Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Projekt pisowni z 2018 roku – dziecko kompromisu: i dla was, i dla nas

Слово Просвіти, №36 за 2018 рік

Iryna FARION. I. Po co trzeba reformować pisownię i dlaczego teraz? a) Obowiązująca ukraińska pisownia (ostatnie wydanie z 2012 r.) to usankcjonowanie tak zwanego ukraińskiego języka sowieckiego, który został „znormalizowany” w latach 20.–30. XX wieku poprzez wymuszoną zmianę wewnętrznej struktury języka (fonetykę, morfologię, składnię) oraz zewnętrzny wpływ demograficzny na użytkownika tego języka (Hołodomor, represje i terror: tylko w samym 1933 roku ZNISZCZONO 1649 naukowców-„nacjonalistów” oraz 10 mln zamordowano Głodem). Przyjęta przez obcych (J. Stalin, N. Kaganowicz, A. Chwyla (Olinter), P. Postyszew, W. Zatoński) pisownia z 1933 roku w słowach obcych to normy języka moskiewskiego, a nie ukraińskiego (Afiny, socyalnyj, audytorija, projekt, Iuda, Ejnsztejn, Cheminguej, uikend, u biuro; natomiast TRZEBA: Ateny, socyjalnyj, awdytorija, projekt, Iuda, Ajnsztajn, Hemin-gwej, wikend, u biuri). Zniszczyła ta pisownia również zjawiska słowotwórcze oraz fonetyczno-morfologiczne w słowach rodzimych: inszyj, radosti (dopełniacz liczby pojedynczej rzeczowników III deklinacji), imeni (dopełniacz liczby pojedynczej rzeczowników VI deklinacji), sportywnyj, diiuczyj, Petru, Petro (wołacz), dewianosto, do Krawciwa, simdesiaty, dawajte pidemo, u mene je, u szkołu itd. (zamiast inszyj, radosty, imeny, sportowyj, czynnyj, Petrowi, Petre, dewiatdesiat, do Krawcewa, simdesiatyoch, chodimo, ja maju, do szkoły) itd. b) Problem pojawił się nie TERAZ, a na I Międzynarodowym Kongresie Ukrainistów w 1993 roku ogłoszono potrzebę stworzenia dla Ukraińców z całego świata JEDNOLITEJ pisowni. W rezultacie – uchwała Gabinetu Ministrów Ukrainy z 8 czerwca 1994 roku o zatwierdzeniu składu Ukraińskiej Komisji Narodowej (UKN) ds. pisowni przy Gabinecie Ministrów Ukrainy na czele z ówczesnym wicepremierem M. Żułynskim. Odpowiedzialność za pracę komisji powierzono nowo utworzonemu w 1991 roku Instytutowi Języka Ukraińskiego (dokładniej: odtworzonemu po zniszczeniu Instytutu Ukraińskiego Języka Naukowego w 1930 roku). c) Opracowany projekt nowej redakcji „Ukraińskiej pisowni” pod kierownictwem dyrektora Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy Wasyla Nimczuka opublikowano w 1999 roku i rozesłano do dyskusji w kompetentnych kręgach. Jednocześnie w prasie rozpoczęła się sterowana kampania oczerniająca przeciwko podstawowym nowościom, które systemowo ilustrowały dekolonizację (rozumiej: demoskowizację) obowiązującej pisowni. 11 lutego 2002 roku prezydent Ukrainy L. Kuczma. Kontynuacja tematu. Początek w nr 35 z 2018 r. II. Co proponuje projekt pisowni z 2018 roku? Moim zdaniem nie ma żadnego powodu, by pracowała Ukraińska Komisja Narodowa (UKN), jeśli nie postawi sobie za główne zadanie zdemoskiewizowania (i desowietyzacji) ukraińskiej pisowni w słowach rodzimych i obcych, w szczególności w kategoriach fonetycznych i morfologicznych. Inne kwestie mają motywację praktyczno-techniczną. Nie będzie się kruszyć kopii o pisownię słów typu mini(spódniczka) czy top(modelka) łącznie lub oddzielnie, pisownię wielką czy małą literą, wymianę u/w, i/j, z/zi/iz, motywację znaków przestankowych czy wprowadzanie nowych (takich jak: ukośnik czy zasady rubrykacji tekstu) i in. Kopie kruszy się wokół tych zjawisk językowych, które są SYMBOLAMI własnej lub cudzej KULTURY oraz nad sposobami przekazywania obcych środków językowych własnymi. Najważniejsze z nich ujawnimy. W projekcie pisowni mają one wyraz fonetyczny i morfologiczny. Cechy fonetyczne: a) Bardzo ważnym (choć połowicznym) zaleceniem projektu z 2018 roku jest wariantywny zapis Y (obok I) przed N, R na wzór indyk (yndyk), irod (yrod), iryj (wyryj), w wykrzykniku i partykule ycz!, w czasowniku (i pochodnych) ykaty, w niektórych turcyzmach: yr, Kim Czen In (s. 6). O Y w pozycji początkowej „krzyczy” status fonemowy tego dźwięku, a Słownik pod redakcją B. Hrinczenki podaje 99 słów z początkowym Y nie tylko przed N, R: ywa, ydół, yżycia, yleć, ymbir, yskra. b) Zapis G lub Ґ w miejsce obcych H, G. Ponieważ w języku moskiewskim brak dźwięku H, obce słowa z h, g przekazują oni przez Ch, G (nasze Ґ): Hegel (Hegel), Goethe (Goethe), chelouyn (halloween). Natomiast język ukraiński ma do przekazania tych dźwięków h, ґ: Heґel, Ґoethe, helowin. Projekt z 2018 roku, słusznie zauważając, że „dźwięk g oraz bliskie mu dźwięki zazwyczaj przekazujemy literą h” (s. 126—127) (awanhard, Luksemburg), w antroponimach proponuje podwójną normę: Hegel i Heґel, a w niektórych apelatywach, jak w języku moskiewskim, pozostawia zapis z literą Ch: chobi, chokej, chol, choldynh, charakiri i in., choć całkiem poprawnie podaje nowsze zapożyczenie hospis (a nie chospis). c) Zapis T w miejsce greckiej tety (θ) (łac. th). Jeśli w języku moskiewskim ten grecki dźwięk zazwyczaj przekazywano przez F, to w praktyce ukraińskiej, ze względu na obcość i zapożyczenie dźwięku F, grecyzmy odtwarzano przez T: anatema, ortodont, ortokwas, teatr, Hołhota, Todos, Tekla, Marta i in. Projekt z 2018 roku proponuje „wariantywność ortograficzną”, gdzie z jakiegoś powodu wśród wykazu słów, „przyjętych w języku ukraińskim z F”, znalazło się popularne imię Marta w wariancie MarFa (s. 127). Pytam: gdzie istnieje taki zwyczaj nazywania pań, panien i panienek MarFami? Nawet w utworach ukraińskiego klasyka, być może, jako niezmierzony „znawca” języka ukraińskiego zwrócił się do ówczesnego szefa rządu A. Kinacha (jeszcze jednego wyjątkowego „retora” języka ukraińskiego) z propozycją „częściowego przeglądu składu osobowego” UKN i podporządkowania jej Ministerstwu Oświaty oraz NAN Ukrainy. d) Ukraińscy językoznawcy, w szczególności główny inspirator przywrócenia rodzimych norm ukraińskiej pisowni, zniszczonych przez reżim sowiecki, Wasyl Nimczuk — nie przestawał rozwijać tematyki pisowni, najważniejszym osiągnięciem naukowym czego stała się wydana praca „Historia ukraińskiej pisowni XVI—XX wieku. Chrestomatia”, 2004). Wydawało się, że po przeczytaniu tego fundamentalnego wydania w wielu głowach powinno się rozjaśnić co do potrzeby: a) historycznego przyswojenia charakteru normy językowej, b) wzorowania się na rodzimej fonetyczno-morfologicznej, a nie obcej, przede wszystkim moskiewskiej, systemie lingwalnym. e) Ponieważ problem pisowni nie przestawał wisieć jak miecz Damoklesa nad władzą, to ta sama, już po-majdanowa władza, wzięła się za zatwierdzenie nowego składu UKN ds. pisowni 17 czerwca 2015 roku. W skład UKN weszło 25 osób, wśród których zwiększyła się liczba niefachowców z zakresu filologii ukraińskiej: germaniści, latyniści, matematycy, technicy, ekonomista… Z jakiegoś powodu nie znalazło się miejsce w tej komisji dla głównego znawcy historycznej problematyki pisowni i twórcy wcześniejszych propozycji zdemoskiewizowania naszej pisowni, czł.