Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

O język państwowy troszczą się entuzjaści. Razem! Razem!

Слово Просвіти, №36 за 2013 рік

Iryna MAHRYCKA, Ługańsk. Rok, który minął od wprowadzenia ustawy „O zasadach państwowej polityki językowej”, pokazał, że w naszym kraju nie pozostała już żadna sfera, w której język ukraiński czułby się naprawdę państwowym. Mimo mantr jej autorów – regionalistów Kiwałowa i Kolesniczenki – o tym, że ustawa ta będzie chronić języki bardzo małych grup etnicznych, ich własni partyjni koledzy przyznają, że uchwalali dokument wyłącznie w celu wsparcia języka rosyjskiego. Tak, według słów członka frakcji Partii Regionów Antona Kisse, proces wdrażania ustawy w odniesieniu do innych języków mniejszości narodowych na Ukrainie jest powolny, ponieważ działania władz skierowane są tylko na podejmowanie decyzji dotyczących języka rosyjskiego. Ustawa językowa jednak coś zmieniła. Niektórzy pocieszają się tym, że w praktyce ustawa językowa niczego nie zmieniła, wszak na wschodzie i południu rosyjski i tak był dominujący, a w innych częściach kraju kawaleryjski atak na ukraiński rzekomo utknął w martwym punkcie. Odważę się twierdzić, że wcale tak nie jest. W szczególności na Ługańszczyźnie, która jest jednym z dziewięciu obwodów, gdzie język rosyjski ogłoszono „regionalnym”, ukraińskiego dzisiaj ze świecą nie znajdziesz. A 21 sierpnia tego roku prokurator obwodu ługańskiego Anatolij Melnyk, który składał sprawozdanie przed deputowanymi rady obwodowej w języku państwowym, otrzymał zirytowaną uwagę od Iryny Zajcewej (deputowanej obwodowej i, przy okazji, dyrektor Ukraińskiego Centrum Oceny Jakości Edukacji Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy) dotyczącą obowiązkowości używania w murach tej instytucji języka rosyjskiego jako regionalnego. Ale nawet w czterech wiejskich rejonach obwodu ługańskiego — biłokurakyńskim, markiwskim, nowopskowskim, swatowskim — których organy samorządowe nie nadały językowi rosyjskiemu tego statusu (ponieważ liczba jego użytkowników wynosi tam mniej niż 10 %), w ostatnim czasie też zachodzą zmiany nie na korzyść języka państwowego. Według słów Wołodymyra Prosina — szefa swatowskiej rejonowej administracji państwowej z czasów Łeonida Kuczmy, takiej rusyfikacji, jaką dzisiaj prowadzi władza na Swatowszczyźnie, od 1991 roku jeszcze nie było. Ponieważ liczba ukraińskojęzycznych obywateli w tym rejonie, według ostatniego spisu, wynosi 93 %, we wszystkich określonych konstytucją sferach powinien tu funkcjonować język ukraiński. Ale realia świadczą o czymś przeciwnym: rejonowa gazeta „Nowyny Swatiwszczyny” w swoich drukowanych i elektronicznych wydaniach podaje wyłącznie rosyjskojęzyczne materiały; rejonowe gimnazjum faktycznie straciło swój dawny status ukraińskojęzycznego, ponieważ zaczęło tworzyć klasy z rosyjskim językiem nauczania; zajęcia wychowawcze nawet w ukraińskojęzycznych klasach nauczyciele prowadzą wyłącznie po rosyjsku, towarzysząc im radzieckimi piosenkami w rodzaju „Ja, ty, on, ona, wmestie — cełaja strana!”, tym samym językiem zaczęli porozumiewać się ze swoimi wychowankami; całą reklamę w centrum rejonowym (w szczególności na dworcu autobusowym i targu) też wygłaszają w języku sąsiedniego państwa; nawet kierownictwo rejonu, jak na komendę, też przeszło na rosyjski. Według obserwacji pana Wołodymyra, wygaszanie ukrainizacji w Swatowem rozpoczęło się jeszcze w 2005 roku, kiedy do władzy doszła „grupa Ołeksandra Jefremowa” (właśnie wtedy w radiu rejonowym zlikwidowano codzienną audycję kulturoznawczą „Ukraińska chwyla”, którą prowadziła Natalja Rozumna), a teraz już prawie dobiegło końca. Zjednoczeni skuteczną miłością do Ukrainy. Obiektywnie rzecz biorąc, dzisiaj w naszej przestrzeni kulturowo-informacyjnej produktu ukraińskojęzycznego jest o wiele mniej niż za czasów ZSRR. Coraz częściej słyszymy ostrzeżenia: jeśli sytuacja się nie zmieni — wkrótce język ukraiński znajdzie się w położeniu białoruskiego. Tylko czasami pojawiają się wspólnoty działających patriotów, które bez zbędnego hałasu i PR-u robią to, co powinno robić państwo. Jedną z takich wspólnot jest ruch społeczny „Hurtom”. W 2007 roku kilkoro młodych ludzi, zjednoczonych miłością do Ukrainy i wielkim pragnieniem pomocy jej w zajęciu godnego miejsca na arenie światowej, postawiło sobie za cel popularyzację w Internecie ukraińskich filmów, książek (przede wszystkim rarytasów), muzyki, gier komputerowych i programów. Dzisiaj oni własnymi siłami przetłumaczyli już, opatrzyli napisami i udźwiękowili ponad 5 tysięcy filmów, wśród których są światowe arcydzieła kina, współczesne popularne obrazy i filmy animowane, zdigitalizowali ponad 1000 książek, w tym 50-tomowe wydanie Iwana Franki. Rozproszeni po całej Ukrainie aktywiści ruchu „Hurtom” zdołali dobrze się samoorganizować: ktoś z nich podaje dobry pomysł — od razu tworzy się zespół wolontariuszy, który rozdziela między sobą obowiązki, przy czym wszystko robią na zasadach dobrowolnych, bez wynagrodzeń i grantów, własnymi siłami, w warunkach domowych lub studyjnych, w czasie wolnym od pracy lub nauki. A rezultatem ich współpracy staje się jakościowy produkt, który w niczym nie ustępuje telewizyjnemu. Ruch „Hurtom” ma swój portal, liczba odwiedzających który wkrótce sięgnie pół miliona. Każdy z nich ma realną możliwość włączenia się do społecznie użytecznej sprawy. W polu widzenia „hurtomiwców” jest także naświetlanie prawdziwej ukraińskiej historii różnymi dostępnymi sposobami, bez jakiegokolwiek politycznego zaangażowania. Teraz zabrali się za ekranizację pierwszego wielkoskalowego filmu ludowego o bitwie pod Krutami. Grupa twórcza pragnie pokazać męstwo i siłę niezłomnego ducha młodzieży, aby jej wyczyn odbił się echem w sercach naszej młodzieży. Przez „Facebook” poznałam niezwykle interesującego człowieka — propagatora sprawy ukraińskiej, żytomierzanina Ołeha Jarmołynskiego. Ten człowiek od dawna nosił w sobie szlachetną ideę — stworzenia ukraińskojęzycznego nagrania audio swoich ulubionych z dzieciństwa książek przygodowych polsko-indiańskiego pisarza Stanisława Suplatowicza (Sat-Okha) „Ziemia Słonych Skał” i „Tajemnicze ślady”. Marzył o tym, aby ukraińskie dzieci i dorośli z utratą wzroku (i nie tylko) mieli możliwość w ten sposób obcować ze światową klasyką przygodową. Aktywiści „Hurtom” poparli ideę, zebrali pieniądze i pomogli ją zrealizować. W warunkach domowych, razem z siostrą swojej żony Oksaną, inwalidką wzroku, pan Ołeh udźwiękowił tę powieść (sam przeczytał tekst, a Oksana przeprowadziła reżyserię dźwięku), stworzył oprawę muzyczną utworu (do tego wykorzystano „Symfonię z Nowego Świata” Antonína Dvořáka w wykonaniu kapeli chóralnej „Oreja” z Żytomierza, którą kompozytor napisał pod wrażeniem kultury północnoamerykańskich Indian, a także autentyczne dźwięki przyrody i pieśni Indian). Równieński artysta Jurko Żurawel (jest on także liderem zespołu „Ot Winta”) wykonał okładki do audiobooków, a projektant Ihor Zubrycki artystycznie je oprawił. Każda powieść audio trwa ponad 10 godzin i słuchać jej przyjemnie każdemu, niezależnie od wieku. Bo zrobione to zostało z miłością! Ruch „Hurtom” pomógł także powielić obie płyty (każda powieść audio ma teraz po 1000 kopii) i rozpowszechnić po całej Ukrainie. Ja ze swoimi studentami-filologami Wschodnio-Ukraińskiego Uniwersytetu Narodowego im. Wołodymyra Dala też byłam w roli wolontariusza ruchu „Hurtom”. Otrzymawszy paczkę pocztową z trzydziestoma płytami od Ołeha Jarmołynskiego, zaprezentowałam je dla Ługańskiego Obwodowego Towarzystwa Niewidomych. Studenci uradowali obecnych koncertem ukraińskich pieśni. Zatem produkcja kulturalna w języku państwowym wysiłkami entuzjastów powoli posuwa się po terenach Ukrainy. A jak to wygląda z językiem państwowym u naszych sąsiadów? Będąc w tym roku w Polsce, przekonałam się, że nie ma tam nawet w przybliżeniu niczego podobnego do naszej nowożytnej ustawy wałujewskiej. Kraj, który kiedyś był w składzie Rosji, a dziś należy do UE, ma jeden język państwowy, który jest rozpowszechniony absolutnie we wszystkich sferach społecznych. Języka rosyjskiego, który wcześniej był obowiązkowym przedmiotem w polskich placówkach oświatowych, nie uczy się już od ponad dwóch dekad. I nikt nie widzi w tym wielkiego problemu. W Kazachstanie status państwowego ma jeden język — kazachski. Mimo realnej dwujęzyczności (udział rosyjskojęzycznych obywateli wynosi 30%), wszyscy dorośli obywatele wolą znać język państwowy, ponieważ obowiązuje tam zasada: kto nim włada — ten ma prawo pracować na stanowiskach państwowych; ponadto pracownicy otrzymują za to dodatkowe wynagrodzenie. Bez znajomości języka państwowego, podobnie jak bez znajomości historii narodowej, w żadnym z krajów bałtyckich — byłych koloniach imperium radzieckiego — nie tylko nie przyjmą was do służby państwowej, ale też nie przyznają obywatelstwa. Gdyby tak było na Ukrainie, to Partia Regionów wraz z komunistami nigdy nie doszłyby do władzy, tak jak teraz. A tymczasem Rosja niedawno przeznaczyła 1,5 mld rubli na popularyzację języka rosyjskiego w krajach obszaru poradzieckiego. Wykonanie programu rusyfikacji za granicą będą uważnie śledzić rosyjski rząd, Duma Państwowa, MSZ, Ministerstwo Edukacji i Nauki, Ministerstwo Kultury, Rossotrudniczestwo oraz różne organizacje społeczne. Tworzone będą nowe centra języka rosyjskiego, którymi i tak naszpikowana jest Ukraina. Jednocześnie w Rosji właśnie opracowano Strategię polityki narodowej do 2025 roku, która zawiera szereg działań na rzecz ochrony języka rosyjskiego jako państwowego (czego na Ukrainie nie ma nawet w przybliżeniu!). Nawet na tle swoich najbliższych sąsiadów Ukraina ze swoim ukraińskim (z racji statusu państwowym) językiem jest sieroco bezbronna. O język walczą zaś — nie słowami, a konkretnymi czynami — jedynie wybitne jednostki, które uświadamiają sobie, że język ojczysty to ostatni bastion państwa (Baudouin de Courtenay), a język rosyjski zawsze był i będzie środkiem osiągania zadań wrogich ukraińskości (Iwan Neczuj-Łewycki). Cywilizowana Europa rozumie, czym jest język w państwie, zwłaszcza w postkolonialnym. Być może właśnie dlatego chłopaki z litewskiego zespołu muzycznego „BIPLAN” niedawno nagrali w języku ukraińskim (wcześniej go opanowawszy) i podarowali ukraińskiemu widzowi piosenkę „Amore”. To oczywiście miłe, ale uratować nasz język możemy tylko my sami, jeśli weźmiemy się za tę sprawę wspólnie. I żadna antyukraińska władza nie będzie nam wtedy w stanie przeszkodzić. A na początek warto byłoby uhonorować młodych, działających patriotów z ruchu „Hurtom” uwagą – choćby na takim poziomie informacyjnym, jak to do niedawna było ze znanymi na całą Ukrainę i poza jej granicami „grantojadkami” z ruchu „Femen”. I taka sprawa mogłaby stać się początkiem budowania prawdziwego społeczeństwa obywatelskiego na Ukrainie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn