Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Jak i po co uczyć się śpiewać

Слово Просвіти, №36 за 2020 рік

Wasyl TRYLIS. Zakończenie. Pocz. w nr 35 z 2020 r. Ukrainiec chętnie podejmuje się wyjaśnienia, po co potrzebna jest pieśń. Opowiada o tym tak pięknie, że aż łzy cisną się do oczu. Ale milknie, gdy tylko zapytasz go, dlaczego sam nie śpiewa. Nie milknie od razu, próbuje coś tam argumentować: że niby słoń nadepnął mu na ucho (chociaż w tym momencie przypomina sobie, że ród miał bardzo śpiewaczy), nie ma wolnej chwili (kłamie), nie takie teraz czasy, żeby śpiewać (to jakie one są takie, że nie takie?), a to jeszcze zacznie przekonywać, że nasza pieśń nie umrze, nie zginie, bo oto spójrzcie, jak wiele jest różnych festiwali i konkursów, niemal codziennie, jak nie w Myrhorodzie, to w Kijowie na Polu Śpiewaczym, jak nie w radiu, to na płytach i pendrive’ach – takie morze pieśni, ho ho… No to dlaczego ty, człowieku, sam nigdy nie śpiewasz? Dziewczyno, a pokaż no, jaką kołysankę zaśpiewasz swojemu przyszłemu dziecku? A ty, podpity panie, czy znasz do końca chociaż słowa chociaż jednego kupletu chociaż jednej pieśni, którą właśnie zabierasz się drzeć? Kobieto miła, a ile pieśni przekazałaś swoim dzieciom? Dlaczego przestają śpiewać Ukraińcy? Mogę odpowiedzieć na to pytanie, ale lepiej, żeby odpowiedział na nie każdy Ukrainiec. Dla siebie. Chociaż, powiem wam, odpowiedź nic nie daje. Kiedy nastaje susza, ogrodnik nie czyta raportów i dysertacji o przyczynach globalnego ocieplenia, a bierze wiadro i idzie podlewać drzewa. To bezradośna praca, ale żadnym gadaniem jej nie zastąpisz. My dzisiaj wciąż mamy wszelkie możliwości, by powrócić do swojej kultury pieśniarskiej. Jeśli nie odczuwamy instynktownej potrzeby, to niech to będzie przez namowy rozumu. Jak uczyć się śpiewać? Ten stan społeczeństwa, kiedy śpiewać uczono się niezauważalnie, bez widocznego wysiłku, od kołyski – tak samo, jak uczy się człowiek rozmawiać – ten stan został utracony. Teraz uczyć się pieśni trzeba tak, jak uczy się języka obcego. Albo ojczystego, ale mocno zapomnianego. Najpierw do śpiewu trzeba podejść trochę po dziecięcemu – właśnie jak do zabawy. Zresztą, kiedyś tak właśnie mówiono – „grać pieśni”, ale słowo „grać” teraz używane jest tylko w odniesieniu do muzyki instrumentalnej. Spróbujmy pobawić się pieśnią. Weźmy najprostszą – słynny „Szczedryk”. To zaledwie trzy nuty: długa fa, dwa razy krótsze mi, fa, i znowu długa re. I dalej to samo, dopóki wszystkich słów nie wyśpiewacie. Co może być prostszego? Szczedryk, szczedryk, Szczedriwoczka, Pryletila, Łastiwoczka, Stała wona Szczebetaty, Hospodara Wykłykaty: – Wyjdy, wyjdy, Hospodaru, Podywysia Na koszaru: Tam oweczky Pokotyłyś, Tam jahnyczky Narodyłyś. W tebe towar Weś choroszyj, Budesz maty Mirku hroszyj. Chocz ny hroszy – To połowa, – W tebe żinka Czornobrowa. Szczedryk, szczedryk, Szczedriwoczka… Co może być lepszego? Co może być łagodniejsze, bardziej życzliwe i prawdziwsze? To przecież ten dawny Nowy Rok, kiedy zaczynała się wiosna i przylatywała jaskółka, i mościła gniazdo pod strzechą nad oknem, nie przestając szczebiotać, i przychodzili pod okno mali szczedriwnicy, i przekładali to szczebiotanie na zrozumiały ludzki język – wychodziła czysta i jasna, jak Słońce, śpiewana poezja, i wychodził do szczedriwników sam pan gospodarz, i szczodrze obdarowywał ich, bo tak pięknie chwalili i jego żonę, i dzieci, i jego koszarę, życzyli im dobra i w komorze, i na dworze… I nie było wątpliwości, że życzenia się spełnią, bo to był święty dzień i były święte zamiary. To było święto, a nie rozrywka! Słuchajcie, a przecież kiedyś ktoś zaśpiewał tę szczedriwkę PO RAZ PIERWSZY! Po raz pierwszy ludzie słowami powiedzieli to, co tworzyło się i działo wokół nich i w nich samych, i zabrzmiały te słowa na trzech nutach, jakby jaskółeczki usiadły na trzech niebiańskich strunach i zaczęły wygrywać! A potem usłyszał te jaskółeczki i tych szczedriwników Mykoła Łeontowycz. I nie zmienił on w szczedriwce ani jednego słowa, ani jednej litery, ani jednej nuty, a tylko dodał do nich swoje muzyczne wzory – oto wtedy i poleciała nasza jaskółeczka po wszystkich krajach, i dzisiaj genialnego „Szczedryka” zna, gra i śpiewa cały świat. Cóż może być lepszego i bardziej naturalnego, niż zaśpiewanie i nam z wami tej szczedriwki? Może i zaśpiewamy, ale raczej nie będzie to ładne i naturalne. I wcale nie chodzi tu o trudności wokalne czy chóralne. Prostszego i łatwiejszego śpiewu — trzy nuty! — po prostu nie ma nigdzie na świecie. Zatem problem tkwi w nas samych. Jakiś blok stoi tutaj, w gardle, nie daje pieśni jak jaskółce wzlecieć w górę. Blok trzeba usunąć. W tym celu trzeba go zrozumieć. Atrofia nerwu śpiewaczego — tak się nazywa, ale lekarze takiej choroby nie znają. A nawet takiego nerwu nie ma, mówią oni. A ja wam mówię, że jest. To schorzenie nerwowe, a dokładniej — psychiczne, do jego mechanizmów lekarzom nie wolno się dobrać. Nerwica, mówią oni, być może nawet fobia. Kiedy powie się coś po uczonemu, to niby człowiek staje się mądrzejszy. Ale ja powiem prosto. Wiadomo, że każdy wariuje na swój sposób. Ktoś boi się ciasnych pomieszczeń, ktoś, przeciwnie, otwartej przestrzeni. A my boimy się śpiewać. Taka to choroba. Dla powagi można nazwać ją kantofobią. Atakuje w dość wczesnym dzieciństwie, tak że rzadko kto może przypomnieć sobie okoliczności zachorowania. Czym wywołana jest ta masowa przypadłość, lepiej nie wspominać, a skupić się na jej pokonaniu. Jak leczy się nerwice? Uświadomieniem sobie choroby i dobrowolną, życzliwą, ale wytrwałą praktyką. Nam będzie prosto i łatwo: chorobę, uważajcie, już sobie uświadomiliśmy, a wytrwałą praktykę, przynajmniej na początku, spróbujemy zastąpić przyjemną grą. Pierwszy i oczywisty symptom kantofobii — niezdolność do powtórzenia głosem tonu muzycznego. W ogóle, nawet głosu nie chce się wydobyć. Czy to wstyd, czy strach. Otóż przez ten próg trzeba przejść. Spróbujcie: fa… nisko? Weźmy wyżej: sol… Przejrzyjmy różne nuty… nie wychodzi? Wy nie po prostu nie możecie powtórzyć nuty — wy uciekacie od niej! Przejrzeliśmy wszystkie nuty muzyczne i żadna z waszym głosem nie współbrzmiała, a to oznacza, że wasz głos nie stoi w miejscu, uchyla się od dokładnego powtórzenia. Zajdźmy z innej strony. Są takie gry — łapanie uciekiniera. Są one i w muzyce: kiedy śpiewają jakąś melodię w określonej tonacji, to bardzo trudno jednocześnie śpiewać ją w innej tonacji, i jeśli człowiek nie jest całkiem beznadziejny, jego głos nieuchronnie poddaje się zadanej tonacji, podciąga się do właściwego tonu, bo od kilku nut uciec trudniej niż od jednej. Spróbujmy razem: sol — fa krzyżyk — sol — mi, sol — fa krzyżyk — sol — mi, … jeszcze, jeszcze, jeszcze… to przecież nasz “Szczedryk”! Tak właśnie ludzie się uczą. Najłatwiej uczyć się śpiewać razem — ale nie po to, by swoje błędy ukryć, a żeby łatwiej było podciągać się do właściwego tonu. Komuś to przychodzi jak zabawa, a komuś bardzo niełatwo. Potrzebna jest cierpliwość, czasem ogromna. Najpierw uważnie słuchaj (“śpiewać zaczynają uszy”), potem próbuj powtórzyć chociaż pojedyncze nuty, potem proste frazy muzyczne… Słuchaj i podśpiewuj! Jest taka śmieszna zasada: śpiewaj, ale żeby cię nie było słychać. Kiedy śpiewasz poprawnie, to wśród innych śpiewaków nie wyróżniasz się, zatem cię nie słychać. Kiedy zaś śpiewasz niepoprawnie, to cię nie po prostu słychać, a twój niepoprawny ton rani uszy i niszczy ogólny strój. Dlatego śpiewać trzeba tak cicho, żeby nikt, nawet obok, nie słyszał twojego “śpiewu”. Tego trzeba się nauczyć, bo wyrzucą z grupy. Jak się nauczyć? Bardzo prosto: zatkaj jedno ucho ręką i śpiewaj jak chcesz cicho, choćby i nosem, to znaczy zamykając usta — swój głos w zatkanym uchu będziesz słyszeć nawet na meczu piłkarskim! Ale jednocześnie słuchaj i drugim uchem, póki nie nauczysz się śpiewać w zgodzie ze wszystkimi. Od tej gry do prawdziwego pragnienia śpiewania, a dalej — do prawdziwej umiejętności śpiewania — jeszcze daleko. Jak to w upał podlewasz suchą, popękaną ziemię i nie wiesz, czy będą plony. Ale jeśli nie podlewać, to plonów na pewno nie będzie. Dlatego wytrwała praktyka, chcesz czy nie chcesz, jest niezbędna. Nie ma innej drogi do sukcesu. Za to — uwierzcie tym, którzy tę drogę przeszli — czeka was zadziwiającej urody chłodny ogród, gdzie tak przytulnie, swobodnie i gdzie rodzi się wszystko, czego dusza naprawdę potrzebuje. Mimo wszystko: po co uczyć się śpiewać? Poza wszystkimi moimi licznymi wywodami to pytanie jakoś nauczyło się przemykać albo niezauważone, albo jako coś oczywistego. Poszedłem zapytać, co ludzie myślą na ten temat, i okazało się, że najgodniejszym motywem jest „osiągnięcie mistrzostwa”. Jeśli chodzi o madrygały, romanse czy nawet arie Bacha i współczesną estradę, to żadne sprzeciwy się nie pojawiają. Ale z pieśnią ludową… tutaj mam sprzeciw kategoryczny. Ponieważ cel samego śpiewu w tradycji folklorystycznej jest zupełnie inny i jeśli nie bierze się go pod uwagę, to wysokie mistrzostwo nie tylko nie pomoże, a wręcz przeciwnie, podkreśli brzydotę i grzeszność takiego śpiewu. Sekret śpiewu ludowego tkwi w tym, że śpiewacy przebywają w pieśni wewnątrz, jak człowiek przebywa w swoim domu, swoim ciele, swoim ubraniu. To zupełnie nie to samo, co śpiew operowy czy estradowy, kiedy śpiewacy mistrzowsko udają takie przebywanie, a słuchacze odbierają to jako kulturową umowę czy konwencję. Opera, estrada itp. to przebierańcy: śpiewacy przebierają się w cudze, a główne wrażenie, jakie z tego wynika, jest zewnętrzne, umowne; i ocenia się oraz ceni właśnie strój pieśni – wokal, aranżację, zachowanie wykonawców. W pewnym stopniu oczywiście odbiera się też głęboką treść (jeśli ona jest), ale główny akcent pozostaje na atrybutach, czyli na mistrzostwie wykonania. Pieśń ludowa (zresztą po prostu pieśń, ale prawdziwa) powstaje i jest śpiewana jako obrzęd, jako akt komunii. I jeśli śpiewak lub słuchacz nie przystępuje do komunii, nie wchodzi jako organiczna część w samą istotę pieśni, to znajduje się w roli postronnego, a próby imitowania komunii są próbami (a nawet całą technologią) oszukiwania samego siebie, innych uczestników i słuchaczy. Przy pewnym poziomie niewymagania i niefrasobliwości to oszustwo się udaje, ale częściej wystaje jak szydło z worka. Niestety, dzisiaj taki „mistrzowski” śpiew wszędzie dominuje, staje się bezczelny i bierze się nawet za piękne pieśni ludowe. Temu mogłaby zaradzić wybredność słuchaczy, ale niestety, jej brak. Właśnie dlatego tak ważne jest nie tylko nauczyć się śpiewać, ale rozumieć, po co ludzie biorą się do śpiewania. A do tego potrzebna jest nie tyle specjalna edukacja muzyczna i wokalna, co edukacja ogólna. Ale prawdziwa. Właśnie dlatego muzyczne cudowne dzieci, jak nikt inny, potrzebują ogólnego, a nie fachowego wykształcenia. A czego to ty, dziadku, tak przejmujesz się subtelnościami śpiewu? Czy nie ma ważniejszych nieszczęść w naszej depresyjnej teraźniejszości? Są, a jakże. Tylko o każdej z nich można powiedzieć to samo. Jakie nieszczęście nie weźmiesz, zawsze znajdzie się coś jeszcze gorszego, jeszcze głębszego, jeszcze bardziej globalnego. Każdego z nas dzisiaj coś boli i każdego boli inaczej. Po to jesteśmy społeczeństwem, a nie armią zombie, ogarniętych jednym „uczuciem jednej rodziny”. No więc mnie boli to, jak nasze społeczeństwo śpiewa. Dla mnie w tym wypaczonym, żałosnym śpiewie, niczym w lustrze, jaskrawo odbijają się wszystkie inne bolączki naszego rodu. Kiedy człowiek obłudnie śpiewa, to tak samo obłudnie mówi, pracuje, walczy i kocha. On nawet je źle. Przyzwyczaja się oszukiwać nie tylko słuchaczy, żonę czy przełożonych, ale i samego siebie. Kiedy całe ciało (całe społeczeństwo) jest ogarnięte obłudą, to wydostawanie się z tego stanu jest tak samo trudne, jak leniowi rano z ulubionego łóżka. Dobrze leżeć pod ciepłą kołdrą, choć niby już się wyspałeś; ale jednocześnie zaczyna boleć głowa, chce się jeść, pościel stopniowo staje się wstrętna… ale trzeba wstawać! I nie jest tak ważne, czy rzucisz się do lodówki, pójdziesz na świeże powietrze czy zaczniesz łykać analgin, najważniejsze – coś robić. Kiedy osacza mnie absurd i obłuda, biorę się do śpiewania. Nauczyłem się śpiewać sam, w milczeniu. Nawet duety i tria, nawet chórem potrafię. Właśnie w takich śpiewach zrozumiałem, dlaczego nasze pieśni są takie niewesołe – ale jakież one są szczere, bogate, dobre. I mądre. Ani jednego obłudnego słowa. Ani jednego słowa dla rymu, czy pokazowej piękności, czy rozrywki. Kiedy zdarza się w pieśni ludowej coś niedorzecznego, to już z góry wiem: to albo późniejsze wypaczenie, albo czegoś nie do końca zrozumiałem, albo to po prostu nie jest pieśń ludowa. Jak wiele mamy takich czystych, głębokich i nieobłudnych pieśni! Gdyby było tyle takich ludzi – kto by nas pokonał? Takich ludzi teraz nie wypuszczają. O to dba Państwowy System „edukacji i wychowania”. Temu systemowi przeciwstawia się nasza rodzima, wieczna, ludowa pieśń. Niewiarygodnie potężna broń. Tylko mało kto umie z niej korzystać. Oto po co trzeba uczyć się śpiewać. A wcale nie dla sztuki i rozrywki.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn