Strona · s. 11strona oryginału ↗
«Karzę się, męczę się, ale się nie kaję…»
Слово Просвіти, №36 за 2008 рік
Nina HNATIUK
Szewczenko i Stus stoją obok siebie w mojej świadomości od czasu, gdy dwadzieścia lat temu po raz pierwszy wpadły mi w ręce wiersze nieznanego dotąd poety. Nie przypuszczałam, że na mojej rodzinnej Winnicczyźnie narodził się poeta takiej siły, który za zwyczajne rzeczy — prawo do mówienia po ukraińsku, oddychania czystym powietrzem wolności, nauczania syna w języku ojczystym, wydawania książek po ukraińsku, składania kwiatów pod pomnikiem narodowego geniusza w dniu jego urodzin i przeniesienia prochów — zaznał zarówno gorzkiego bezrobocia, jak i prześladowań oraz więziennych karcerów. Na dalekiej obczyźnie zostanie zamordowany. Później, gdy poznałam rodzinę Wasyla Stusa, jego spuściznę twórczą, gdy przyłączyłam się do wydawania dzieł Stusa i upamiętniania jego pamięci, olśniła mnie myśl: Taras Szewczenko i Wasyl Stus wywodzą się z jednego duchowego korzenia. Ta sama zakorzenienie w głębokich pieśniowych źródłach języka ukraińskiego, ta sama wierność słowu jak Bogu, ta sama czołobitność wobec matki, ziemi, rodzinnych progów, samoofiarne samospalenie w imię prawdy, triumfu ducha, wolności i niepodległości rodzinnego narodu, jego rzeczywistej obecności we wspólnocie światowej. We wstępnym szkicu autobiografii „Dwa słowa do czytelnika” Wasyl Stus tak pisał o swoim dzieciństwie, którego pierwsze lata upłynęły w chłopskiej chacie w Rachniwce, niedaleko Hajsyna: „Pierwsze lekcje poezji — mamine. Znała wiele pieśni i umiała śpiewać je bardzo intymnie… Największy ślad na duszy — po mamine kołysance „Ój, lulu-lu, moje dziecko”. Szewczenko nad kołyską — tego się nie zapomina. A śpiewane tęsknie: „Idź ty, synu, na Ukrainę, nas przeklinając” — wzrusza do dziś. Coś podobnego do tęsknego lamentu nad grobem z „Testamentu”: „Pochowajcie mnie i powstańcie, Kajdany porwijcie I wrogą złą krwią Wolę skropcie”. Choć zagraniczni badacze twórczości W. Stusa, zwłaszcza Marko Pawłyszyn, wyrzucają tym, którzy nazywają Wasyla Stusa symbolem godności narodowej, poetą-męczennikiem, synem Tarasa, uważając to za szczerą prawdę, lecz za „ograniczony kąt widzenia skolonizowanej i uciśnionej kultury, zmuszonej oceniać każde zjawisko jako broń w walce o przetrwanie”. Można zgadzać się lub nie zgadzać z tą myślą, ale nasza kultura wciąż walczy o przetrwanie, a nasz język na własnej ziemi, w osiemnastym roku niepodległości Państwa Ukraińskiego, choć to przykre, nie osiągnął pełni swojej rzeczywistej państwowości. Dlatego nie możemy pozwolić sobie na 24-godzinną barokową elegijność, rozmarzoną zakochanność w otaczającym świecie, lecz musimy zrównać słowo z bronią, szukać u Szewczenki i u Stusa tego, co pomaga ślepym przejrzeć, zbłąkanym — odnaleźć drogę do Świątyni, zmęczonym i zniechęconym — skropić duszę i usta żywą wodą prawdy. Wasyl Stus w liście do Andrija Małyszka z 12 grudnia 1962 roku, na długo przed swoim aresztowaniem, pisał o tym, że dla szczęścia rodzinnego narodu jest gotów wszystkiego się wyrzec: „Zrozumcie mnie w mojej boleści, bo słyszę przekleństwo wieków, słyszę, bezczynny, swój grzech wobec ziemi, wobec narodu, wobec historii. Wobec ludzi, którzy swoją krwią skrapiali naszą ziemię. Długi martyrologium bojowników o sprawiedliwość narodową pozostawia nam historia, a my nawet do sprawiedliwego gniewu nie potrafimy się zdobyć”. Te wiersze napisano niemal pół wieku temu, a jakby dziś narodziły się z bólu i rozpaczy prawdziwego poety. Nie zdradził on swojego życiowego credo — zginął za szczęście i wolność rodzinnego narodu. Za nasz język i kulturę, za prawo na praojcowskiej ziemi być Człowiekiem, pracować i żyć w imię uczciwego dobra i rozwoju duchowego. I znowu słowa Stusa: „Na próżno smucić się w górze, szlochy wydają się szalone, gdy nad głową zawisł miecz”. Co więc mamy robić? Nie wspierać uczciwie zarobioną hrywną rosyjskojęzycznej szowinistycznej prasy. Nie głosować na tych, którzy zatykają ludziom usta paczkami z gryką. Nie posługiwać się surżykiem. Nie zamieniać jednego z najpiękniejszych krajów Europy w śmietnik i składowisko odpadów jądrowych. Nie czekać na Boską łaskę od żadnej władzy, lecz samemu, własnymi rękami kształtować swój los. Nie czekać na carską łaskę ani z Moskwy, ani z Waszyngtonu, lecz własnymi rękami, własnym rozumem kształtować swój los — bez zzakały, nienawiści, przekleństwa, skruchy. Na Ukrainie przez wiele stuleci żyło wielu wielkich poetów. Lecz tylko nieliczni swoim życiem dorównali wysokim ideałom, wypracowanym przez własne sumienie. I wśród takich następców Szewczenki jest Wasyl Stus.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
