Strona · s. 8strona oryginału ↗
Mychajło Słaboszpycki. Co zapisano w Księdze Życia. Mychajło Kociubynski i inni. Biografia zorkiestrowana na dziewięć głosów. Fragmenty powieści
Слово Просвіти, №36 за 2013 рік
W ubiegłym roku ukazała się drukiem pierwsza książka tej powieści, która stała się znaczącym wydarzeniem współczesnej prozy. Zabieg mistyfikacji literackiej (pseudomemuary postaci) dał szerokie możliwości autorskie dla artystycznej interpretacji materiału utworu, rozszerzył jego ramy biograficzne do granic „biografii” epoki, pozwolił autorowi mówić o ukraińskich osiągnięciach i porażkach, o próbach, jakim historia poddaje naszego człowieka. O jego egzystencjalnej samotności i o niezniszczalnej nadziei, która umiera i odradza się w każdym pokoleniu. Książka ujrzy światło dzienne w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”.
Mychajło Kociubynski
Jak dziwnie urządzona jest ludzka pamięć! Oto przyszło ci na myśl wspomnieć, powiedzmy, jakiegoś człowieka. Przed wewnętrznym wzrokiem na moment stanęła jego twarz albo nawet usłyszałeś jego głos. Dalej coś takiego, z tym człowiekiem związane, wypłynęło z dali zapomnienia, a potem myśl pobiegła gdzieś daleko i wydobyła z przeszłości jakiś nieistotny drobiazg, który utkwił w pamięci jak drzazga w ciele, nie wiadomo dlaczego. A dalej zamigoczą ci bez żadnej kolejności i logiki różne twarze, zaczynają nachodzić wydarzenie na wydarzenie. Jakoś, chorując, a przez to leżąc cały boży dzień w łóżku, spróbowałem notować chaotyczną pracę pamięci. Ale nie mogłem jej dogonić. Ledwo zapisywałem jeden obraz, który ukazał mi się tak wyraźnie, jakby w kinematografie, gdy przed wewnętrznym wzrokiem zamigotały niekończącym się kalejdoskopem inne obrazy. Przypominam sobie, dlaczegoś wypłynął z dawno przeżytego zamglony Żytomierz, gdzie żyłem jak nudny anachoreta – nigdzie nie chodziłem, z nikim się nie spotykałem, niczego nie czytałem. Przypełzałem wieczorem z wstrętnej „Wołyni”, gdzie byłem nie wiadomo kim i nie wiadomo po co, wyczerpany padałem na skrzypiące łóżko z wygiętą siatką i usiłowałem pokonać swoją hipochondrię. Chyba wszystko to było z ostrego niezadowolenia z siebie i swojego życia, w którym znalazła się ta wstrętna „Wołyń”, która zasysała mnie jak trzęsawisko. Aż strasznie stawało się od myśli, że są ludzie, którzy właśnie tak, jak ja przy „Wołyni”, żyją całe życie. Na dodatek mają przekonanie, że tak właśnie być powinno. Ja choć trochę pocieszałem się, że w tej roli długo nie będę, że niebawem wyrwę się z tego jarzma. Gdyby gazeta miała kierunek nie tak parszywy, gdyby przy niej stali żywi ludzie z ideałami, to nie miałbym uczucia, jakobym siedział w kupie gnoju, a wokół mnie wszelkie pasożyty. Jakoś zaprosił mnie do siebie Maczet. Chorował w domu. Mówił, że już tydzień nie był na dworze i córka z nim zachorowała. Okazuje się, że Maczet mieszka ze swoją drugą żoną osobno. Ona nienawidzi czteroletniej Tani z jego pierwszego małżeństwa, wyżywa się na pasierbicy. On zawsze gdzieś leci, ciągle nie ma na nic czasu. A to miał przymusowe uwięzienie w czterech ścianach. Okazuje się, że jego pierwsza żona — córka radcy tytularnego, skazana na pozbawienie wszystkich osobistych korzyści i przywilejów i wysłana na zesłanie aż gdzieś w gubernię tobolską. Jeszcze jako dwudziestolatek zmuszony był uciec za granicę. Był nawet w Ameryce, gdzie pracował na farmie. Dalej, kiedy wrócił do Rosji, była jakaś historia, o której mi nie opowiadał. Wiem tylko, że Maczet brał udział w uwolnieniu z aresztu narodników, którzy byli w domu wstępnego uwięzienia. Schwytali go i wtrącili do Twierdzy Pietropawłowskiej. Dalej wysłali do guberni archangielskiej. Stamtąd uciekł, schwytali go i odkonwojowali do więzienia w Mezeniu. Następnie Maczeta wysłali na zesłanie do Wschodniej Syberii. Wrócił stamtąd po jakiejś dziesiątce lat i osiadł w Żytomierzu. Jasna sprawa, nie spuszczali z niego niezmordowanego oka. Chyba tylko kiedy spał, zostawiali go w spokoju. Maczet fascynował, ale nie chciałem takiego życia. Chciałbym spokoju, żeby mieć możliwość oddać się literaturze. Nie wiem, jak Maczet nadążał pisać swoje utwory. Najwyraźniej pisanie przychodzi mu łatwo. Mnie zaś tak nie wychodzi. Jestem powolny w myśleniu. Muszę długo nosić się z ideą utworu, ze wszystkich stron oglądać możliwy wątek. Cierpliwie zbieram detale, słowa dla swoich postaci. Moja praktyka literacka jest bardzo nieracjonalna. Maczet uczył na Wołyniu. Mówi, że początkowo nawet przygotowywał się do nauczycielstwa. Marzył, by nieść ludowi światło wiedzy. Miał swoich zachwyconych uczniów. Zdołał zaprzyjaźnić się z Mychajłem Staryckim. Tak wiele wszystkiego zmieściło się w jego życiu. Jakby złożyli go z wydarzeń przeznaczonych dla życia kilku ludzi. Wreszcie porzucił nauczycielstwo, bo postawił sobie już inny cel. Marzenie o rewolucji określiło jego życie. Ścigała go policja. Znajomi stronili od niego. Był samotny. Maczet szczególnie ucieszył się z mojego przyjścia. Piliśmy herbatę i rozmawialiśmy o podłościach życia oraz literaturze. Maczet z wysokim jasnym czołem, długą brodą, co czyniło go podobnym do hieromnicha, oraz uważnym spojrzeniem młodych oczu, nagle zaczął namawiać mnie, abym kupił „Wołyń”. Mówił, że wszystko wtedy można będzie zmienić w jej kierunku, można zaangażować do redakcji ludzi z sercem i rozumem. Takie kuszące perspektywy roztaczał przede mną Maczet. Mogłoby się nawet w głowie zakręcić. Jednak — nie zakręciło się. Po pierwsze, perspektywy „Wołyni”, choćby kto tam co mówił, wyobrażały mi się ponuro. Kto pozwoli w Rosji wydawać taką gazetę, jaką ty chcesz?! Po drugie, Maczet mówił ze mną o kupnie gazety tak poważnie, jakbym naprawdę miał kupę pieniędzy. A przecież mnie niekiedy aż głowa kręciła się od myśli o moim braku pieniędzy. O tym, że znowu nie tylko zadłużyłem się za mieszkanie, ale nawet na lekki podwieczorek nie mam pieniędzy i wiatr gwiżdże w moich kieszeniach. A on — kupuj gazetę i dawaj jej radę… Więc w odpowiedzi Maczetowi na jego propozycję wyraziłem myśl, że dobrze byłoby, gdyby „Wołyń” przeszła od tępego i chciwego Kogena w ręce Maczeta. Może stałaby się lepsza, czystsza. A ludzie do pomocy dla niego znaleźliby się. Ale coś go uwierało. Może rozumiał, że do gazety go nie dopuszczą. Wiedzą, czym oddycha. Wychodząc tamtego mroźnego wieczoru od Maczeta, długo myślałem o tym człowieku, zupełnie niepodobnym do nikogo ze wszystkich, których ja
Mychajło i Wira Kociubińscy już tu wiedział. Spala go ogień idei, który nosi w sobie. Ta piękna i naiwna idea prowadziła go do ludu. A jeszcze wcześniej, jako nastolatka, wyrzucono go — już jako nieprawomyślnego — najpierw z niemierowskiego, a potem z kamieniecko-podolskiego gimnazjum. Moja rubryka “Swiet i tieny russkoj żyzni” przewidywała zbieranie kroniki wydarzeń zewsząd. Przekopywałem góry czasopism, wyszukując ciekawe fakty. Choć w nazwie rubryki mowa była o jakichś cieniach, do “Wołyni” żadne cienie rosyjskiego życia nie przenikały. Mordaty i brzuchaty redaktor Kozłowski (który w rzeczywistości był Fiedlerem), rozdrażniony, wymachując pulchnymi rękami, krzyczał, że nie ma ochoty trafić przeze mnie do paki. Taką zaszczyt zostawia dla mnie. Więc chyba od pierwszego dnia w “Wołyni” poczułem, że trafiłem wyraźnie nie tam. Wira zapytała mnie w liście, dlaczego piszę, że pracuję w redakcji jako krojczy — przecież jestem niby jakimś korespondentem. Opowiedziałem jej, że moim narzędziem pracy są nożyce, z którymi wędruję po stronach prasy w poszukiwaniu notatek głównie o “swiet żyzni”. Swoje znaleziska wycinam i podaję do “Wołyni”. Prawie wyszywam “krzyżykiem” albo układam taką sobie informacyjną “ikebanę”. Trafiwszy do “Wołyni”, niedługo cieszyłem się, że poszczęściło mi się z pracą, bo już szybko zacząłem myśleć, jak by się stamtąd wyrwać. Ja tam — niczym gogolowski horodniczy — widziałem zawsze “kakije-to swinyje ryła”. Szybko obrzydła mi “Wołyń”. Niczym nie mogę się pochwalić z tamtego okresu. Czyż można uznać za osiągnięcie to, że przeforsowałem w “Wołyni” rubrykę “Iz ukrainskich gazet”? Tak, to mimo wszystko miało jakieś pozytywne znaczenie. Bo o Jakutach i Kazachach “Wołyń” przedrukowywała notatki, a powiedzmy, o Ukraińcach z Galicji – nie. Nawet dla tej drobnostki trzeba było tyle sporów z Fiedlerem prowadzić, pudy argumentów na jego tępą głowę zrzucić. Oto i wszystkie moje twórcze osiągnięcia w “Wołyni”. Ta nienapisana powieść z gazetowego świata. Początkowo w Żytomierzu entuzjastycznie donosiłem Wirze, że zabrałem się za powieść z nowego dla mnie życia. Pisałem Wirze, że już zbieram materiał do utworu na tle gazetowym. Pisałem, że to będzie trudna praca. Im więcej myślisz nad planem powieści, tym szersze horyzonty się otwierają. Okazuje się, że nasza gazeta — to bardzo mała fabryka, żeby ją brać za prototyp. Ona nawet nie jest typowa i prędzej śmierdzi stojącym bagnem. A jednak nie tracę nadziei, by skorzystać i z tego, co jest pod ręką. To taki temat, że nikt nawet nie słyszał, żeby był przez kogoś opracowywany. Świeży i oryginalny. U mnie już i fabuła się układa. Już widziałem szczegóły fabularne. Nawet pojawił się ów nastrój, z którym siadasz do stołu. Myślałem, pójdzie wszystko łatwo. Jednak szybko skwaśniałem. Pochopne notatki na papierze pocztowym tak zostały deklaracją dobrych intencji autora i żadnego ciągu dalszego nie miały. Czasami odczytuję ten fragment z nienapisanego. Za każdym razem utwierdzam się, że można z niego coś zrobić. Zawiązanie akcji obiecuje wiele. W każdym razie czytelnik jest zainteresowany: a co i jak będzie dalej? A dalej — nie było nijak. Najpierw zamysł się zastał. Nie miałem równowagi duchowej, by zabrać się do pisania. Ciągle coś mnie denerwowało. Wszystko miałem nadzieję: oto już jutro rozpocznie się nowe życie, tam zacznę codziennie pisać. Chociaż po trochu. Lecz dni mijały puste. I kiedy przypadkowo przychodził mi na myśl zamysł o powieści z gazetowego świata, to czułem, jak we mnie podstępnie i powoli, niczym wąż, pełznie zniechęcenie do tak czule pielęgnowanego w myślach wątku. Oto takie dziecko, które się nie narodziło. Niedawno grzebałem w notatnikach i natknąłem się na przygotowania do
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