-kor. NAN Ukrainy Wasyla Nimczuka! Prezydium NAN Ukrainy, które formowało ten skład komisji, motywowało wykluczenie W. Nimczuka ze składu komisji jego wiekiem emerytalnym… I nie będę przypominać, ile lat ma prezydent NAN Ukrainy B. Paton (ur. 1918) i ilu emerytów wchodzi do Prezydium NAN Ukrainy, którzy wiekiem przypominają członków biura politycznego w czasie umierania ZSRR… Szczególnie wzruszają swoją orientacją zawodową współprzewodniczący komisji: doktor nauk fizyczno-matematycznych M. Stricha (jednocześnie jako urzędnik w randze wiceministra oświaty i nauki, inspirator osławionego „wykastrowania” i denacjonalizacji szkolnictwa wyższego) oraz S. Pyrożkow, doktor nauk ekonomicznych, akademik NAN Ukrainy, dyrektor Narodowego Instytutu Stosunków Ukraińsko-Rosyjskich (1997—2001), oponent rozprawy doktorskiej Wiktora Janukowycza… Kuczma, być może, nawet nie marzył o takim „składzie osobowym” i „nadzorcach” UKN (nie przeczymy, że nie więcej niż DZIESIĄTKI — spośród 25 — adekwatnych pod względem profesjonalizmu i światopoglądu ukraińskich filologów, członków UKN). Słowem, prezydium NAN Ukrainy, formując skład komisji, dobrze policzyło liczbę głosujących ZA i PRZECIW zdemoskiewizowaniu naszej Pisowni! Kiedy niemożliwe jest zatrzymanie procesu, trzeba go przejąć. w piśmiennictwie nie wyskrobać takiego dziwoląga! g) Pisownia W w miejscu W w anglicyzmach typu weekend (a nie uikend). Jednak projekt z 2018 roku proponuje, podobnie jak w obowiązującej pisowni, pisać „w niektórych słowach zgodnie z tradycją U (czyją tradycją? — I. F.): Uels, Uoll-strit (dlaczego nie strit, jak w „spirit”?), Golsuorsi, uajt-spirit” (s. 127). Wychodzi więc na to, że projekt pisowni z 2018 roku nadal chce zachować w naszym języku tradycję języka moskiewskiego… Po co? ґ) O JOTACJI przy zbiegu samogłosek. Oddanie łacińskiego IA jako IJA, tak jak było to w pisowni z 1928 roku i projekcie z 1999 roku, projekt z 2018 roku całkowicie ignoruje i proponuje pisać tak, jak w języku moskiewskim: arterIAlnyj, a nie arterIJalnyj (s. 29). Podając przykład antroponimu MarcIAl, niektórzy członkowie komisji zapewne zapomnieli o powszechnie używanym MarkIJan (a nie MarkIAn), skodyfikowanym w słowniku „Własne imiona ludzi” (1996), UlIJan (s. 109), AndrIJan (s. 39), KuprIJan (s. 70), a także o powszechnie używanych obcych apelatywach przez IJA makIJaż oraz manIJak i rodzimej leksyce typu dIJalnist, a nie di-Alnist. A co dopiero mówić o naszych niedawnych klasykach W. Stusie i B.-I. Antonyczu, którzy inaczej niż fIJalka nie pisali: „FIJalka w ogrodzie rosła…” (W. Stus), „Z oczu fIJalkom smutkiem kruszysz…” (B.-I. Antonycz)! To samo dotyczy oddania łacińskiego IU jako IJU, o czym nie ma mowy w projekcie z 2018 roku: trIUmf (było trIJUmf). Wśród gąszczu zasad i przykładów nie zobaczyliśmy przepisu dotyczącego Judy czy, jak jest obecnie po moskiewsku, IUdy??? Poza uwagą pozostało chyba najbardziej produktywne w użyciu słowo Europa (według pisowni z 1928 roku) czy Jewropa (według moskiewskiej i obowiązującej pisowni)? Oczywiście, że bezsprzecznym pozytywem projektu z 2018 roku jest pisownia proJekt obok trajektorija, foje (s. 128), diJereza, riJeltor w jednym szeregu systemowym z diJeta, kariJes, DaniJel, HabriJel, AriJel, MariJetta (s. 131). d) Oddanie obcych dyftongów AU, OU: AUdytorija czy AVdytorija, snoubord czy snobord, EjzenhAUer czy AjzenhAVer? Nawiasem mówiąc, właśnie według moskiewskiej pisowni nazwiska amerykańskiego prezydenta EjzenhAUer, a nie, jak pisali Ukraińcy AjzenhAVer, według wspomnień ostatniego głównodowodzącego UPA W. Kuka, zostały rozpoznane fałszywe listy od radzieckiego kierownictwa, które wabiły na spotkanie z dowódcą UPA. Projekt z 2018 roku nie rozwiązuje tego problemu, w szczególności pozostawiając pisownię Faust, zamiast rozpowszechnionego przed moskwizacją Favst (zob. poezja E. Małaniuka „Favstivśka nicz”), oraz proponuje wariantywność w dawnych grecyzmach: audijencija i avdijencija, audytorija i avdytorija, laureat i lavreat, pauza i pavza, fauna i favna. Jednocześnie

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn