Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Misja służenia Ukrainie

Слово Просвіти, №35 за 2021 рік

Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy W świąteczne dni odrodzonej Niepodległości Ukrainy znaczącym wydarzeniem stało się otwarcie wystawy znanego ukraińskiego artysty, laureata Nagrody Szewczenkowskiej, Wałerija Franczuka na Tarasowej (Czernieczej) Górze w Kaniowie. Oryginalny w swoim talencie, nieobojętny na sprawy społeczne i los Ukrainy, Franczuk jawi się jako autor unikalnej „Szewczenkiany”, tragicznej historiozoficznej serii obrazów ukraińskiego Hołodomoru-ludobójstwa, porywających, natchnionych liryczną poezją pejzaży rodzinnego kraju. Artysta-obywatel, godny syn swojego Rodu i Narodu, który obecnie zajmuje należne miejsce w konstelacji tej wysokiej ukraińskiej inteligencji, która krzesze ogień szlachetnych sensów służenia swojemu Ukraińskiemu narodowi oraz kulturze narodowej. W końcu Wałerij Franczuk nie poszedł do polityki, chociaż turbulencje życia państwowego oraz sprzeczna i często niesprawiedliwa otaczająca rzeczywistość mogłyby wciągnąć go w ten wzburzony wir „wyboru bez wyboru”. Jednak, na szczęście, pozostał tym, kto praktycznie dowodzi prawdziwości słynnej tezy Arystotelesa, że „wszystko co ludzkie jest polityczne”, nie stojąc z boku drogi ciężkiej walki o lepszy los Ukrainy. Miejscem walki dla artysty stała się jego pracownia twórcza, wolontariacka niwa „Proświty”, aktywne „chodzenie w lud” jako budziciela i buntownika ukraińskiego ducha. Dla systemu (i nie tylko) zawsze był „niewygodnym człowiekiem”, bo w nim nigdy nie gasł promień ludzkiej dobroci, honoru, szacunku do samego siebie i szacunku do suwerennego prawa „innego”. Złożona droga życiowa jego represjonowanej rodziny nauczyła go, dzięki Bogu, pokonywać cierniowe zapory i tworzyć siebie poprzez „nie mogę”. Dopiero za siódmym razem Franczuk pokonał „poprzeczkę” wysokiego (jak na tamte czasy!) wyróżnienia szewczenkowskiego, nie stając się (ku jego czci) gorliwym sługą „artystycznej” akademickiej biurokracji. Należy on do tej pasjonarnej kategorii artystów, która pragnie stale „wychodzić” poza granice środowiska zawodowego, potwierdzając etyczne powołanie Muzy – „uczłowieczenie” ukraińskiego Serca. Wydaje się, że cały swój talent, dorobek kulturalny, zamysły twórcze i natchnienie Wałerij przepuszcza przez kryteria wysokości narodowej Idei. I nie jest to mit, ponieważ zawsze pamiętam, że wszystkie swoje dzieła artystyczne starał się powiązać z przeszłością, teraźniejszością i przyszłością Ukrainy, losem, pięknem, tragedią i zwycięstwem rodzinnego Narodu. Tam, na świętej dla każdego Ukraińca Tarasowej Górze, otwartość światopoglądu Franczuka była szczególnie odczuwalna, gdy rozbrzmiewało słowo o Kobziarzu, gdy czczono pamięć Ołeksy Hirnyka – samospalonego narodowego bojownika przeciwko moskiewskiej niewoli, gdy prezentowano wspaniałe autorskie prace. Zawsze zachwycała mnie jego niepohamowana chęć czynienia Dobra. Dlatego z taką szczerą radością i moralnym obowiązkiem starał się w tamtym świątecznym Dniu zdążyć na uroczystość, która po południu 24 sierpnia odbywała się już przy kijowskim pomniku Szewczenki, gdzie społeczność proświtańska nagradzała tegorocznych laureatów Szewczenkowskiej Nagrody Narodowej: Andrija Demydenkę – ukraińskiego poetę-piosenkarza, artystę ludowego Ukrainy; Natalię Dziubenko-Meys („Skoworoda”. Poematy, ballady, cykle, poezje. Na 300-lecie urodzin Hryhorija Skoworody); Ołeksandra Żyhun – kierownika artystycznego ludowej akademickiej kapeli chóralnej „Poczajna”. Wspominam te chwile wielkiego Dnia Niepodległości, niezłomnych i odważnych Wojowników, wysoce szanownych Ludzi, od kontaktu z którymi zapala się dusza, i staję się dumny z utalentowanych i patriotycznych Ukraińców, ze swojego Państwa. Tacy ludzie są zdolni i mają moralne prawo wychowywać Naród, tworzyć politykę, być zawsze potrzebnymi, bo ich życiowy czyn jest przykładem do naśladowania. I nie chodzi o to, że zawsze było ich za mało, a wiekowa bezpaństwowość wydeptywała „pierwsze szeregi” Ukraińskiego narodu. Bieda (tak jest do dziś) w tym, że już w czasach odrodzonej Niepodległości często (świadomie) ich nie zauważano, ignorowano, wypychano. Oni są „niewygodni”. Finansowo-polityczna oligarchia władzy albo „oswajała” inteligencję, albo wyrzucała ją na margines procesów społecznych. Bardzo wiarygodnie brzmi to w tłumaczeniu D. Pawłyczki sonetów Szekspira: „Przed nadsiłą sztuka niemieje, / A głupiec mądremu odmierza prawa”. W zdrowym środowisku społecznym warstwa przewodnia powinna być podstawą narodowego postępu. Formuje ona ideologię BYTU Narodu, opierając się na tradycji historycznej, mentalności, kulturze, wartościach światopoglądowych, celu i dążeniach konkretnego narodu, wprowadza doświadczenie, wiedzę, osiągnięcia „innych”. Jednak istnieją alternatywy, kiedy polityczne autorytarne, totalitarne ustroje niweczą rolę tej warstwy (inteligencji). Wtedy dochodzi do działań destrukcyjnych, skierowanych na oswojenie, przekupstwo, zastraszanie, zniszczenie wolnomyślącej części społeczeństwa. W niedemokratycznych państwach ta kreatywna mniejszość nie jest wspierana, ponieważ ze swojej natury wypełnia społeczną misję wychowania narodu. Oczywiście, półwykształconym narodem zawsze łatwiej kierować, utrzymywać władzę. Na Ukrainie fenomen „półwykształcenia”, który powstał w Europie pod koniec XIX w., nie zniknął w czasach Niepodległości. Przeciwnie, ta ideologia zaczęła być aktywnie wprowadzana, gdy na arenie politycznej pojawił się oligarchat. Główne zasady konstytucyjnej dostępności do jakościowej edukacji przestały działać, co w perspektywie oznacza stworzenie takiego społeczeństwa, w którym dominować będą nie aktywni obywatele, a pasywne, posłusznie-paternalistyczne „podmioty” bez krytycznego składnika myśli i działania, co istotnie sprzeciwia się kantowskiej pedagogice filozoficznej – podstawie współczesnej europejskiej tradycji intelektualnej. Siły polityczne, których celem jest fetysz władzy, zysku, bogactwa, nie potrzebują „innego myślenia”, nie tolerują ludzi uczonych, kulturalnych, twórczych. Wykształcone środowisko obywatelskie nie jest dla nich komfortowe, ponieważ samemu trzeba być takim. Co więcej, wysoka kultura zawsze zagraża nieudolności władzy. Dlatego, gdy w przedwojennych i wojennych okresach współczesnej Ukrainy udział nakładów na naukę wynosi tylko 0,16–0,2%, oczywistym staje się cel tego niemoralnego „małżeństwa” władzy i oligarchatu. Ukraińskie doświadczenie poświadcza, że przy nieoświeconych zwierzchnikach i niskiej kulturze mas postępu społecznego być nie może. Jakościowe zmiany w siłach wytwórczych, nauce, edukacji, kulturze, medycynie będą zachodzić tylko tam, gdzie wdrażane są ideały oświecenia. Dawnoruski mędrzec D. Zatocznik twierdził, że „jak dąb krzepi się korzeniami, tak państwo utrzymuje się myślą mądrego władcy”, a „ten, kto chce uczyć naród, musi być rozumem obfity”. Jasno opisywały jakość rządów państwa kijowskiego kroniki bizantyjskie: „u Rusów wódz zawsze nazywał się wieszczym, co oznaczało mądry, wszechwiedzący lub prorok”. Rzeczywiście, wiedza, idee, „myśl przewodnia” uważane były za motor życia społecznego. „Bez nich wszystko martwe i wstrętne”, – zaznaczał H. Skoworoda. Ukraina, powstawszy przeciwko niebezpiecznemu wrogowi – Rosji, potrzebuje nie tylko formalnie jakościowej edukacji. Bardzo ważne jest wychowywanie narodu prawdą historyczną, zachowując pamięć narodową, przekazując ją następnym pokoleniom. Bo „każdy, kto znajdzie się poza granicami prawdy, nie może być szczęśliwy”, – mówił Seneka. Historia narodów, ich przyszłość nigdy nie będą prawdziwe, jeśli będą pisane przez zdobywców. Papież Jan Paweł II, przebywając z wizytą na Ukrainie, podkreślał, że każdy naród pisze własną historię swoją duszą. Jednak historia pisana jest nie tylko dla wiedzy. Ona jest nauczycielką życia, drogowskazem przyszłości i ma służyć dobru. Bo „dobrze robić historię trudniej, niż ładnie ją pisać”, – zaznaczał M. Hruszewski w pracy „Na progu nowej Ukrainy”. Pamięci historycznej nie można fałszować ani od niej odmawiać, wszak wtedy rozwój narodu zamienia się w „lot motyla do fałszywego światła”. Degradacja, słabość, upadek narodów i państw zaczynały się właśnie od stępienia dążeń do poznawania prawdy o swojej przeszłości i sensie swojego życia, oddając to suwerenne prawo w ręce obcych. Wtedy naród pozbywa się nie tylko rozumu (ratio), ale i poczucia dumy oraz godności, które wychowują się i samowychowują historycznymi zwycięstwami, osiągnięciami przodków, heroizacją sławnych, osiągnięciami kultury narodowej, rodzinnego państwa. Przeszłość to kręgosłup wartości, który kształtuje tożsamość narodową, szacunek i miłość do swojego narodu, konsoliduje społeczeństwo, chroni przed zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi. Tożsamość się chroni, wzmacnia i rozwija, gdyż tracąc ją, naród znika, rozpuszcza się wśród „innych”. Narodowe „Ja” zawsze chroniły niewielkie grupy pasjonatów. Dlatego państwo i społeczeństwo muszą mieć szczególny stosunek do inteligencji. Francuski filozof G. Le Bon ma w tej kwestii pouczającą interpretację o „pozbawionych głowy” narodach, które tracą swoich pierwszych 50 uczonych, poetów, malarzy, muzyków, artystów... Bo wtedy jest to ciało bez duszy. Kapitał ludzki to główny składnik bogactwa narodowego. I. Łysiak-Rudnycki twierdził, że „korzenie wyjścia z kryzysu tkwią w ludziach, którzy produkują i propagują wartości narodowe” i są obrońcami suwerenności. Misja ukraińskiej inteligencji (nie „tołczkoznawców”) w zakresie ochrony „swojego” jest niezwykle aktualna, zważywszy na ekspansję humanitarną konającej imperium przeciwko Ukrainie. Iwan Dracz przytaczał metaforyczny obraz tego duchowego zniewolenia, przypominając, że ikona Włodzimierskiej Matki Bożej została skradziona z Wyszogrodu na „Północ”, a Boska Częstochowska – na „Zachód”. Nam zaś pozostawiono Czarno-Natalia Dziubenko-Mays, Andrij Demydenko, Pawło Mowczan, Ołeksandr Żyhun

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn