Strona · s. 10strona oryginału ↗
«Proświta» Połtawszczyzny w dobie Ukraińskiej Republiki Ludowej. Powstawanie i działalność lokalnych oddziałów
Слово Просвіти, №36 за 2018 рік
Ołeh PUSTOWHAR, pierwszy zastępca przewodniczącego Połtawskiego Obwodowego Oddziału Wszechukraińskiego Towarzystwa «Proświta» Powiat połtawski Według danych ze strony «Encyklopedii historii Ukrainy», «we wrześniu 1917 roku w powiecie połtawskim istniało 50 filii «Proświty». Zazwyczaj oddziały powstawały w wyniku licznych rewolucyjnych zebrań. Na przykład «Proświta» we wsi Wełyki Budyszcza powstała z inicjatywy pisarza urzędu wiejskiego. Jej aktywiści zorganizowali pochód setek chłopów w święta wielkanocne z niebiesko-żółtymi flagami i portretami Tarasa Szewczenki z Wełykich Budyszcz do Opiszni, gdzie odbył się trzytysięczny wiec. «Po tym wiecu — wspominał później przyszły działacz społeczno-polityczny lewicowego nurtu, historyk, ekonomista, rektor Ukraińskiego Instytutu Techniczno-Gospodarczego w niemieckim Ratyzbonie, politolog Iwan Majstrenko — w Opiszni rozpoczęło się prawdziwe ukraińskie życie: powstał Związek Chłopski, utworzył się oddział Ukraińskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów oraz towarzystwo «Proświta»». 17-letni Iwan Majstrenko był wśród fundatorów i kierowników oświatowego oddziału. Powiat mirhorodzki Na początku marca 1917 roku na zebraniu Mirhorodzkiego Ukraińskiego Komitetu Społecznego została utworzona powiatowa komisja oświatowa, ale jej pierwsze posiedzenie odbyło się dopiero 8 czerwca. Dlatego tworzenie wiejskich «Proświt» w powiecie odbywało się żywiołowo, z inicjatywy chłopów i nauczycieli. Latem 1917 roku na Mirhorodczyźnie istniało już 17 gminnych towarzystw «Proświta», wśród nich jedno z najpotężniejszych działało w Wełykich Soroczyncach. Tutaj fundatorami zostali uczniowie miejscowego Seminarium Nauczycielskiego — członkowie «Związku Młodzieży». Wiosną i latem 1917 roku miejscowe «Proświta» i «Związek Młodzieży» urządziły kilka masowych demonstracji na poparcie Centralnej Rady, które odbyły się pod narodowymi niebiesko-żółtymi flagami i sprzyjały politycznemu przebudzeniu miejscowego chłopstwa. Fundatorzy «Proświty» w Wełykich Soroczyncach z czasem stali się aktywnymi bojownikami o niepodległość — Ołeksandr Docenko po ukończeniu Wileńskiej Szkoły Wojskowej w Połtawie został adiutantem głównego atamana wojsk URL, przewodniczącego Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej Symona Petlury (nawiasem mówiąc, on również należał do «Proświty»), a Butenko — szefem jego kancelarii. Pierwszorzędnym zadaniem mirhorodzkiej komisji oświatowej stało się przygotowanie i zwołanie Mirhorodzkiego Powiatowego Zjazdu «Proświt», aby wprowadzić proces tworzenia w zorganizowane ramy i wymienić się pierwszym doświadczeniem. Na zjazd, który odbył się 18 czerwca, zaproszono nauczycieli, przedstawicieli gminnych «Proświt» i kierowników nowo utworzonych sekcji przy komisji oświatowej — ponad 100 osób. Delegaci zebrania utworzyli powiatowe biuro «Proświt» w składzie O. I. Chomenko (przewodniczący), M. N. Bakala (jego zastępca) i A. F. Bołharow (sekretarz), sekcje według kierunków pracy (organizacyjno-wykładowa, wydawnicza, biblioteczna i teatralna), zatwierdzili statut oraz określili tematykę wykładów. W szczególności były to: «Przyczyny rewolucji lutowej w Rosji», «Wybory do Zgromadzenia Konstytucyjnego», «Ustrój państwowy i autonomia Ukrainy, Pierwszy Uniwersał i Centralna Rada», «Proświty i ich znaczenie», «Związki chłopskie i los chłopstwa w życiu państwowym Ukrainy». Zatwierdzono również tematykę rozmów: partie polityczne i ich programy, rady robotniczych, żołnierskich i chłopskich deputowanych, uspołecznienie ziemi, komitety ziemskie, język i szkoła itp. Mimo gorącego okresu letnich prac polowych, przyjazdy wykładowców «Proświty» zazwyczaj kończyły się tworzeniem wiejskich «Proświt». Niektóre przykłady praktycznej działalności gminnych «Proświt» odnalazł historyk Wiktor Rewehuk na łamach ówczesnych gazet: «15 października 1917 roku «Proświta» wsi Matjasziwka na Mirhorodczyźnie urządziła swój pierwszy spektakl «Po rewizji», aktorami w którym byli zwykli wiejscy chłopcy i dziewczęta. Jego sukces przeszedł wszelkie oczekiwania: pomieszczenie szkoły nie mogło pomieścić wszystkich chętnych, by dostać się na przedstawienie. Z czasem członkowie «Proświty» wystawili wodewil «Pańska chytrość» oraz sztukę «Na Ukrainie». Chomutecka «Proświta», której przewodniczył N. Kalużnyj, w ciągu 1917 roku wystawiła ponad dziesięć spektakli, otworzyła bibliotekę oraz rozpoczęła budowę Domu Ludowego, muzeum historyczno-krajoznawczego i szkoły zawodowej». W Szyszakach w powiecie mirhorodzkim «Proświta» powstała z inicjatywy szeregowego armii rosyjskiej Dmytra Sołowja — przyszłego historyka, ekonomisty-spółdzielcy i statystyka, pedagoga i publicysty, członka rzeczywistego Ukraińskiej Wolnej Akademii Nauk (UVAN) w USA. Jadąc jako delegat od Ukraińskiej Gromady Żołnierskiej Garnizonu Azowskiego na Kongres Narodowy w Kijowie, zatrzymał się na pewien czas w Szyszakach, gdzie wtedy mieszkała jego żona. W rozmowie z nim chłopi wyrazili chęć założenia w Szyszakach «Proświty», a on obiecał im pomóc. Żywiołowo powstała inicjatywna grupa młodzieży. Dmytro Sołowij napisał naprędce projekt statutu i już po kilku dniach przy urzędzie gminnym zebrało się zebranie chłopskie. Dziewczęta uszyły żółto-błękitną chorągiew, a chłopcy zdobyli duży portret Tarasa Szewczenki. Zorganizowano chór. Na zebraniu przed chłopami wystąpili uczeń Mirhorodzkiej Szkoły Artystycznej Maksym Czornobaj, Dmytro Sołowij i Neczypir Czumak, którzy wyjaśnili obecnym znaczenie pracy kulturalno-oświatowej w sprawie podniesienia świadomości narodowej narodu ukraińskiego i w związku z tym zaproponowali założenie «Proświty». Chłopi natychmiast postanowili oddać na potrzeby «Proświty» stary budynek urzędu gminnego, który stał pusty i wymagał remontu. Od razu ktoś poszedł z kapeluszem zbierać pieniądze dla «Proświty». Potem obecni z żółto-błękitną chorągwią i portretem Tarasa Szewczenki przeszli ulicami wsi, śpiewając hymn narodowy «Jeszcze nie umarła Ukraina» oraz ukraińskie pieśni ludowe. Tego samego wieczoru odbyło się zebranie założycielskie członków «Proświty», na którym wybrano zarząd towarzystwa oraz komisje: biblioteczną, gospodarczą i teatralną. Tymczasem chłopi urządzili czyn społeczny: uporządkowali stary budynek urzędu gminnego: wyremontowali dach, drzwi, okna, pomazali i pobielili ściany, umyli podłogę. Bibliotekę, która należała do «Towarzystwa Trzeźwości», przekazano «Prośvicie». Jednak wśród ponad dwóch tysięcy tomów, przeznaczonych do czytania dla chłopów, nie było ani jednej książki w języku ukraińskim. Dlatego wracając z Kongresu Narodowego w Kijowie, Dmytro Sołowij przywiózł do Szyszak wiele literatury ukraińskiej. Z pomocą przyszli też inni ukraińscy patrioci. Wspólnymi siłami zebrali bibliotekę, gdzie już po roku było ponad 1900 tomów. Przy szyszackiej «Prośvicie» istniała też czytelnia, gdzie było wystarczająco dużo ukraińskich gazet, i każdy, kto interesował się życiem społeczno-politycznym na Ukrainie i na Połtawszczyźnie, mógł je przejrzeć. Przy «Prośvicie» działały wieczorowa szkoła dla dorosłych, gdzie nauczycielami byli wykładowcy miejscowych szkół początkowych, oraz kółko dramatyczne, które wystawiało spektakle popularnych ukraińskich autorów. Za pomieszczenie teatralne dla tego ostatniego służyła szopa straży pożarnej. Dekoracje do spektakli malował Neczypir Czumak oraz inni szyszaccy malarze-samoucy.
W ciągu marca i kwietnia 1917 roku w powiecie hadziackim utworzono 27 towarzystw „Proświta”, w maju było ich już 35. 18 czerwca wiejskie towarzystwa „Proświta” połączyły się w związek powiatowy, na którego przewodniczącą rady wybrano Ołenę Pcziłkę (Kosacz) — wybitną ukraińską pisarkę, etnografkę, publicystkę, działaczkę Centralnej Rady, matkę Łesi Ukrainki. Na zastępcę przewodniczącego Powiatowego Towarzystwa „Proświta” w Hadziaczu uczestnicy zjazdu wybrali Wiktora Złotczanśkiego, na pisarza — Hryhorija Apostoła, na skarbnika — Isydora Borysowa, a na osobę odpowiedzialną za pracę oświatową wśród ludności — Petra Lesiwa. Jednym z pierwszych ukraińskojęzycznych wydawnictw na Połtawszczyźnie stała się gazeta ziemstwa hadziackiego „Ridnyj kraj”, którą redagowała Ołena Pcziłka. Do lokalnych komórek „Proświty” oraz do szkół początkowych wydawnictwo trafiało bezpłatnie. W krótkim czasie „Proświta” otworzyła w Hadziaczu czytelnię i bibliotekę, z której korzystało ponad 800 dzieci, szkołę dla dorosłych na Zajarze (przedmieście Hadziacza — przyp. aut.), stworzyła i wystawiała dla mieszkańców Hadziacza spektakle, wśród których największym sukcesem cieszyły się „Martyn Borula”, „Maty-najmyczka” oraz „Chmara”. Dochód ze spektakli przekazano robotnikom lokalnych zakładów obróbki drewna oraz żołnierzom 663. ukrainizowanego pułku na zakup biblioteki wydawnictw ukraińskich. W budynku wyższej szkoły początkowej w Hadziaczu młode nauczycielki-proświtanki M. Marusowa-Nimcowa oraz Kobezowa urządziły kilka poranków dla dzieci. 22 października w Hadziaczu odbyło się uroczyste otwarcie zorganizowanego przez Ołenę Pcziłkę Ukraińskiego Chóru Narodowego. Prezentację odwiedzili i wystąpili z gratulacjami: przewodniczący sekcji chóralnej wydziału muzycznego Sekretariatu Oświaty Ukraińskiej Centralnej Rady O. Prychodko, przedstawiciel Warszawskiego Chóru Ukraińskiego D. Butowśkyj, kompozytor W. Stecenko oraz etnograf i folklorysta D. Werchowyneć. Powiaty piratyński i łochwicki W powiatach piratyńskim i łochwickim wiejskie „Proświty” tworzono z inicjatywy samorządu lokalnego oraz miejscowej społeczności ukraińskiej, która się nimi opiekowała. Władze wyborcze powiatu łochwickiego aktywnie wsparły mieszkańców osady gminnej Worońky, którzy postanowili niezwłocznie wprowadzić nauczanie języka ukraińskiego w szkołach gminy i założyli „Proświtę”. Połtawska „Proświta”, zgodnie z zamysłem jej fundatorów, miała stać się centrum metodycznym dla podobnych towarzystw w guberni. W związku z tym szef proświtan Połtawy Hryhorij Kowalenko na łamach „Połtawskich jeparchialnych wiedomostiej”, które miały wówczas największy nakład na Połtawszczyźnie, opublikował szczegółową instrukcję dotyczącą ich organizacji i działalności nie tylko w Połtawie, ale także na terenach Kraju Połtawskiego. Działalność „Proświt” miała rozpoczynać się od zakupu ukraińskich książek, prenumeraty ukraińskich wydawnictw periodycznych oraz urządzania czytelni społecznych. Ponieważ specjalne pomieszczenia dla nich nie istniały, czytelnie zalecano urządzać w szkołach, zarządach gminnych lub Domach Ludowych, jeśli takie istniały. Innym kierunkiem było otwieranie szkół niedzielnych lub wieczorowych w celu likwidacji analfabetyzmu oraz kursów (szczególnie dla młodzieży) z nauki historii, języka i pisma ukraińskiego, tak aby „wszyscy dobrze umieli pisać po naszemu”. Zalecano również tworzenie przy „Proświtach” kółek dramatycznych i chórów, które śpiewałyby na zgromadzeniach ludowych „piękne ukraińskie pieśni”. „Bierzcie się do dzieła wszyscy — apelował na łamach „Połtawskich jeparchialnych wiedomostiej” Hryhorij Kowalenko — w kim dusza żywa, kto kocha Ukrainę, nasz naród i chce dla niego dobra”. W ciągu 1917 roku towarzystwa „Proświta” gęstą siecią pokryły Połtawszczyznę. Wielką pomoc naukową i metodyczną „Proświtom” zapewniało biuro pedagogiczne ziemstwa guberni połtawskiej, którego zespół opracował i w ciągu października 1917 roku rozesłał do wiejskich „Proświt” teksty wykładów o objętości jednego-dwóch arkuszy wydawniczych na tematy: „Upadek i odrodzenie Ukrainy”, „Przyroda, bogactwa i ludność Ukrainy”, „Obywatele, ich prawa i obowiązki”, „Samorząd ziemski: historia i współczesne zadania”, „Ukraińscy działacze społeczni” i inne.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
