Strona · s. 10strona oryginału ↗
U NAS NIE MA ZIARNA NIEPRAWDY ZA SOBĄ
Слово Просвіти, №36 за 2008 рік
Minęło 150 lat od czasu, gdy Szewczenko powrócił z zesłania do Petersburga. Poprzedziła to kilkumiesięczna „kwarantanna” w Niżnym Nowogrodzie oraz kilkutygodniowa gościna w Moskwie. W Niżnym Szewczenko czekał na pozwolenie na „zamieszkanie w stolicach”. Mógł od razu jechać gdzieś indziej, ale dokąd? Do kogo? I z jaką perspektywą? W Moskwie miał ciekawe spotkania osobiste i twórcze, jednak jakąś pracę i zarobek miał nadzieję znaleźć właśnie w Petersburgu. Jak zaświadczają biografowie, 27 marca 1858 roku o godzinie 8 wieczorem Szewczenko przybył do Petersburga i zatrzymał się w mieszkaniu M. Łazarewskiego (Mojka, nr 88, obecnie nr 93). Nie śpieszył się jako „polityczny”, by „pokazać się” przed władzami, ale już 15 kwietnia odbył rozmowę z W. Dołgorukim, szefem żandarmów, o czym ten zanotował: „Do mnie stawił się Szewczenko, któremu udzieliłem stosownych pouczeń odnośnie jego zachowania tutaj. Mieć to na uwadze”. Jak wyobrażamy sobie Kobziarza podczas tego spotkania? Wszystkie jego fotografie (zachowało się 10) zrobiono właśnie wtedy, po służbie wojskowej; na różnych jest różny. „Ojciec Szewczenko” (czy nawet „dziadek”), w bekieszy i barankowej czapie — to nostalgiczny „projekt”, pragnienie jak najszybszego trafienia na Ukrainę, pozostając daleko od niej. Na początku czerwca 1859 roku Taras wreszcie jest na Ukrainie, a czernihowski gubernator wydaje rozporządzenie czernihowskiemu, nieżyńskiemu i borzniańskiemu horodniczym o ustanowieniu surowego nadzoru policyjnego nad poetą. Na początku lipca I. Turgieniew w liście do pani Wilińskiej (Marka Wowczka) informuje, że cieszy się z powodu Szewczenki, bo tam (na Ukrainie), „będzie mu lepiej”, ale myli się — 15 lipca 1859 roku Szewczenkę aresztowano w Międzyrzeczu, 20 skierowano do Czerkas, a 30 — do Kijowa. T. H. Szewczenko. Zdjęcie I. Gudowskiego z 1859 r. Wołodymyr WOJTENKO, profesor 1 Ukraina, którą artystycznym okiem zobaczyli Szewczenko i Gogol, wydała im się różna i różna pojawiła się w ich utworach. Na przełomie XVIII i XIX wieku wydawało się, że wysiłki centralizacyjne imperium uwieńczone zostały pełnym sukcesem. Hetmańszczyznę zniszczono, autonomiczne instytucje zlikwidowano, kultura — na poziomie folkloru, życie lokalne beznadziejnie sprowincjonalizowano. Chłopów poddano poddaństwu, wykształcone warstwy ludności zrusyfikowano. „Charaszo!” Jednak Ukraina nie umarła, a zamarła. W 1812 r. Francuz C. L. Lesur pisał: „Na Ukrainie jeszcze do dziś widoczne są ślady kozackiego państwa. Ukraińcy oddają się poezji i uczuciom, a Rosjanie są bardziej praktyczni”. W 1824 r. Rosjanin O. Michajłowski: „Nie znajdowałem w Małorosji ani jednego człowieka, z którym udawało mi się rozmawiać, korzystnie do Rosji nastawionego; we wszystkich panował jawny duch opozycji. Mają przysłowie: „on wszystkim dobry, ale Moskal”, to znaczy Rosjanin, a zatem jest złym lub niebezpiecznym człowiekiem. Taka nienawiść pochodziła z naruszenia praw Małorosji, z upadku kredytu w przemyśle, z podniesienia podatków, które w Małorosji wywołały powszechną biedę, oraz ze złego urządzenia sądów, gdzie sumienie było na sprzedaż”. Rok 1839, Anglicy E. D. Clarke i D. Marshall: „Oni (Ukraińcy) należą do znacznie szlachetniejszej rasy, są mężniejsi i lepiej wyglądają niż Rosjanie, i przewyższają ich we wszystkim, co tylko może wynosić jedną ludzką wspólnotę nad inną”. Nie chodzi, oczywiście, o rasy we współczesnym rozumieniu tego słowa. Rok 1840, Niemiec J. G. Kohl: „Jeśli któregoś dnia kolosalne imperium Rosji rozpadnie się na kawałki, to prawie bez wątpienia Małorosjanie utworzą osobne państwo. Mają własny język, pamięć historyczną, rzadko mieszają się i żenią ze swoimi moskiewskimi władcami, a liczba ich już teraz przekracza 10 milionów osób. Ich narodowa siła, można powiedzieć, kryje się w wiejskim szlachectwie…”. Rok 1841, Niemiec J. Blasin: „Prawie wszystkimi swoimi cechami i duchowymi osobliwościami Ukraińcy bardzo różnią się od Rosjan”. Na tym tle wpływ Szewczenki na Ukrainę „był tak potężny, że Gogol nie mógł sobie wyobrazić nawet w bujnych marzeniach o kozackim przełomie” (J. Łucki, 1998). Między latami 30. a 40. XIX wieku nastąpił wielki jakościowy skok i dokonało się to prawie całkowicie wysiłkami jednej osobowości: Szewczenko „zgalwanizował” kraj, jeszcze niepewny swojego celu. Ukraińcy uświadomili sobie konieczną potrzebę rozwoju własnej kultury. Gogol faktycznie odsunął się od tych wysiłków, jego praca literacka jednocześnie popularyzowała Małorosję i sprzyjała jej ostatecznemu pochłonięciu przez Moskowszczyznę. Pierwsze utwory Gogola w Rosji przyjęto raczej przychylnie, kolejne („Rewizor” i „Martwe dusze”) — bardzo zróżnicowanie. Miejsce w literaturze rosyjskiej Mikołaj Wasiljewicz zapewnił sobie szybko i pewnie. „Hajdamacy” Szewczenki (1841), w których mowa o walce Ukraińców z Polakami, nie sprzeciwiały się kanonom wielkomocarstwowej ideologii (i dlatego ujrzały światło dzienne). Poetę trochę pochwaliła „Litieraturnaja gazieta” (kwiecień 1842), oczywiście żałując, że pisze on po ukraińsku. Po prostu kłami wczepił się w ten utwór „tak zwanej małorosyjskiej literatury” Bielinski. Gogol milczał. Obaj pisarze byli prorokami, obaj stworzyli swoje mity o Ukrainie, ale dla jednego z nich była ona (i dzięki jego wysiłkom coraz bardziej stawała się) bajką, a dla drugiego — jednocześnie punktem wyjścia i celem życia społecznego oraz osobistego. Wierszowane posłanie Szewczenki do Gogola nie dotarło, opublikowano je dopiero w 1859 roku. Jakiegoś zewnętrznego bodźca do napisania tego wiersza nie znamy, a wewnętrzne mogły być różne. Obok obu było wielu ludzi; Gogol dobierał swój „poczet” pragmatycznie, a nawet merkantylnie; Szewczenko, zdaje się, według bardzo różnych kryteriów (ale nie „wszystkożernie”). Ale w końcu obaj byli tragicznie samotni, jak przystało na geniuszy. Wszyscy ogłuchli — pochylili się W kajdanach… obojętnie… Ty śmiejesz się, a ja płaczę, Wielki mój przyjacielu. W wierszu Szewczenko pośrednio odwołuje się do swoich „Hajdamaków”, gdzie Gonta zabija własnych synów (legenda), i do „Tarasa Bulby”, gdzie Taras zabił Andrzeja za odstępstwo od Ukrainy. We wszystkim innym twórcze nurty pisarzy rozciągnęły się w różne strony. Łączyła, ale nie złączyła ich Ukraina: dla Gogola ta, która była i minęła, dla Szewczenki — ta, Taras Szewczenko wraz ze swoimi przyjaciółmi H. Czestachiwskim, braćmi O. i M. Łazarewskimi oraz P. Jakuszkinem. Zdjęcie z 1859 r. która minęła i musi zmartwychwstać. Na tym fundamencie powstał, między innymi, różny stosunek pisarzy do słowianofilstwa. Szewczenko i inni założyciele Bractwa Słowiańskiego w Kijowie widzieli (raczej „chcieli widzieć”) w jednoczeniu narodów słowiańskich pewien demokratyczny potencjał. Jeśli nie na głos, to potajemnie liczyli na opór zjednoczonego słowiańszczyzny wobec zachłannej rosyjskiej korony. Gogol ani kijowskiego, ani moskiewskiego słowianofilstwa nie szanował, nie czując w nich realnej historycznej potęgi. Bułgarzy, Serbowie, Macedończycy, Czesi, Słowacy pozostawali poza jego uwagą. Nie przypominam sobie w jego utworach czy listach żadnej wzmianki o tych narodach.
2 25 maja 1846 roku w Kijowie na rodzinnym wieczorze literackim u Wiktora Askokenczego (1813—1879) Szewczenko czytał poemat „Heretyk”: Ziemia płacze w kajdanach, Jak matka za dziećmi. Nie ma komu zakuć, Jednomyślnie powstać Za Ewangelię prawdy, Za ciemny lud! Nie ma komu! Boże! Boże! Czyż to już nie będzie? Te i inne podobne pełne pasji słowa formalnie, zgodnie z fabułą poematu, adresowane były do Czech i Czechów w przededniu ich długotrwałych zmagań o wyzwolenie spod przytłaczających dogmatów panującej religii. Heretykiem ogłoszono ideologa Reformacji profesora Jana Husa. „A ja cicho //Bogu się pomodlę, //Żeby wszyscy Słowianie stali się //Dobrymi braćmi, //I synami słońca prawdy, //I heretykami…” Słowianofilska forma utworu nie odwraca, a raczej przyciąga uwagę czytelnika (słuchacza) do współczesnych mu realiów imperialnych: „Wkoło nieprawda i niewola, //Lud umęczony milczy”. Jurij Łuckyj: „Jego (Szewczenki) przejęcie się Ukrainą było unikalnym zjawiskiem w historii intelektualnej tamtego czasu, i w swojej samotności oraz pasji był postacią, która prawie nie znała półtonów”. Słowianofil Szewczenko napisał „Heretyka”, a słowianofil Kostomarow — „Księgę bytu narodu ukraińskiego”: „I nie kochała Ukraina ani cara, ani pana, a skomponowała sobie kozactwo, jest to istne bractwo, dokąd każdy, przystępując, był bratem drugich — czy był on przedtem panem, czy niewolnikiem, byle chrześcijanin, i byli kozacy między sobą wszyscy równi, i starszyznę wybierano na radzie i powinni byli służyć wszystkim według słowa Chrystusowego, i żadnej pompy pańskiej i tytułu nie było między kozakami… I z dnia na dzień rosło, mnożyło się kozactwo i wkrótce byliby na Ukrainie wszyscy kozacy, wszyscy wolni i równi, i nie miałaby Ukraina nad sobą ani cara, ani pana, oprócz Boga jedynego, i patrząc na Ukrainę, tak by się stało i w Polsce, a tam i w drugich słowiańskich krajach”. Łaska, i heretyków nie trzeba… Czym jest ukraińskość? Pytanie nie wydaje się takim, które wymaga koniecznej odpowiedzi. Nie mamy ogólnie uznanej definicji szczęścia, jednak to nie doskwiera szczęśliwym i nie niepokoi nieszczęśliwych. Niby tak, ale nie do końca: gradacje i odcienie ukraińskości zbyt wiele ważą w zmaganiach o żywotność naszego państwa. Kostomarow w „Księdze bytu” pisze: „I powstanie Ukraina ze swojego grobu, i znowu odezwie się do wszystkich braci swoich Słowian, i usłyszą krzyk jej, i powstanie Słowiańszczyzna, i nie pozostanie ani cara… ani pana… ani chłopa — ani w Moskowszczyźnie, ani w Polsce, ani na Ukrainie, ani w Czechach… I stanie się Ukraina niezależną Rzecząpospolitą w sojuszu słowiańskim. Wtedy powiedzą wszystkie narody, pokazując ręką na to miejsce, gdzie na mapie będzie narysowana Ukraina: „Oto kamień, który odrzucili budujący, stał się głowicą węgła”. Szewczenko — w uproszczeniu — wzywa do herezji, a Kostomarow się modli. Nie musimy ganić Kostomarowa w stylu radzieckiego literaturoznawczego oficjału, ale musimy rozumieć położenie Szewczenki — samotnego nawet wśród „swoich”. M. Riabczuk (1994): „Księgi bytu” pisano nie jako tekst historyczny, pisano je nie jako historyk, a poeta — jako wieszczbę, zaklinanie czarodziejskich słów”. Zkostniała imperialna biurokracja zawsze znajdowała rezerwy elastyczności, aby, przystosowawszy się do sytuacji, miękko, twardo czy okrutnie trzymać kurs na pełną asymilację Ukrainy i Ukraińców, pozbawienie języka i druku, zachęcanie do janczarstwa i karę dla „heretyków”. Cierpi-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
