Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Za hetmana Iwana wstawcie się słowem

Слово Просвіти, №36 за 2018 рік

O czym przypomina nam święto Niepodległości naszego państwa? Chyba o ciężkiej i długiej drodze, którą nasz naród szedł do tego sławnego wydarzenia, oraz o tych, którzy byli u źródeł ukraińskiego państwowotwórstwa. W konstelacji wybitnych działaczy politycznych Ukrainy Iwan Stepanowycz Mazepa zajmuje szczególne miejsce. Osobowość nieprzeciętna i wielostronna, Iwan Mazepa wszedł do historii jako wybitny polityk i dyplomata, twórca doby ukraińskiego odrodzenia duchowego. Przez długi czas jego imię wykreślano z rodzimej historii, stało się ono symbolem politycznej zdrady tylko dlatego, że 310 lat temu Mazepa odważył się rzucić wyzwanie samemu carowi Piotrowi I, aby dać Ukrainie szansę wyrwania się z objęć rosyjskiego samodzierżawia i zrealizowania swojego europejskiego wyboru — pójścia na sojusz ze Szwecją. Hetmanem został w wieku prawie 50 lat, kiedy zdążył poznać smak prochu i krwi, niewolę tatarską i zaporoską, zobaczyć królewskie komnaty i kremlowskie pałace. Niejednokrotnie rozpoczynał wszystko od nowa, mężnie znosił ciosy kapryśnego losu, obracając nawet beznadziejne sytuacje na swoją korzyść. Niektórzy uważali go za hipokrytę. Ale kto, oprócz niego, był zdolny wyrwać Ukrainę z chaosu Ruiny, tworzyć pokojowe życie i budować Hetmanat? Historia daje jednoznaczną odpowiedź: tylko Mazepa. Z Ruiny podniósł on Ukrainę. Żonglując nad przepaścią, przebywając pod presją wrogości, zazdrości, donosów i zamętu przez dziesięciolecia z powodzeniem zarządzał Hetmanatem. Czas mija, odeszły w przeszłość przestarzałe szablony imperialnego myślenia i czytelnikowi pora zrozumieć prawdziwe motywacje politycznego kroku Mazepy, wstawić się za nim dobrym, cichym słowem... Wołodymyr SKRYNCZENKO Car i hetman ...Trwała wojna północna, niebywała dla „Rosji młodej”, kiedy na drodze geopolitycznych ambicji Piotra I stanęła groźna postać Karola XII, genialnego wodza-monarchy Szwecji, z jego najpotężniejszą w Europie armią. Król szwedzki zdążył zadać klęskę Rosjanom pod Narwą i miał zamiar dyktować pokój carowi w Moskwie. To starcie cara Piotra z królem szwedzkim negatywnie wpływało na Hetmanat. Ciężki ciężar wojny północnej i niezadowolenie społeczeństwa Hetmanatu polityką moskiewskiego cara, który próbował w najbardziej brutalnej formie rozszerzyć swoje porządki na Ukrainie, robiły swoje czarne dzieło. Do hetmana Mazepy dochodziły plotki i skargi na okrucieństwa i rozboje moskiewskich żołnierzy, którzy zachowywali się na Ukrainie jak zdobywcy. Lecz najstraszniejsze czekało na hetmana w Żółkwi, dokąd wezwał go car na naradę wojskową wiosną 1707 roku. Tam dowiedział się o planie likwidacji Hetmanatu i włączenia go w ogólną strukturę przyszłego imperium. A do tego car odmówił obrony Ukrainy przed Szwedami. Hetman nieprzypadkowo zwracał się do cara: większość wojsk kozackich była rozproszona po frontach wojny północnej. Zamiast tego był inny rozkaz: przygotowywać się do „wojny scytyjskiej”. To znaczy, w warunkach szwedzkiej inwazji przekształcić Lewobrzeże, jako pewną arenę działań wojennych, w spaloną ziemię, a nawet poświęcić Kijów („zostawić pusty”) wraz z Sofią, Akademią Kijowsko-Mohylańską i innymi, świętymi nie tylko dla Mazepy miejscami. (Groza panowała też w Moskwie, gdzie w pośpiechu przygotowywano do walki moskiewski Kreml i planowano zburzyć historyczne budynki, w szczególności cerkiew Wasyla Błogosławionego). Właśnie te czynniki, wraz z osobistymi zniewagami, zdaniem rosyjskiej historyk Tatiany Jakowlewej-Tairowej, skłoniły ukraińskiego hetmana do próby sojuszu z Karolem XII. Nie poczucie zdrady kierowało nim, a raczej logika polityka. Car Piotr wiele zawdzięczał Mazepie. Właśnie wsparcie hetmana w burzliwym 1689 roku pomogło carowi Piotrowi pokonać carycę Zofię i jej otoczenie. Od tego czasu car i hetman porozumieli się, a kariera Mazepy szybko poszła w górę. Hetman niezmiennie wspierał Piotra w jego sprawach wojskowych, a car bez zastrzeżeń lekceważył oskarżenia i donosy pod adresem Mazepy. (Nawet donos Koczubeja na Mazepę nie pogorszył ich stosunków). Potrzebne były carowi także rady hetmana w sprawach wojskowych i dyplomatycznych, jego sieć agenturalna w Turcji i Rzeczypospolitej. W carskich zwycięstwach nad Turkami — wielki wkład hetmana i jego sławnych rycerzy stepów. Polityka Piotra I, skierowana na Południe, zbiegała się z zamiarami Mazepy dotyczącymi wzmocnienia jego państwa. Był on ostatnim z hetmanów, któremu jeszcze udawało się zachowywać autonomię Hetmanatu. I dla tego szedł na ogromne ofiary. Lecz kiedy car zafascynował się ideą zdobycia wyjścia do Morza Bałtyckiego, wstąpić w ciężkie starcie ze Szwecją, drogi cara i hetmana zaczęły się rozchodzić. Mazepa podświadomie odczuwał wszystkie skutki carskich ambicji dla Ukrainy. Mazepa i jego doba Europejsko wykształcony człowiek-intelektualista Mazepa za młodu uczył się w Kolegium Kijowsko-Mohylańskim, Akademii Krakowskiej i Holandii — studiował tam artylerię. Biegle rozmawiał po niemiecku i polsku, francusku i tatarsku. Swoją wyrafinowaną łaciną zadziwił francuskiego dyplomatę Jeana Baluze, cytując mu wersy z Horacego „Eheu, fugaces labuntur anni” („Szybko przemijają lata...”). Hetman-mecenas żył życiem kulturalnym. Za doby Mazepy rozpoczął się rozkwit ukraińskiego baroku (czyli „mazepowskiego”), który wyraźnie odbijał w sobie narodowe wzniesienie świadomości narodu Hetmanatu. Wydawało się, że był niemal opętany budownictwem, bo na czas jego hetmanatu przypadło najwięcej wybitnych barokowych budowli spośród wszystkich hetmanów. Wtedy Sofia Kijowska nabrała współczesnego barokowego wyglądu, przebudowano niemało cerkwi, klasztorów i soborów Kijowa, a także budowli w Ławrze Peczerskiej. Nie zapominał on i o ukochanym Baturynie, stolicy Hetmanatu, która na początku XVIII wieku pod względem swoich architektonicznych wdzięków nie ustępowała innym europejskim stolicom. Dzięki staraniom Mazepy Kolegium Kijowsko-Mohylańskie przekształciło się w akademię, gdzie uczyło się ponad dwa tysiące studentów z Ukrainy i Polski, Serbii, Turcji oraz Moskwy. Wśród słynnych absolwentów — Dymitr Rostowski (Tuptało) i Stefan Jaworski, Teofan Prokopowicz oraz inni wybitni działacze tamtej doby. W murach Akademii prowadzono naukowe dysputy, czytano wiersze, wystawiano dramaty, śpiewał najlepszy w Kijowie chór akademicki i grała orkiestra. W takie dni bito w dzwony, na placu w pobliżu Akademii tłoczyli się ludzie, grano jasełka i intermedia. To było prawdziwe święto — na Ukrainie wrzało życie kulturalne. Tylko w samej Moskwie pracowało ponad 114 wychowanków Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Za doby Mazepy Ukraina stała się prawdziwym duchowym donatorem Rosji! Życie osobiste? Nie miał go. Jako rycerz i człowiek swojej doby większość czasu spędzał Mazepa na wyprawach. Ale prawdziwie pokochać przyszło mu już jako człowiekowi w starszym wieku. O romansie jego życia z Motrją Koczubej pisano niemało — nawet geniusz Puszkina opromienił ten wątek! Jesienią 1704 roku zakochał się w niej do szaleństwa gospodarz dar małorosyjskiego kraju. Tak, oczarował ją ten wieczny wielbiciel kobiet, Iwan Stepanowycz! W tym poemacie była i łagodna ukraińska noc, romantyczne spotkania oraz okrucieństwo matki, wreszcie — ucieczka Motri do Mazepy. Prawie szekspirowskie namiętności kipiały w Baturynie w tamtym czasie. Lecz finał był inny niż u Puszkina: wróciła ona do domu. Zachowały się też listy Mazepy do ukochanej. W każdym z nich — całe ciepło jego miłości („serduszko moje, kwiecie mój różany”). Połtawska katastrofa Otóż 28 października 1708 roku do szwedzkiego obozu wojskowego wraz z Mazepą przybyło zaledwie kilka tysięcy kozaków. Polityczny krok Mazepy oszołomił wszystkich. Zbyt nagle znalazł się on po tamtej stronie, nie uprzedziwszy społeczeństwa Hetmańszczyzny — narodu, a nawet kozackiej wierchuszki, która podzielała poglądy polityczne hetmana, a jeszcze nie zdążyła przyłączyć się do niego (Iwan Skoropadski, Danyło Apostoł i inni). Szerokie masy nie poparły swojego hetmana w tak trudnym czasie. Nie zdążył Mazepa też z uniwersałem, by wyjaśnić swoje działania. Tym podstępnie skorzystał car Piotr, który szybko poprowadził swój atak propagandowy przeciwko hetmanowi i ograł go. W ruch poszło najpierw zwykłe kłamstwo, a potem — akcja karna — zniszczenie Baturyna, gdzie mieściły się ogromne zapasy żywności, furażu i amunicji. Jak zawsze, znalazł się zdrajca, który wskazał podziemne przejście do miasta. 2 listopada 1708 roku rosyjscy żołnierze wdarli się do Baturyna i zamienili to kwitnące miasto w pustynię. Zniszczyli nie tylko garnizon miasta, ale i ludność cywilną, wraz z kobietami i dziećmi. Baturynska rzeź oszołomiła Ukrainę... Do Połtawy Szwedzi dotarli zmęczeni i zdemoralizowani, ale niepowodzenie spotkało Szwedów jeszcze w przeddzień bitwy generalnej. Karol XII otrzymał nagle prezent na dzień swoich urodzin — kulę w nogę. Fatalny wpływ tej kuli odczuli Szwedzi już na polu, gdy huraganowy ogień rosyjskiej artylerii doszczętnie niszczył szwedzkie kolumny. Karol wciąż miał nadzieję na zwycięstwo, ale fortuna odwróciła się od niego. Z resztkami niezwyciężonej niegdyś armii wraz ze szwedzkim królem Mazepa dotarł do tureckiej granicy. Tam, w Benderach, udzielono im schronienia. Pamięć i pomnik ...Ziemia drżała od grzmotu, deszcz nie ustawał przez dobę — w inny świat odchodził Iwan Stepanowycz Mazepa. Połtawska katastrofa wstrząsnęła nim. Wieczorem 21 sierpnia 1709 roku Mazepy zabrakło. W ostatnią drogę hetmana odprowadzał szwedzki król, zagraniczni dyplomaci i przedstawiciele tureckiego sułtana, mołdawskiego i wołoskiego hospodara. Mazepę kładziono do trumny, a car wciąż oferował Turkom za jego wydanie setki tysięcy czerwońców. Smutny był los mazepińców i ich rodzin. Tułali się na Syberii prawie do śmierci cara Piotra. Na Syberii zmarła też Motria Koczubej, dokąd dobrowolnie poszła za swoim mężem. W Turcji zakończył swoją ziemską drogę Pyłyp Orłyk, spadkobierca hetmana. Po połtawskim triumfie nastąpiła pruska katastrofa cara Piotra, kiedy on ze swoim wojskiem wpadł w okrążenie turecko-tatarskiego wojska i o mało nie dostał się do niewoli. Być może druzgocąca klęska Piotra stała się pośmiertnym rewanżem ukraińskiego hetmana. Lecz na cara czekała jeszcze straszna tragedia rodzinna — egzekucja własnego syna. Szwedzki król położył swoją szaloną głowę w Norwegii, koło Fredriksten, w grudniu 1718 roku. Według danych ekspertyzy balistycznej, przeprowadzonej w ubiegłym stuleciu, zabili go własni żołnierze, być może, żeby jakoś pozbyć się swojego nieokiełznanego monarchy. Rosji jej nadbałtyckie nabytki kosztowały setki tysięcy zabitych i rannych, a także dwa miliony riksdalerów, wypłaconych przez rosyjski skarbiec Sztokholmowi. ...Czas dawno pogodził dawnych wrogów-rywali. W centrum miasta, założonego przez Piotra I „na złość wyniosłemu sąsiadowi”, wznosi się pompatyczna budowla Miedzianego Jeźdźca, opiewanego przez Puszkina. Na sztokholmskim placu Kungsträdgården zbrązowiały Karol XII wskazuje na Wschód, skąd zadano niszczycielski cios jego wielkości. Nie zapomniano też o Mazepie. Potomkowie czczą pamięć sławnego hetmana: niedawno wstąpił on na postument w Połtawie na Placu Soborowym. W uroczystej ceremonii odsłonięcia pomnika Mazepy wzięli udział Prezydent Ukrainy Petro Poroszenko oraz Patriarcha Kijowski i całej Rusi-Ukrainy Filaret. Otóż Mazepa powrócił! Niech stanie mu się pomnikiem także Akademia Kijowsko-Mohylańska, klasztory i cerkwie oraz wszystkie osiągnięcia ukraińskiego odrodzenia duchowego, które zostawił on w spadku nam, wdzięcznym potomkom, na chwałę Ukrainie!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn