontowycza. Według oficjalnych statystyk w ewidencji władz znajdowały się wtedy wszystkie kulturalno-twórcze siły artystyczne – muzycy-profesjonaliści, dyrygenci, aktorzy, poeci, malarze, rzeźbiarze i inni. A według słów współczesnego badacza Wałerija Hajdabury “W istocie, sztuką globalnej aluzji była cała przestrzeń ukraińskiego teatru w okupacji, który inspirował się ideą godności narodowej” (Teatr, zachowany w archiwach. Kijów, Mystectwo, 1998). Leonid Parchomowycz działa w ukraińskim podziemiu. I oto nadeszła godzina, gdy Ostap mówi do Wasyla (czyli Leonida): “– Ty naprawdę jesteś poetą, Wasylu, może i wielki poeta z ciebie będzie. Musisz natychmiast stąd odejść, nie siebie ratować, a talent. Talent nie jest twój. Prawdziwy talent – to dobro narodowe”. I bierze Ostap na siebie zaszczytną misję: ratować to “dobro narodowe”. Po starciu z gestapowcami odprowadza go do pociągu, który wiezie robotników do Niemiec: “Powoli, na wzgórze, jechał pociąg, i Ostap rozkazał młodzieńcowi: – Wsiadaj, przedzieraj się na zachód”. Taka jest artystyczna wersja noweli. Łewadnyj pisze tak: “Wywieziony przymusowo do pracy w Berlinie, w Niemczech, poeta przebywał w obozach niewolniczej pracy na Bessemerstraße, Tempelhof. Z czasem, w związku z listem-wezwaniem od Swiatosława Hordynskiego – za próbę ucieczki z obozu, jak i za organizowanie wieczorów literackich w obozach oraz za pomoc rodakom-jeńcom wojennym – pod koniec 1943 roku został uwięziony w Poczdamie, skąd po trzech i pół miesiąca wyszedł do pracy w redakcji czasopisma “Dozwilla”, które redagował Swyryd Dowhal dla ukraińskich robotników w Niemczech. Jednakże on wkrótce Leonid Połtawa z żoną Hałyną Waker, 1986 rok porzucił tę pracę i wrócił do obozu OST-Arbeiterów, gdzie przez red. Bohdana Krawciwa otrzymywał literaturę dla siebie i swoich pokrzywdzonych rodaków, w szczególności utwory Jewhena Małaniuka, “Marię” Ułasa Samczuka i inne”. Przebywał on w wielu różnych obozach i za każdym razem pod innym nazwiskiem. O jednym z nich wspomina: “...OST-obóz na Bessemerstraße, ogrodzony drutem kolczastym, taki, gdzie nawet noga obcego psa nie mogła postąpić (początkowo, bo potem nauczyliśmy się wychodzić i z jeszcze gorszych obozów w nocy na zbombardowane dworce czy do sklepów)”. W obozach przesiedleńczych w Niemczech byli też Ołeksandr Weretenczenko, Leonid Łyman, Mychajło Sytnyk, Iwan Manyło, Hanna Czeriń, Olha Łubska, Petro Karpenko-Krynycia, Jar Sławutycz, Ołeksandr Zaporiżski... Tutaj Leonid Połtawa odnajduje swojego przyjaciela Josypa Dudkę i drukuje go w czasopiśmie “Dozwilla”. Petro Rotacz z Połtawy pisze do mnie: “Dla mnie Leonid Połtawa jawi się w jednym szeregu poetów naszych obozów niewolniczych, zwanych ostarbajterskimi, w którym stali Heras Sokolenko, Hanna Czeriń, Wasyl Onufrijenko, Josyp Dudka... Ich głosy z tych nielicznych gazet i czasopism, które wychodziły w Berlinie, docierały do naszych obozów i wzmacniały nas duchem miłości do Ukrainy, zapalały wiarą w jej lepszy los, wzywały do walki o niepodległość Ojczyzny. A ich imiona ryły się w sercu na całe życie, stawały się drogowskazami na przyszłość”. Tymczasem, pamiętając przyjacielskie rady Maksyma Rylskiego i Wołodymyra Sosiury, Leonid Połtawa pisze poezje, zamieszcza je w czasopismach “Naszi dni”, “Mali druzi”, “Doroha”, “Dozwilla” oraz w ukraińskich gazetach. W 1946 roku w Ratyzbonie tworzy sztukę dla dzieci “Mysia wojna” i wierszowaną bajkę “Małpi król”. Teatr “Leleka” pod kierownictwem Teodozija Wereszczynskiego objeżdża obozy dla osób przemieszczonych, gdzie pokazuje te dwa przedstawienia zarówno dla dzieci, jak i dla dorosłych. Wkrótce potem, świadczy Iwan Łewadnyj, Mychajło Sytnyk i Leonid Połtawa w obozach urządzali wieczory literackie, na których Sytnyk czytał swój poemat “Kolejarz”, a Połtawa – wiersze o UPA. Występował Leonid także z Masiejem Siadniowem, białoruskim poetą, którego tłumaczył. Jeszcze ucząc się w Lubeczu, często bywał na białoruskim brzegu Dniepru, przyjaźnił się z białoruskimi rówieśnikami i przyswoił od nich ich język. I oto w Augsburgu wychodzi pierwszy tomik poetycki Leonida Połtawy “Za murami Berlina” (1946). “Taką harmonijną całość między formą i treścią rzadko zdarza się czytać wśród naszych obecnych poezji emigracyjnych, – pisał Leonid Mosendz w czasopiśmie “Zweno”. – To jest rzeczywiście zbiór, a nie poetycka sałatka. Zbiór, prowadzony jedną myślą przewodnią, wykonany niemal bezbłędnie pod względem literacko-artystycznej formy. Rymy świeże i dźwięczne..., rozmiar zgrabnie utrzymany, wyraz oszczędnie-skupiony, epitety dopasowane, obrazy jasne i wyraziste”. A jeśli chodzi o nasycenie tematyczne, to jeszcze bardziej zachwycające: “Treść ideologiczna? Gorący protest przeciwko eksperymentowi “Nowej Europy” nad ciałem i duszą człowieka. I taka sama gorąca wiara w prawo, wolność i przyszłość tego człowieka. Najlepiej określa ją wiersz “Kim jesteśmy” – zamiast przedmowy – swoisty program zbioru. Chce się wierzyć, że autorskie “my” – to nie tylko językowo-umowna kurtuazja, a rzeczywiście nasza “ukraińska Ukraina”, w języku której pisane są utalentowane wersy autorskich poezji”. A Jurij Klen jeszcze z publikacji w zbiorze MUR-u zauważył jego poemat “Pani Herta” i zaznaczył, że “stanowi on dla nas wzór subtelnej doskonałości, której spodziewać się można od w pełni dojrzałego talentu. Takiego pod względem formy i treści doskonałego wiersza nie znajdziemy u nikogo z młodych poetów”. Wspominając swoje spotkania z Leonidem Połtawą w powojennych Niemczech, Iwan Łewadnyj pisze, że “L. Połtawa wtedy zaczytywał się J. Klenem, O. Stefanowyczem, R. M. Rilkem; uważnie wsłuchiwał się w myśli wybitnego poety-wisnykiwca Jewhena Małaniuka, z którym zaprzyjaźnił się w Ratyzbonie, i ta poetycka przyjaźń oraz współpraca trwała także w Ameryce niemal do ostatnich lat życia tego poety, który słusznie nazywał siebie “imperatorem żelaznych strof”. W 1948 roku wychodzi zbiór “Żółte karuzele”, 1952 – “Ukraińskie ballady”, 1958 – “Rzymskie sonety”. Znamienne, że nawet w książce z włoskich wrażeń na czołowym miejscu – myśli o Ojczyźnie. Przede wszystkim on w tym południowym kraju “spotyka się” z Mychajłem Kociubynskim, który “stał na capryjskim szczycie, jak na wierzchołku światowej sławy”. I choć gdzie przebywa poeta, a widzi święte obrazy rodzinnego kraju: “O ziemio przodków! Ty znów prze-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
