Zdjęcie Serhija Marczenki ODPOWIEDZIALNOŚĆ CHRZEŚCIJANINA
Tłumaczenie maszynowe
Petro Antonenko
Kiedy jeden z uczestników obchodów zacytował z trybuny Pałacu „Ukraina” znany wiersz „Z żalem radość się objęła”, pomyślałem: oto metafora nie tylko świętowania tego jubileuszu, ale i ogólnie najnowszej historii ruchu narodowo-demokratycznego. Duma z osiągnięć, smutek i niepokój obok siebie — bo nie wszystko się spełniło tak, jak marzono i oczekiwano. Osiągnięty jednak główny celu Ruchu — niepodległość Ukrainy! Ale czy powstało państwo — narodowe, demokratyczne, społecznie sprawiedliwe?! W czym więc wina i nieszczęście sił narodowo-demokratycznych? Przede wszystkim — tragiczny rozłam Ruchu w 1999 roku, faktyczne jego zniszczenie. I chociaż ze sceny Pałacu „Ukraina” 12 września nieraz mówiono, że rzekomo Ruch wypełnił swoją misję i powinien odejść do chwalebnej historii, jednocześnie podkreślano też coś przeciwnego — przez ostatnie dziesięciolecie brakowało nam potężnej narodowej siły politycznej. Taka siła brakuje i dziś. Dlatego nieprzypadkowo jednym z głównych wyników jubileuszu stały się proklamacja i apel, choćby deklaratywne, o zjednoczenie sił narodowo-demokratycznych w nowoczesnym wariancie Ruchu. Ale — o święcie. Rozłam Ruchu sprzed 10 lat bezsprzecznie odcisnął piętno na jubileuszu 20-lecia Zjazdu Założycielskiego Ludowego Ruchu Ukrainy za Przebudowę. Nawiasem mówiąc, wielokrotnie akcentowano też nazwę jubileuszu, stale przypominano pierwotną nazwę Ruchu. Używanie terminu „Ludowy Ruch Ukrainy” to jakby przechylanie wszystkiego na stronę jednego z dwóch odłamów, na które rozpadł się Ruch. Dlatego podkreślano w jubileuszu, że Ruch w 1989 roku zrodził się jako część gorbaczowskiej ogólnozwiązkowej „pierestrojki”. Szczegóły charakterystyczne dla obchodów. Tak jak i to, że przez cały jubileuszowy „ruchowski” rok, który trwa, dość ospale toczyły się spory nawet wśród organizatorów obchodów, kto jest bardziej „ruchowcem”. W końcu na kilka dni przed państwowymi obchodami w Pałacu „Ukraina” partia NRU zorganizowała własne uczczenie jubileuszu. Demonstracyjnie — w tej samej sali Politechniki Kijowskiej, gdzie odbywał się Zjazd Założycielski Ruchu. W „Ukrainie” zaś przewodniczący Ludowego Ruchu i jego świta demonstracyjnie się nie „pojawili”. Mówi się, że się obrazili, bo Komitet Organizacyjny święta nie przydzielił im 1000 zaproszeń, co stanowiłoby dobrą jedną trzecią tej napół zrujnowanej partii. Według takiej proporcji inny odłam Ruchu — Ukraińska Partia Ludowa — powinna była zażądać 10 tysięcy zaproszeń. Jednak niedawni członkowie NRU, i to niezwykli, nie tylko byli, ale i występowali. Jarosław Kendzior bardzo przekonująco ciskał gromy i pioruny pod adresem przewodniczącego NRU B. Tarasiuka i w ogóle obecnego stanu partii. On, jeden z fundatorów Ruchu, niedawno wykluczony z partii, zapewne ma prawo tak mówić o organizacji, z której wyszły także tak znaczące postaci, jak Les Tanjuk, Atena Paszko, wdowa po Wiaczesławie Czornowole. Wybiegając naprzód, powiem, że z inicjatywy J. Kendzjora i D. Czobota zebranie nawet przegłosowało, oczywiście deklaratywnie, odwołanie Tarasiuka ze stanowiska przewodniczącego NRU i wyrażenie wotum nieufności garstce deputowanych Rady Najwyższej z tej partii. Smutno „aż do przesady”. Bo za tymi filipikami, tymi „rozłamami po rozłamach” zagubiło się poważne poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, co stało się z Ruchem 10 lat temu. Nawet wstępne słowo na zebraniu pierwszy przewodniczący Ruchu Iwan Draczu rozpoczął od oceny waśni między odłamami Ruchu. Ku czci prostych członków Ruchu, ludzi Ludowego Ruchu, oni wciąż dążą do jedności, a nie do waśni. Świadectwem tego jest świąteczna atmosfera w Pałacu „Ukraina” tego dnia. Delegacje ze wszystkich regionów składali członkowie zarówno z NRU, z UNP, jak i z wielu innych postruchowych partii. Spotykali się współtowarzysze, którzy ramię przy ramieniu stali na mitingach w 1989 roku, w Łańcuchu Jedności w 1990 roku, wspólnie przeżywali niezapomniane chwile proklamowania Niepodległości,
…wreszcie – obroniliśmy Majdan. Taka atmosfera dodawała skrzydeł. Podobnie jak kadry z kroniki filmowej z 1989 roku z Zjazdu Założycielskiego Ruchu, pokazane podczas otwarcia zebrania, słowo pożegnalne Ołesia Hončara, który otwierał zjazd. Z ekranu, o 20 lat młodsi, I. Drač, D. Pawłyczko, P. Mowczan, W. Jaworiwski, M. Horyń, W. Doncyk, świętej pamięci W. Czornowił zwracają się do Ukraińców z płomiennym słowem. A oto przemawia legenda polskiego odrodzenia Adam Michnik, kończąc wystąpienie w języku ukraińskim: „Niech żyje samodzielna Ukraina! Za waszą i naszą wolność!” Zebranie pobłogosławił Patriarcha Kijowski i całej Rusi-Ukrainy Filaret. Odczytano listę delegatów Zjazdu Założycielskiego, którzy odeszli, i uczczono ich pamięć minutą ciszy. 20-letnią drogę Ruchu analizowali Iwan Drač, Ihor Juchnowski, Mykoła Porowski. Obecnych powitali przedstawiciele kierownictwa ukraińskich społeczności Kanady i USA Wiktor Pedenko i Uliana Mazurkewycz. Oczywiście wszyscy z niecierpliwością czekali na wystąpienie Prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki, który siedział na sali obok założycieli Ruchu. Przy burzy oklasków i nieco zapomnianym, „majdanowym” skandowaniu „Ju-szcze-nko!” Prezydent wszedł na scenę i ku zaskoczeniu wielu odłożył przygotowany tekst przemówienia, a większość czasu mówił spontanicznie. Zdecydował tak po rozpaczliwym lamencie niektórych mówców. Pierwszym zdaniem Prezydenta było: „Nauczcie się nie posypywać głowy popiołem”. I dalej: „Za nami 400 lat bezpaństwowości. Odebrano nam język, nazwę, licząc na to, że naród stanie się toczydłem. Ale nie powinniśmy wpatrywać się w podłogę i szukać w niej szczelin. Jak przywrócić miłość do własnego języka? Jak wyleczyć się z komunistycznych, imperialnych chorób? W jeden dzień to niemożliwe”.
Zakończenie na str. 2
OBRZEŻA MAŁEJ OJCZYZNY
NOWA%STARA PISOWNIA
10–11 LARYSA IWANOWA ZBLIŻENIE
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
stuleciami nasi przodkowie. Niektórzy mówią, że to wszystko było rzekomo niespodziewane, że nikt o niczym nie wiedział. Wybaczcie, że powiem o sobie, ale to właśnie pasuje do tematu. W 1990 roku jako deputowany ludowy ZSRR wystąpiłem na zjeździe deputatów ludowych Związku i powiedziałem z trybuny Pałacu Zjazdów na Kremlu, że w najbliższym czasie Ukraina będzie niepodległa. Powiedziałem, że po pierwsze istnieje obiektywna logika rozwoju historii, która do tego prowadzi, a po drugie, że na Ukrainie są ludzie, którzy walczą o to i są gotowi oddać życie. I ani Jazow, ani Kriuczkow, ani Pugo nie zatrzymają tego procesu. I poczułem karkiem ich spojrzenia, ponieważ wszyscy oni razem z Gorbaczowem siedzieli w prezydium. Więc może i byli tacy, którzy nie oczekiwali, ale byli ludzie, którzy nie tylko oczekiwali, ale i walczyli. Jestem dumny, że do nich należałem. Niestety, Ruch nie w pełni wypełnił swoją misję, bo nie doszedł do władzy. W 1989 roku napisaliśmy program Ruchu, w 1992 — Koncepcję budowy państwa, w 1996 przygotowaliśmy Program walki z biedą. Władza to ignorowała. Wczoraj przejrzałem te dokumenty: wiele z nich jest aktualnych, bo nie doszło do prawdziwej reformy władzy. Przez wszystkie lata niepodległości władza nie miała potrzeby korzystania z nauki. Władza przychodziła, żeby rozwiązać swoje osobiste, klanowe sprawy. Ale duch Ruchu żyje. I w tym jego niezaprzeczalna zasługa. Dał potężny impuls, bodziec duchowy, intelektualny, polityczny dla rozwoju sytuacji w kraju. I po 20 latach odczuwa się jego wpływ na bieg naszej historii, nieśmiertelność jego idei. Petro ANTONENKO
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «RUCH DUCHA I DUCH RUCHU! Notatki działacza Ruchu w dniu obchodów 20-lecia Ruchu», s. 1
Zakończenie. Pocz. na str. 1. Prezydent jest pewien, że na Ukrainie obowiązkowo będzie Jednolita Cerkiew Lokalna. Przecież niezależna Cerkiew to nasza duchowa niezależność. Powstanie Ruchu to wydarzenie, które zmieniło nasze życie, nas samych, Ukrainę. Ale nasz ból to zdolność do utraty jedności w godzinie, kiedy trzeba pracować. Rozłam elity to nie problem osobowości. Nie, i jeszcze raz nie! Chodzi o pozycje światopoglądowe. Właśnie w żywej, „improwizowanej” części przemówienia Prezydent powiedział najważniejsze. Podkreślił: do władzy na Ukrainie rwą się nieukraińskie siły. I w znacznej mierze są one już u władzy. Inaczej jak wyjaśnić dziwne rzeczy w gospodarce (Prezydent podał przykłady z energetyki, sektora rolnego), w dziedzinie duchowości. Język to idea narodowa, podkreślił Prezydent. Dlaczego więc na ten rok na wsparcie języka państwowego parlament i rząd przeznaczyły najmniej środków niż w poprzednich pięciu? Dlaczego przez te same lata finansowanie ukraińskiej książki zmniejszyło się 8-krotnie!? Jak działać w takiej sytuacji patriotom Ukrainy? I tutaj warto przytoczyć końcowe słowa Prezydenta: „Wzywam Ruch do ruchu! I biorę na siebie obowiązek wezwania narodu do ogólnonarodowego ruchu”. Padła propozycja Iwana Zajecia, pierwszego zastępcy przewodniczącego UNP, dotycząca zwrócenia się do Prezydenta o nadanie (pośmiertnie) tytułu Bohatera Ukrainy Wasylowi Czerwoniowi. Sala zgodnie poparła. Cóż, to też jesteśmy my, tacy właśnie. Bo warto przypomnieć: Czerwonia, który bez wątpienia jest godny tego najwyższego tytułu, swego czasu w wyniku politycznych kombinacji usunięto ze stanowiska przewodniczącego Rówieńskiej Obwodowej Administracji Państwowej, a i w UNP też zepchnięto go na margines wielkiej polityki partyjnej. Słusznie powiedział poeta: „Oni kochać umieją tylko martwych”. Wreszcie o wystąpieniu Łeonida Krawczuka, które przebiegało zarówno przy oklaskach, jak i okrzykach „Hańba”. Ale istotne jest to, że Krawczuk publicznie jasno zadeklarował: zaraz po swoim zwycięstwie w wyborach, na początku 1992 roku, zwrócił się o wsparcie polityczne właśnie do Ruchu. Zaproponował, aby wspólnie stanąć u władzy, powołać rząd Ruchu. Druga jego idea to przeprowadzenie przedterminowych wyborów do Rady Najwyższej. Ależ to właśnie to, czego tak żałujemy od ponad półtorej dekady, że to się nie ziściło: rząd na czele z Czornowołem i nowy parlament. Przy całym szacunku do poprzedniego, wdzięczności mu za ogłoszenie Niepodległości, przerejestrowanie parlamentu, wybranego jeszcze w innym państwie, byłoby całkowicie logiczne w państwie niezależnym. Dlaczego więc to się nie ziściło? Dlaczego radykalnie nastawiona część III zjazdu Ruchu, który właśnie wtedy przekształcał się w partię, przekonała Ruch do odrzucenia tej propozycji? Czy nie stało się to ogromnym błędem politycznym? Bo jak potem narzekać przez te wszystkie lata, że „Ruch nigdy nie był u władzy”? Przynajmniej o tym, jako o błędzie, na jubileuszowym zgromadzeniu była mowa. Nie po to, by rzucić kamień w czyjąś stronę, a dla wezwania do poważnej analizy naszych działań przez te 20 lat. Być może właśnie dzięki dążeniom do uniknięcia nowego rozłamu między siłami narodowo-demokratycznymi a ukraińską władzą przyjęto oświadczenie o politycznym wsparciu Prezydenta Wiktora Juszczenki, a także dokument końcowy zjazdu — Apel do narodu ukraińskiego, w którym członkowie Ruchu, prawdziwi, niezależnie od obecnych legitymacji partyjnych, wzywają naród w tym niełatwym momencie do stworzenia ogólnonarodowego RUCHU na wsparcie państwowości i demokracji. Zdjęcie Serhija Marczenki. „Witam wszystkich, nasz naród i państwo z 20. rocznicą powstania Ludowego Ruchu Ukrainy! To wydarzenie zmieniło nasze życie, nas samych i określiło los Ukrainy. Ruch jako pierwszy jasno i wyraźnie określił nasz główny cel — osiągnąć i zrealizować niezależność, osiągnąć i zrealizować naszą państwowość. Chwała za to Ruchowi!” — powiedział Prezydent Ukrainy. Przypominając historię powstania LRU, Prezydent stwierdził, że w decydującym momencie historycznym Ruch zrealizował tysiącletnie dążenia narodu ukraińskiego. „Wielki, ogólnoukraiński, społeczny, jeszcze nie podzielony na partie i grupy, Ludowy Ruch Ukrainy, który poparły miliony Ukraińców, jest prawdziwym ojcem naszej państwowości” — powiedział głowa państwa. W imieniu państwa ukraińskiego Wiktor Juszczenko wyraził wdzięczność założycielom Ruchu — Iwanowi Draczowi, Dmytrowi Pawłyczce, Mychajłowi Horyniowi, Ihorowi Juchnowskiemu, Jarosławowi Kendziorowi, dziesiątkom, setkom, tysiącom ludzi, którzy stali u źródeł Ruchu, starszemu pokoleniu ukraińskich literatów, naukowców i obrońców praw człowieka, którzy pobłogosławili Ruch do działania. Z szczególnym szacunkiem. SŁOWO DO UCZESTNIKÓW JUBILEUSZOWYCH UROCZYSTOŚCI. Petro ARSENYCZ, przewodniczący Iwano-Frankiwskiego obwodowego zjednoczenia „Proświty”, delegat Zjazdu Założycielskiego Ruchu: — Cieszę się, że przyjechałem na 20-lecie, przecież byłem delegatem zarówno Zjazdu Założycielskiego, jak i Drugiego zjazdu Ruchu. Wzywam wszystkich, nie tylko tu obecnych: jednoczmy się, wspierajmy ukraińskiego Prezydenta, który propaguje i wciela w życie ideę narodową! Kategorycznie przeciw, aby Tarasiuk wysuwał swoją kandydaturę na stanowisko Prezydenta. Opanujcie się, dobrzy ludzie, bo cały czas będziemy przegrywać! Trzeba odzyskiwać telewizję, prasę, abyśmy we wszystkich środkach informacji utwierdzali ukraińską ideę narodową, wspierali naszych ludzi. Miło było spotkać tu wielu znajomych, sterników Ruchu. Właśnie rozmawiałem z Mychajłem Horyniem, Mykołą Porowskim. Oni potrafią gromadzić naród wokół idei narodowej. A jeszcze chcę przypomnieć, że właśnie z „Proświty” wyrosły wszystkie siły narodowo-demokratyczne, w tym także Ruch. A teraz niektórzy zapominają, że „Proświta” wyprowadziła ich na ludzi. Mykoła POROWSKI, jeden z fundatorów Ruchu: — Dzisiejsze świętowanie 20-lecia powstania Ludowego Ruchu Ukrainy to wielkie wydarzenie. Tutaj tylu przyjaciół, współpracowników, których nie widziałem przez długi czas, ale z którymi stale czułem duchową więź, z którymi walczyliśmy o samodzielne, soborne państwo ukraińskie. Wielkie szczęście, że zebraliśmy się w ten uroczysty dzień razem z ukraińską władzą, z Prezydentem, aby uczcić tę datę, uhonorować tysiące bojowników o wolność Ukrainy, którzy nie dożyli tego dnia, podziękować tym tysiącom szeregowych członków Ruchu, którzy wykonywali najcięższą pracę w dniach walki o niezależność, tworzyli Łańcuch Zjednoczenia, podnosili nasze flagi nad Chortycią podczas świętowania 500-lecia ukraińskiego kozactwa, agitowali za referendum o niezależności. Duch Ruchu żyje, wznosi się. Ukraina potrzebuje szerokiej organizacji społecznej, narodowo-patriotycznej, niezaangażowanej w partyjniactwo, organizacji, która jednoczyłaby, która przewodziłaby walce o sprawiedliwość, o ukraińską Ukrainę.
Swiatosław WASYLCZUK, przewodniczący Żytomierskiego Obwodowego Zjednoczenia „Proświty”, jeden z założycieli i wieloletni kierownik Żytomierskiej organizacji Ruchu: — Moje wrażenia z obchodów są bez wątpienia dobre. Wreszcie po 20 latach na szczeblu państwowym przypomniano sobie, że istniała taka organizacja społeczna, która wywalczyła niepodległość państwową Ukrainy. Przykro jednak, że prawie nikogo z tych ludzi nie uhonorowano odznaczeniami państwowymi, o członkach Ruchu zapomniano. Jako przewodniczący jubileuszowego komitetu organizacyjnego na Żytomierszczyźnie wspomniałem o tych ludziach, aby zostali wyróżnieni dyplomami władz obwodowych, w których byłoby napisane, że zostali nagrodzeni w związku z 20-leciem Ruchu. Przykro, że władza ignoruje tych, którzy wywalczyli państwo. W normalnym państwie powinni być szanowani przede wszystkim jego twórcy. A my, członkowie Ruchu, jesteśmy twórcami Ukraińskiego Samodzielnego Sobornego Państwa. Wołodymyr CZERNIAK, jeden z fundatorów i kierowników Ruchu, później UNP, profesor, doktor nauk: — Zgromadzenie założycielskie Ludowego Ruchu Ukrainy to wybitne wydarzenie w najnowszej historii Ukrainy. I kropka. Niezależnie od tego, co było później. Nie wszystko stało się tak, jak zakładano. Ludowy Ruch Ukrainy wypełnił swoją główną misję — znacząco przyczynił się do osiągnięcia przez Ukrainę niepodległości. Tak, oczywiście, sam rozwój sytuacji w Związku Radzieckim, na świecie, sprzyjał temu. Lecz niepodległość nie spadła z nieba, o nią walczono sto-
Tłumaczenie maszynowe
Prezydent wspomniał imiona Bohatera Ukrainy Wiaczesława Czornowoła oraz mentora Ruchu Ołesia Honczara. „Przed rodzimym narodem ukraińska inteligencja, Narodowy Ruch Ukrainy wypełnili misję historyczną, gdy tylko pojawiła się pierwsza, najmniejsza możliwość niepodległości”, — powiedział Wiktor Juszczenko. Ogłosił swoją decyzję o odznaczeniu każdego delegata Zjazdu Założycielskiego Narodowego Ruchu Ukrainy oficjalnym państwowym Podziękowaniem Prezydenta Ukrainy. Prezydent wezwał zwolenników Ruchu do patriotyzmu, który połączyłby ich dzisiaj, kiedy wielu spekuluje imieniem Ruchu, jego założycieli i liderów, zarówno w interesie osobistych korzyści, jak i po to, by zdyskredytować narodowe i demokratyczne wartości. „Polityczne transformacje Ruchu — to sprawa historii. Prawda jest jedna. Prawdziwy wielomilionowy ukraiński ruch był zawsze jeden. Jego imieniem jest ukraińska idea narodowa, wokół której jednoczą się i są zdolne się zjednoczyć miliony i miliony ukraińskich obywateli. Celem i siłą idei narodowej jest tworzenie jednego narodu ukraińskiego, obejmującego wszystkich obywateli Ukrainy i skupiającego ich wokół symboli narodowych, języka, Jedynego Ukraińskiego Pomiestnego Kościoła, tożsamości oraz wokół demokratycznych zasad obywatelskich, w imię nowoczesnego i bezpiecznego życia”, — wezwał głowa państwa. Prezydent wyraził przekonanie, że właśnie idea silnego, jednego narodu i silnego państwa narodowego zjednoczy ludzi, a nie tylko pewnych polityków. „Jestem głęboko przekonany, że taka jedność doprowadzi do powstania wielkiej siły narodowej i demokratycznej, która na dziesięciolecia naprzód będzie określać rozwój naszego państwa”, — powiedział głowa państwa. Wiktor Juszczenko z dumą stwierdził, że jego stanowisko jako Prezydenta jest jasne i niezmienne zarówno w sprawie odrodzenia narodowego, jak i w sprawie europejskiego wyboru oraz wyboru zbiorowego modelu bezpieczeństwa, a także w sprawie gruntownej reformy gospodarczej.
Jednocześnie głowa państwa wyraziła zastrzeżenie, że do władzy w Ukrainie dążą siły nieukraińskie, co dziś jest jednym z najtrudniejszych wyzwań. „Nie chcę, aby przejrzenie w środowisku ukraińskich patriotów nastąpiło zbyt późno. Zagrożone są wszystkie nasze zdobycze, nasz język i kultura, nasza perspektywa europejska”, — powiedział Prezydent Ukrainy, dodając, że dla sił politycznych u władzy i w opozycji nieład w państwie jest sposobem istnienia. Wiktor Juszczenko wezwał do poparcia ogłoszonej przez niego reformy konstytucyjnej oraz ogólnonarodowej dyskusji nad projektem Konstytucji Ukrainy, który otworzy nową perspektywę przed państwem. „Biorę na siebie obowiązek wezwania całej Ukrainy do stworzenia ogólnospołecznego ruchu na rzecz wsparcia Państwa Ukraińskiego. Łączy nas prawda i siła narodu. Z pewnością chcę powiedzieć: zwyciężymy. Chwała Ukraińskiemu Narodowi! Chwała jego wielkiemu Ruchowi! Chwała Ukrainie!”
Tłumaczenie maszynowe
Pawło MOWCZAN
Wszyscy już przywykliśmy do licznych sentencji dotyczących problemu, który muszę rozważyć: problemu językowego na Ukrainie w przededniu formowania się Ludowego Ruchu Ukrainy, w okresie jego istnienia oraz w okresie poruchowskim. Stereotypami stały się wypowiedzi: „Bez języka nie ma narodu”, „Język — światopogląd narodu”, „Język — dom narodowego bytu”, „Język — to środek samoidentyfikacji”, „Język — skarb narodu”, „Język — absolutna samowartość narodu”. Rzeczywiście, w języku, według słów akademika I. Dziuby, koncentruje się sama seryjność ludzkiego bytu, historycznego bytu narodu. Język — to doprawdy duch narodu, jego nie tylko informacyjny, ale i energetyczny zasób. Fundamentalną wartość języka rozumieli wszyscy, którzy przyłączyli się do wieloetapowego procesu odrodzenia ukraińskiego narodu, a co za tym idzie — i państwa jako instrumentarium samoobrony, samozachowania. Właśnie dlatego wokół kwestii językowej, która nie straciła na swoim znaczeniu do dziś, gromadzili się ci, którzy rozumieli, że język to zjawisko niezmiernie głębsze i ważniejsze niż środek komunikacji, którzy rozumieli i rozumieją do dziś, że zniknięcie językowo-kulturowej tożsamości to zniknięcie narodu… Zatem wyłącznie w środowisku związkowym powstały i zrealizowały się konsekwentnie tak ważne projekty, jak stworzenie Komisji ds. kontaktów Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy z placówkami oświatowymi, która została utworzona pod koniec 1986 roku i której niezmiennym przewodniczącym był D. Pawłyczko, a odpowiedzialnym sekretarzem — A. Pohribny… Najpierw, na co zwróciła uwagę komisja, to masowe zwalnianie uczniów z nauki języka ukraińskiego oraz dyskryminacyjny 15-procentowy dodatek dla nauczycieli języka rosyjskiego. A już 23 marca następnego, 1987 roku, na posiedzeniu Rady Związku Pisarzy Ukrainy ds. ochrony zabytków historii i kultury pod przewodnictwem Serhija Płaczyndy rozpatrzono kwestię stworzenia klubu miłośników języka ukraińskiego. Inicjatorem był profesor Iwan Juszczak, który wkrótce został odpowiedzialnym sekretarzem nowo utworzonego zrzeszenia. Skala działalności obu struktur rozszerzała się, zwiększało się grono entuzjastów — obrońców języka w każdym obwodzie, we wszystkich sferach życia społecznego. Dlatego też nie dziwi, że już we wrześniu 1988 roku rozległo się żądanie kierowników klubu ukrainoznawczego „Spadszczyna”, który funkcjonował już przy Domu Uczonych Akademii Nauk Ukraińskiej SRR, w szczególności Iwana Zajcia, o konieczności jak najszybszego zwołania założycielskiej konferencji Towarzystwa Miłośników Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki, którego statut został już wydrukowany na łamach „Literackiej Ukrainy”. Zwracam uwagę na początek tego apelu: „język ukraiński dzisiaj jest w niebezpieczeństwie…” Przypominam: to było 8 września 1988 roku. A już pół roku później, 11—12 lutego 1989 roku, odbył się Zjazd Założycielski Ogólnoukraińskiego Towarzystwa, kiedy faktycznie odrodziła się ogólnoukraińska „Proświta”, zniszczona przez władze okupacyjne w pierwszych dniach ich panowania. Dlaczego zatrzymuję się na tych wydarzeniach i datach, które komuś mogą wydawać się drugorzędne?.. A dlatego, że prawie rok przed organizacyjnym sformalizowaniem Ruchu potężna fala narodowa przetoczyła się przez całą Ukrainę, wyodrębniając najważniejszy problem, który, niestety, tak i nie został rozwiązany przez 20 lat — problem językowy. Dlatego kwestia językowa jest fundamentalna, zapewniająca perspektywy, gwarantująca nieodwracalność procesów narodowotwórczych i państwowotwórczych. Nie muszę przypominać, czym uwarunkowana była aktywność przedstawicieli narodu ukraińskiego — ochroną języka… Zacytuję wielkiego i niezapomnianego Olesia Honczara z jego referatu wygłoszonego 11 lutego 1989 roku. „Dziwnie, a jednak uważano za normalne, że jeden z najbogatszych języków słowiańskich z roku na rok coraz bardziej jest zaniedbywany, poniżany, sprowadzany do pozycji upośledzonego, wypierany… gdzieś aż na dziesiąty plan. Oto dlaczego państwowość języka ukraińskiego obecnie musi nabrać ustawodawczej… siły… Status państwowości naszemu językowi jest potrzebny, aby po zgubnych kłusowniczych latach zwrócić mu naturalną rolę i prestiż, w pełni zapewnić mu prawo do życia we wszystkich sferach, na wszystkich poziomach… Więc co możemy zrobić, — pytał prawie 21 lat temu O. Honczar, — dla uzdrowienia i normalizacji sytuacji językowej na Ukrainie? Oczywiście, potrzebne są, — twierdził on, — znacznie bardziej dynamiczne środki, potrzebna jest cierpliwa, długotrwała, ale koniecznie skuteczna praca. Pracować bowiem przyjdzie nie tylko z tymi, którzy język znają, którzy język ojczysty cenią, musimy podać rękę i tym okradzionym, językowo niedouczonym, niezdarnym w mowie, w kim obywatelska i narodowa samoświadomość dzisiaj ledwo-ledwo się budzi. Nie zapominajmy, że wielu ludzi dorastało w warunkach narodowej dyskryminacji, strachu, prześladowań, rozpowszechnionych nastrojów narodowego nihilizmu, całe pokolenia wchodziły w życie duchowo zubożałe, będąc — często nie ze swojej woli — pozbawione wiedzy zarówno o języku ojczystym, jak i prawdziwego wyobrażenia o heroicznej historii swojego narodu. A język i historia — to przecież jedna całość, jeden krwiobieg, więc i odradzać je musimy jednocześnie. Musimy odrodzić w naszych współczesnych Ukraińcach i Ukrainkach genetyczną pamięć poczucia narodowości, musimy i do ich zobojętniałych dusz dotknąć pachnącym ziółkiem jewszan-zillia języka ojczystego”. Przytaczam ten obszerny cytat z wystąpienia O. Honczara na zjeździe założycielskim Towarzystwa Ukraińskiego Języka nie tylko dlatego, że te słowa nie straciły swojej aktualności do dziś, ale także po to, by zrozumieć, jaką Ukrainę mamy. Przecież kwestia językowa zrodziła się w procesie dążenia do państwowości, a co za tym idzie — pozostaje boleśnie paląca także w okresie tak zwanego budowania państwa. Nie mogę nie przypomnieć wam sentencji wygłoszonej wtedy przez jednego z założycieli Ruchu D. Pawłyczkę: „Bez priorytetu języka ukraińskiego polityka językowa na Ukrainie, chcą tego jej autorzy czy nie, będzie prowadzić do waśni międzynarodowych, stawiając codziennie, co godzinę, na każdym kroku pod znakiem zapytania istnienie języka ukraińskiego. Pamiętajmy: jednym z głównych warunków zapewniających narodowi ukraińskiemu narodową suwerenność i prawo do utworzenia państwa jest nie tylko jego językowa odrębność, ale i priorytet używania języka ojczystego na swoim terytorium”. Stosowny będzie także cytat z wystąpienia naszego wielkiego pisarza Romana Iwanyczuka na tej samej konferencji: „O tak, nasz język, na wstyd i hańbę, stał się obecnie nieperspektywiczny. Bo i rzeczywiście, po co go uczyć, skoro nigdzie się nie przyda po ukończeniu szkoły. Kiedy jego funkcje zawęziły się do dwóch sfer — życia codziennego (i to nie wszędzie) oraz literatury pięknej. Czyż nie jest oczywiste, że takie zawężenie funkcji języka narodowego grozi jego obumieraniem, a tym samym i obumieraniem narodu?” Zatem od wyrażonego przez I. Zajcia wspólnie z innymi autorami apelu „My — za towarzystwo”: „Język ukraiński dzisiaj jest w niebezpieczeństwie” do słów Iwanyczuka „grozi wymieraniem”, czynnik językowy staje się decydujący także w dokumentach programowych Ludowego Ruchu Ukrainy na rzecz przebudowy: „Ruch uważa, że pierwszym i niecierpiącym zwłoki krokiem w rozwiązaniu dojrzałych kwestii narodowo-kulturowego odrodzenia powinno być nadanie językowi ukraińskiemu statusu języka państwowego… Domagając się tego aktu konstytucyjnego, Ruch proponuje ustawowo zapewnić w praktyce odnowienie i utwierdzenie języka ukraińskiego w sferach działalności partyjnej, państwowej, społecznej, nauki i kultury, produkcji i kancelarii, szkoły średniej i wyższej, placówek przedszkolnych… ukraińskie kino, teatry, radio i telewizja, inne środki masowego przekazu, estrada itp. muszą rozwijać się z uwzględnieniem priorytetu języka ukraińskiego na terytorium Ukrainy”. Rozdział „Kwestia narodowa. Język. Kultura” w programie LRU jest najbardziej obszerny, najbardziej wyczerpujący… I jest pokusa, by zatrzymywać się na każdym oddzielnym podpunkcie, gdzie mowa o konkretnych drogach realizacji programu odrodzenia narodu, przecież terminu „samoidentyfikacja narodu” jeszcze nie było wówczas odnotowanego… I wydawałoby się, że wraz z odrodzeniem państwa ukraińskiego ten problem językowy zostanie rozwiązany raz na zawsze… I jak wyraził się prawie 10 lat po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy na międzynarodowej konferencji naukowo-praktycznej I. Dziuba, temat „sytuacja językowa na Ukrainie nie jest nowa — już nie wiadomo od jakich czasów. I może powstać wrażenie, że to czysto nasz, ukraiński beznadziejny przywilej w dobie wysokich technologii, klonowania i stosunków genderowych”. Wtedy, kiedy tworzyliśmy „Towarzystwa Ukraińskiego Języka — Proświty”, kluby miłośników, komisje i Ruch, nie mogliśmy nawet przypuszczać, że po 20 latach będziemy zmuszeni mówić o tragizmie sytuacji, w jakiej znajdzie się ludność ukraińska. Ten sam Iwan Dziuba, który dla mnie jest najwyższym krajowym autorytetem, zaznaczał, że kwestii językowej nie można rozpatrywać w izolacji od całej sytuacji politycznej, społeczno-ekonomicznej i kulturowej. „Obecnie utracono tę inicjatywę w polityce językowej, która zaczynała rodzić się w czasie zdobywania niepodległości”. Wymienia on kilka przyczyn, wśród których są „kryzysowy stan społeczeństwa, zniszczenie prestiżu ukraińskości w wyniku rozczarowań, a co najważniejsze — brak zainteresowania struktur państwowych, „zmęczenie” instytucji społecznych, bezpośrednie przeciwdziałanie polityczne pewnych grup… „Ustawa o językach” nie jest przyjmowana przez Radę Najwyższą Ukrainy”, program wspierania języka ukraińskiego nie jest realizowany. „W wielu sferach, — konkluduje akademik, — jesteśmy odrzuceni wstecz nawet w porównaniu z końcem lat 80.”. Ponieważ mój referat opiera się wyłącznie na dokumentach, jestem zmuszony odwołać się do oficjalnego dokumentu — uchwały VIII
zjazdu „Proświty”, który odbył się w czerwcu tego już, 2009 roku. Cytuję: „Stan, który wytworzył się obecnie z językiem ukraińskim w niepodległej Ukrainie, jest krytycznie zagrażający. Lekceważąc wszelkie normy Konstytucji Ukrainy, historyczne prawo narodu ukraińskiego do rozwoju języka i kultury ukraińskiej, obecna władza bezpośrednio i pośrednio faktycznie zakonserwowała półkolonialny status języka ukraińskiego, pobłażając ideologom reakcyjnego moskalofilstwa, które aktywnie daje o sobie znać na Południu i Wschodzie Ukrainy”. W związku z tym, że najbardziej szczerą, moim zdaniem, ocenę sytuacji przedstawił były więzień polityczny, aktywny do niedawna działacz Proświty i Ruchu Jurij Badzio pięć lat temu, odwołuję się do jego wniosków i propozycji, które wyłożył w pracy „Ukraiński wybór”: „Ukraińska kwestia narodowa ma dziś dwa wzajemnie powiązane aspekty — położenie i perspektywy Ukraińców. Haniebny stan nieswobody, dyskryminacji, półżywego istnienia narodu i perspektywę narodowej śmierci w razie konserwacji takiego stanu lub aktualnej integracji w inne wspólnoty etniczne…”. Rzecz jasna, wszyscy pytają, co robić? J. Badzio daje odpowiedź: „Ukraińcy nie będą mieli światopoglądowej i psychologicznej zachęty do odrodzenia, jeśli intelektualne i polityczne przywództwo narodu nie postawi przed nimi pozytywnego narodowego orientu rozwoju historycznego, nie stworzy odpowiedniej atmosfery ideologicznej, nie pokaże przekonującego przykładu walki o przyszłość Ojczyzny… Albo porozumienie z nami (Ukraińcami — P. M.) na podstawie naszych historycznych praw i aktualnych potrzeb narodowych pod warunkiem równouprawnienia obywatelskiego wszystkich… albo konflikt międzynarodowy czy perspektywa życia w państwie rosyjskim z jego problemami współczesnymi i przyszłymi. Mówię o Rosji, bo obecnie jest ona dla Ukrainy decydującym źródłem zagrożeń o skali strategicznej, aż po fundamentalne — być albo nie być narodowi ukraińskiemu”. I ten wybór musimy podjąć nie w następnym dziesięcioleciu, a już dzisiaj, czyli w styczniu 2010 roku. Nie będę uciekał się do statystyk, ile i w jakich językach wydaje się na Ukrainie książek, ile czasu antenowego przypada średnio na jednego Ukraińca, ile jest wydawnictw periodycznych, ile kanałów telewizyjnych i radiowych, filmów, ile wyższych uczelni prowadzi nauczanie w języku państwowym, dlaczego do tej pory nie przyjęto ustaw o statusie języka ukraińskiego jako państwowego oraz Ustawy o językach na Ukrainie, której jestem autorem… Dlaczego do tej pory korytarzami władzy błąka się „Koncepcja polityki językowej na Ukrainie”, dlaczego, ile i dokąd?! Odpowiedź — przerażająca, statystyka — porażająca. Trzeba dokonać wyboru: czy jesteśmy za Ukrainą?! Jeśli „za”, to potrzebne są nowe wysiłki, potrzebny jest także Ruch na rzecz Ukrainy. To nasz wybór! 11 września w Kijowie odbyła się Międzynarodowa konferencja „Ruch w odrodzeniu ukraińskiej państwowości i przełomie systemu komunistycznego”. Przedstawiamy wystąpienie P. M. Mowczana.
Tłumaczenie maszynowe
W celu połączenia wysiłków skierowanych na poprawę stanu źródeł, zbiorników wodnych i rzek, racjonalne wykorzystanie zasobów wodnych, wypracowanie troskliwego stosunku do obiektów wodnych, ich ochronę i odtwarzanie, a także zaangażowanie szerokich warstw ludności w praktyczną działalność na rzecz ochrony przyrody, rozwój społecznych inicjatyw ekologicznych w dziedzinie zachowania obiektów wodnych Ukrainy, zgodnie z Uchwałą Gabinetu Ministrów Ukrainy z 24 stycznia 2001 r. nr 51 „W sprawie corocznego Ogólnoukraińskiego konkursu «Do czystych źródeł»”, Ministerstwo Ochrony Środowiska Naturalnego ogłasza Ogólnoukraiński konkurs „Do czystych źródeł — 2009”. Organizację i przeprowadzenie konkursu powierzono Ministerstwu Ochrony Środowiska Naturalnego przy wsparciu Ministerstwa Edukacji i Nauki Ukrainy, Państwowego Komitetu Polityki Informacyjnej, Telewizji i Radiofonii, Rady Ministrów Autonomicznej Republiki Krym, obwodowych, kijowskiej i sewastopolskiej miejskiej administracji państwowej.
Uczestnikami ogólnoukraińskiego konkursu mogą być lokalne administracje państwowe, rady wiejskie, osiedlowe i miejskie, kolektywni i indywidualni użytkownicy ziemi i wody, instytucje, przedsiębiorstwa wszystkich form własności, ogólnokształcące, zawodowo-techniczne, pozaszkolne i wyższe zakłady edukacyjne, środki masowego przekazu, organizacje społeczne, poszczególni obywatele,
którzy przesłali do komisji konkursowej odpowiednio sporządzone materiały z podsumowaniem swojej działalności w dziedzinie ochrony i odtwarzania obiektów wodnych Ukrainy na adres: ul. Urickiego 35, Kijów, 03035, Zarząd Zasobów Wodnych Ministerstwa Ochrony Środowiska Ukrainy. Składanie materiałów przez uczestników konkursu do Zarządu Zasobów Wodnych Ministerstwa Ochrony Środowiska (Jurczak L. I., tel. 206-31-29) — do 30 września 2009 roku. Dodatkowe informacje o Ogólnoukraińskim konkursie „Do czystych źródeł — 2009” wraz ze wzorem formularza zgłoszeniowego uczestnika można również uzyskać w Informacyjno-Wydawniczym Centrum „Dilowyj Partner” pod numerami tel. 223-97-20, 223-97-60, 280-51-42 oraz na stronie internetowej: www.bu-sinesspart.com.ua.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
imprezę, spotkanie czy towarzystwo, żeby wyruszyć na wesołe party (imprezę) do nocnego lokalu rozrywkowego. Tam zagorzali klubowicze bawią się, spędzają czas, wyluzowują, odlatują, szaleją na całego (po ludzku mówiąc — odpoczywają), żeby w poniedziałek opowiadać wszystkim luzerom (nieudacznikom), jak upili się w sztok (do utraty pamięci). Nadzieja narodu, która gryzie granity nauki, też nie pozostaje w tyle: student wie, że nie musi napinać się nad podręcznikami (uczyć się), żeby wykładowca nie uwalił (nie postawił dwójki) na egzaminie. Lecz każdy liczy na farta (szczęście). Utrwalone wyrażenia, które, chcąc nie chcąc, weszły do powszechnego użycia: wypaść w osad, zgrywać kozaka, ja wymiękam, zrywa dach, nie trzeba lala. Odnosi się wrażenie, że w pogoni za „fajnością”, niezwykłością i modą, my, młode pokolenie, tracimy poczucie więzi z własnym narodem, jego historią i duchowością. Co więcej, do języka ukraińskiego, którym posługuje się współczesna młodzież, weszło wiele neologizmów. Burzliwy rozwój technologii komputerowych i mobilnych dodał do słownika słowa czat, inet, aska, gadżet. Język ukraiński wzbogacił się o nazwy popularnych dyscyplin sportowych (wakeboarding, skateboarding), współczesnych kierunków w muzyce (hard rock, funk, soul, psychodelik), nowych zainteresowań (break, graffiti). O takich zjawiskach w rozwoju języka M. Rylski mówił, że nowe słowa rodzą się w języku codziennie — w miarę tego, jak rodzą się nowe zjawiska i pojęcia. Trzeba tylko zawsze odróżniać organicznie powstałe, potrzebne neologizmy od słów-grzechotek, zabawek. I musimy to zrozumieć. Więc wszyscy razem pielęgnujmy i rozwijajmy ojczysty język, który z dumą będziemy mogli przekazać naszym dzieciom. Przyznam szczerze, w moim słowniku pojawiło się także wiele slangowych słów (kontakty z bywalcami nocnego klubu, w którym pracowałam, dają o sobie znać). Moim problemem jest niezdrowe zamiłowanie do słów pochodzenia angielskiego (buty, wiadomość, przepraszam, bardzo dobrze). Ciekawe, czy Anglicy używają tyle samo ukraińskich słów? Oczywiście staram się walczyć o czystość języka, ale stale przebywając w środowisku, gdzie propagują „modną” kulturę językową, trudno się powstrzymać — „fajne” słówka jednak przenikają do świadomości. Jednak zawsze kieruję się wypowiedzią W. Suchomłynskiego: „Słowo — to najdelikatniejsze dotknięcie serca, może stać się i delikatnym pachnącym kwiatem, i żywą wodą, która przywraca wiarę w dobro…” się bez was, ale sąd historii jest nieunikniony. I jaki on będzie — zależy od waszych dzisiejszych działań. Z upoważnienia Klubu: Wołodymyr ZAHORIJ, prezydent Ligi Ukraińskich Mecenasów, przewodniczący rady nadzorczej ZAO „Firma Farmaceutyczna „Darnycja”, doktor nauk farmaceutycznych, profesor; Mychajło SŁABOSZPYCKYJ, dyrektor wykonawczy Ligi Ukraińskich Mecenasów, sekretarz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki; Anatolij DIMAROW, pisarz, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki; Wiktor BARANOW, redaktor naczelny czasopisma „Kijów”, sekretarz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy; Wołodymyr PASKO, generał porucznik służby medycznej, doktor nauk medycznych, profesor, zasłużony lekarz Ukrainy, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy; Wiktor HRABOWSKYJ, p.o. redaktora naczelnego gazety „Literacka Ukraina”, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy; Mykoła BERNYK, redaktor naczelny gazety medycznej Ukrainy „Wasze zdrowie”, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy; Mychajło WATULAK, przewodniczący Stowarzyszenia Wydawców i Księgarzy Lwowszczyzny
Tłumaczenie maszynowe
Olha SOŁOHUB “Groza! Koleżka!” — nieśmiertelne słowa Eloczki Ludożerki z powieści Ilfa i Pietrowa “12 krzeseł”, która miała w swoim leksykonie tylko trzydzieści słów i wcale z tego powodu nie cierpiała. Z obserwacji młodzieży mimowolnie dochodzi się do wniosku, że i w XXI wieku “eloczek” nie brakuje. Uzbrojona więc w notatnik i długopis, postanowiłam wyjaśnić: jakaż ona jest, mowa współczesnej młodzieży? Ludziom starszego pokolenia czasem trudno znaleźć wspólny język z młodym pokoleniem. To i nie dziwi. Przecież trafiając do środowiska “zaawansowanej” młodzieży, nie jesteś już dziewczyną, a bejbą, cziksą czy gierlą, chłopcy zaś mianują się realnymi pacanami, pacikami lub czuwakami. Takie podmioty zamiast ukraińskich słów pięknie, cudownie, wspaniale wyrażają emocje prościej: super, klasa, żeszcz, zakręcisz się, mut’, czumowyj, kapiec, chana, łafa, kajf, prikoł, nie chilo, ulot, ofigienno… Mój znajomy osiemnastoletni Ihor doskonale włada taką leksyką. Na pytanie, dlaczego ciągle używa slangowych wyrażeń, usłyszałam: — Żeby realne typy nie myślały, że jestem zacofanym łochem! To, na serio, fajnie i modnie! Podaję odpowiedź dosłownie, żeby pokazać katastrofalną degradację w rozwoju językowym niektórych przedstawicieli rodzimej młodzieży. Dziwowisko: wielki naród, który miał takich geniuszy słowa, jak Taras Szewczenko, Łesia Ukrainka, Iwan Franko, Maksym Rylski, własnymi rękami niszczy bezcenny skarb, który zapisali nam przodkowie, — najmelodyjniejszy na świecie język ukraiński! Żyjemy w trzecim tysiącleciu, czas dyktuje warunki i moda na słowa też się zmienia. Na przykład w latach 20.—30. XX wieku można było usłyszeć bardzo wiele tak zwanych blatnych słów — z żargonu złodziei i bezdomnych (pochodziły takie wyrażenia od przemyślanych na nowo dialektyzmów). Kiedy najbiedniejsi chłopi przedrewolucyjnej Rosji jedli chleb rozgnieciony w kwasie, nawet nie domyślali się, że nazwa tej niewybrednej potrawy mura posłuży później do oznaczenia czegoś zupełnie innego. Mura obecnie — to nieprzyjemne lub nieciekawe dla ludzi rzeczy. Nawet w słowniku W. I. Dala są już żargony fajnie, ukraść, blat. Wiele osób uważa, że używanie slangowych słów i żargonów jest właściwe młodym niewykształconym ludziom lub osobom z rodzin dysfunkcyjnych. To nie tak. Badając temat, uważnie przysłuchiwałam się rozmowom ludzi wokół. Nawet na pierwszy rzut oka solidne osoby z wyższym wykształceniem i niemałym statusem posługiwały się slangiem: łaża (niepowodzenie), czuwyrła (dziewczyna), manatki (rzeczy), bachnąć czegoś (wypić), bachnąć kogoś (uderzyć). Sporządziłam ranking najczęściej używanych słów slangowych. Wszystkim czytelnikom starszego pokolenia chcę powiedzieć: to nie moja fantazja — to realia współczesnego życia młodzieży. Różnorodność słów, którymi ochrzczono znaki pieniężne, po prostu poraża: mani, babło, babki, babosy, baszli, lawe (do tego można je baszlać, kraść, odstukiwać). Istnieje slang fanów życia klubowego. W każdy weekend większość młodzieńców i dziewcząt zbiera
Tłumaczenie maszynowe
Ludwig PUCHTAR, Sewastopol
Język ukraiński w wiekowej walce wywalczył sobie obecny stan. Walka o język trwała zawsze, ale szczególnie zaostrzyła się 350 lat temu. Była to walka nie tylko o język, lecz także za pomocą języka o własną tożsamość. Czym wtedy oszukano naród? Tym, że w unii wiara ma być prawosławna. Ale kiedy zderzyły się dwie kultury, ludzie dotkliwie odczuli różnicę narodów i Ukraińcy nie chcieli obcej im (azjatyckiej) kultury. Obroną stała się identyfikacja językowa. Nie działo się to na czyjś rozkaz, był to głos duszy ukraińskich ludzi, którzy bardzo kochali ojczyznę. Dziś takich nazywa się nacjonalistami. Ci ludzie tworzyli język. Spośród słów, które były w użyciu, preferowano te, które brzmieniem były mniej podobne do rosyjskich, a także zapożyczano od narodów zachodnich i wschodnich, często nadając im ukraińskie brzmienie. To wzbogacało język. Językowi ukraińskiemu właściwe są słowa logiczne lub neutralne. Nazwa powinna mieć związek z czynnościami wokół niego. Na przykład, dlaczego Ukraińcy używają słowa dach, a nie kryša? Dla kryszy logiczniej i bliżej byłoby, gdyby pod nią coś kruszono, ale to miejsce, gdzie ludzie mieszkają i chronią się przed niepogodą. Dlatego wybrano neutralną zapożyczoną nazwę — dach. Ukraińcy są rolnikami, dlatego wcześniej, niż pojawiło się słowo misto (miasto), pojawił się horod, gdzie uprawiano ziemniaki, cebulę i inne rośliny, i był on ogrodzony (przed zwierzętami, wrogami). Potem powstały wieś, miasto. Przez pewien czas miasto nazywano horodem, dopóki nie wymyślono logiczniejszej nazwy, odnoszącej się do ludzi, a nie roślin — misto. I niech tak zostanie. Istnieją słowa z rdzeniem nada: prynada, ponadywsia, unadywsia, ale w języku słowo nada zastąpiono słowem treba. Nie ma go w rosyjskim, a jego brzmienie, w przeciwieństwie do nada, jest bardziej ukraińskie. Zatem ludzie, wybierając słowa do stałego użytku, przede wszystkim przysłuchiwali się także ukraińskiej duszy. A co może dziś wybrać dusza ludzi, którzy przez całe życie nazywają się Pawlik, Choroliczi, Dowhań, nawet Szewczenkow? Można przytoczyć wiele innych przykładów, które świadczą, że ukraiński język literacki to genialne dzieło wielu pokoleń. Dlatego trzeba bardzo ostrożnie odnosić się do naszego językowego skarbu, nie należy bezmyślnie ingerować w strukturę języka. Próbę „udoskonalenia” języka ukraińskiego przeżyliśmy w czasach sowieckich. Ale wtedy nie ukrywano celu takiego „udoskonalenia” — zbliżenia narodów. Wówczas wiele słów, które choćby trochę przypominały rosyjskie, przerabiano na czysto rosyjskie i wpisywano do słownika rosyjsko-ukraińskiego. Były słowa, które nazywano nacjonalistycznymi i natychmiast wycofywano z użycia, zastępując je również rosyjskimi. Przykre, że i dawniej, i obecnie z języka ukraińskiego nierzadko drwią zarówno sąsiedzi, jak i własne bezojcowskie dzieci, przekrzywiają, wyśmiewają, często używają słów, które zaproponował w artykule w „SP”, nr 26, 15—22 lipca 2009 r. Wasyl Trubaj. To, co proponuje pan Wasyl, w obecnych czasach ma postać kolejnej technologii politycznej, ukierunkowanej na dalsze zrusyfikowanie Ukraińców. Może pojawić się wielu chętnych do wprowadzania propozycji pana Trubaja wśród tych, którym język ukraiński nie jest potrzebny. Ukraińcy, którzy studiowali i władają ukraińskim językiem literackim, większość proponowanych przez Trubaja słów odbierają jako surżyk, choć niektóre propozycje zasługują na uwagę.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
wysoka wykształcenie — czy te obowiązkowe cnoty prawdziwej ludowej arystokracji? Gdzie realne skutki waszego demonstracyjnego troszczenia się o postęp w gospodarce, kulturze, oświacie, ochronie zdrowia, umacnianiu bezpieczeństwa i obrony kraju? Gdzie wasz profesjonalizm w budowaniu państwa? Gdzie wasze konkretne działania na rzecz wyjścia z kryzysu finansowego? Gdzie wasze kroki w obronie konstytucyjnych praw narodu ukraińskiego, pozbawionego przez was wszelkich możliwości faktycznego bycia nosicielem władzy, jak gwarantuje Ustawa Zasadnicza? A ją podporządkowaliście sobie! To dzięki waszym działaniom miliony Ukraińców znalazły się na granicy przetrwania, miliony opuściły swoją ziemię, Ukrainę, w poszukiwaniu lepszego losu. Haniebnie upadł prestiż państwa ukraińskiego w oczach światowej wspólnoty. Nadal nie wypracowaliście narodowej idei budowania państwa, której treściowy trzon zjednoczyłby wszystkich naszych obywateli i zapalił ich duchem budowy jednego, silnego, zamożnego kraju europejskiego. Zamiast tego wciąż po szulersku rozgrywacie kartę federalizacji i drugiego języka państwowego, handlujecie tematem wstąpienia do NATO, bluźnierczo kruszycie kopie nad wydarzeniami historycznymi i postaciami. Prawie dwadzieścia lat Ukraina istnieje bez jasnej wizji dróg rozwoju i perspektywy historycznej, ze strony władzy państwowej. Społeczeństwo jest przytłoczone zwątpieniem, dezorientacją, społeczną apatią, bezduchowością, moralnym zwyrodnieniem. Szczególnie przygnębiający, niemal beznadziejny stan przeżywa ukraińska wieś. Niestety, na Ukrainie nie ma ani jednej siły politycznej, która, mając bezwarunkowe poparcie narodu, wzięłaby na siebie misję wyprowadzenia go z przepaści. Dlatego wy, sprawujący władzę politycy, musicie wreszcie uświadomić sobie całą pełnię swojej odpowiedzialności. Musicie przestać szarpać się o stanowiska i dźwignie władzy. Macie po prostu porozumieć się między sobą — ale nie dla zaspokojenia wąskich interesów korporacyjnych, lecz z myślą o ojczyźnie, która jest jedna dla nas wszystkich i której imię — Ukraina. Stawiając interesy ludzi i państwa ponad własne interesy, nadal macie szansę zrehabilitować się za bezdarnie roztrwonione dziesięciolecia, wejść do historii jako ocaleni narodu i kraju. Jeśli zaś nie — czeka was przekleństwo narodu i zapomnienie. Wiedzcie: Ukraina prędzej czy później obejdzie-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
mieszkańcom. Obok szkoły ustawiono trzymetrowy krzyż, przy którym w modlitwie pochylili się dwaj aniołowie. Ten pamiątkowy znak „Z szacunkiem żywi — zmarłym” został odsłonięty 21 maja 2007 roku. Ważnym kierunkiem pracy rady wiejskiej, kierowanej przez entuzjastkę dobrych spraw Julię Peleszok, jest praca z rodzinami znajdującymi się w trudnej sytuacji. Do współpracy zaangażowano projekt Unii Europejskiej „Każdemu dziecku na Ukrainie”. Rada wiejska udziela pomocy materialnej rodzinom wielodzietnym, kończy generalny remont czterech mieszkań, z których jedno przekazała rodzinie wielodzietnej, a kolejne dwa — dzieciom sierotom. Kończy się budowa przedszkola „Kapitoszka” o powierzchni 461 m kw., którego otwarcie planuje się pod koniec roku. Pracownicy rady wiejskiej dbają także o duchowość mieszkańców wsi. W marcu 2008 roku odbyło się poświęcenie kamienia węgielnego cerkwi świętego apostoła Jana Teologa we wsi Kolonszczyna. W 2009 roku planuje się zakończenie budowy i rozpoczęcie prac wewnętrznych. W Kolonszczynie dąży się do stworzenia jak najlepszych warunków do organizacji czasu wolnego mieszkańców. Tak więc w Domu Kultury działają ludowy zespół „Bereginia” i dziecięcy zespół „Polisianoczka”. W pomieszczeniu miejscowej szkoły 1 września 2008 roku, w Dniu Wiedzy, otwarto jedyną na Kijowszczyźnie wiejską galerię obrazów. Dzięki pomocy mistrza pędzla Anatolija Marczuka zgromadzono tu ekspozycję 30 obrazów ukraińskich malarzy. Inspiratorką wszystkich tych przedsięwzięć jest bez wątpienia wójt wsi Julia Wasyliwna Peleszok. Urodziła się ona na Chmielnickczyźnie, a mieszka i pracuje na Kijowszczyźnie, która stała się jej rodzinną ziemią, dlatego Julia Wasyliwna dąży do tego, aby życie jej obecnych wsiowników stawało się z każdym dniem lepsze. Wysiłki Julii Peleszok nie pozostały niezauważone. Wśród jej nagród są dyplomy i odznaki „Patriota Kijowszczyzny” Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej (lata 2007—2008), order i dyplom Świętego Synodu Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego z okazji obchodów 1020-lecia chrztu Rusi, dyplom i honorowa odznaka Ogólnoukraińskiego projektu „Narodowi liderzy Ukrainy”. Jedną z najcenniejszych nagród dla Julii Wasyliwny jest medal „Obrońcy Ojczyzny” za udział w wojnie w Afganistanie.
nie tylko na zachowanie osiągnięć zespołu, ale także na jego rozwój. Chór występuje z koncertami przed stołeczną publicznością, aktywnie uczestniczy w kulturalno-artystycznych imprezach Pałacu Kultury zakładu. Również obecne sprawozdanie twórcze pokazuje, że sławny zespół nie zatrzymuje się na osiągniętym, lecz rozwija się i konsekwentnie posuwa naprzód. W koncercie zabrzmiały utwory klasyki rodzimej i zagranicznej, pieśni ludowe, pieśni współczesnych autorów: „Modlitwa za naród ukraiński” Józefa Kiszakiewicza, „Irmosy Paschy” Artioma Wedela, „Jakże Ty jesteś sławny” Dmytra Bortniańskiego, „Stabat Mater” Zoltána Kodálya, „Bóg Bogów” Ołeksandra Archangielskiego, „Pokój Wam” Dmytra Petersona. Trio wokalne w składzie Ludmiły Wereta, Tetiany Nikulinej i Natalii Municzewskiej, wśród innych utworów, znakomicie wykonało staropolską…
Tłumaczenie maszynowe
Krajowy program prezentacyjno-rankingowy „Biznesowy wizerunek Ukrainy. Krajowe osiągnięcia” przedstawia nominowaną do złotego wyróżnienia „Uznanie roku — 2009”: Radę Wiejską Kolonszczyny na Kijowszczyźnie. Rada Wiejska Kolonszczyny to cztery wsie (Mykołajiwka, Mar’janiwka, Bereziwka i Kolonszczyna) o niezwykle bogatej i interesującej historii, sięgającej korzeniami X–XII wieku. W szczególności na południowy wschód od Kolonszczyny, niedaleko obecnej autostrady Kijów—Czop, w odległym 1240 roku toczyły się zacięte walki z ordą mongolsko-tatarską, dowodzoną przez chana Batu. Namiot Batego znajdował się na wzgórzu, które od tamtej pory nazywa się Batiewą Górą. Czas i ludzie radykalnie zmieniają wszystko wokół. Nie do poznania zmienia się także Kolonszczyna. Na terenie tej historycznej miejscowości, na powierzchni 48 ha, firma „Ewropolis Property Holding” rozpoczęła budowę Kijowskiego Centrum Logistycznego. W malowniczym miejscu naprzeciwko, na powierzchni 290 ha, powstaje osiedle domków jednorodzinnych „Olimpik-Park” z infrastrukturą społeczną. Ogółem firma „Trawerz-Bud” planuje zbudować 1 130 domków, z których 300 zostanie oddanych do użytku już w 2009 roku. Intensywnie powstają osiedla domków „Leleczyj Chutir”, „Kozyrna karta”, „Bereziwyj haj”. We wsi Kolonszczyna na powierzchni 56 ha firma „Suczasni technołohiji budiwnyctwa” planuje zbudować wielofunkcyjny kompleks obiektów użyteczności publicznej, m.in. park wodny i akwarium z wodą morską, lodowisko, hotel na 290 pokoi, kompleks handlowo-rozrywkowy z parkingiem na 12 tys. miejsc postojowych, park atrakcji z basenem i inne. Zauważalne zmiany na terenie Rady Wiejskiej Kolonszczyny nastąpiły wraz z objęciem w kwietniu 2006 roku przez Julię Peleszok funkcji jej przewodniczącej. Przede wszystkim rada wiejska założyła przedsiębiorstwo komunalne „Kolonszczyna-serwis”, które obecnie działa już na pełnych obrotach. Przedsiębiorstwo posiada własny sprzęt: śmieciarkę ma-
Oleg DOŁHYJ, zasłużony pracownik kultury, profesor KNUKiM
W Pałacu Kultury OAO „NWGG Biłszowyk” odbył się koncert sprawozdawczy zasłużonej kapeli chóralnej Ukrainy „Orijana”. „Orijana” — taka nazwa istniała na naszej dawnej ziemi ukraińskiej. Tak nazywa się obecnie jeden z najstarszych chórów na Ukrainie.
Swoją drogę artystyczną kapela chóralna rozpoczęła w 1923 roku, kiedy Radziecka Ukraina przeżywała ciężkie lata poprzewrotowe. Dawny zakład Gretera przeszedł na własność ludu i otrzymał nazwę „Biłszowyk”. Robotnicy i pracownicy umysłowi zakładu szczerze poparli ideę utworzenia chóru. Zatem rozpoczęła się żmudna praca organizacyjna.
U źródeł powstania chóru stał ówcześnie znany dyrygent chóralny P. Lewycki, który włożył wiele wysiłku i talentu w tę sprawę. W 1924 roku twórczy zespół robotniczy po raz pierwszy wystąpił z pieśniami przed publicznością stolicy na scenie Teatru Opery i Baletu im. T. Szewczenki, otrzymując pochlebne recenzje w prasie. Później chór poprowadził znany dyrygent chóralny, zasłużony artysta URSR W. Mynko, a już w 1928 roku Republikańska Rada Związków Zawodowych za sukcesy na niwie twórczej specjalną uchwałą nadała twórczemu zespołowi robotniczemu tytuł „kapeli chóralnej” i nazwę „Metalist”.
W 1932 roku, zajmując I miejsce na Olimpiadzie związków zawodowych pracowników przemysłu maszynowego, kapela chóralna „Metalist” wyruszyła do Moskwy na Olimpiadę Ogólnozwiązkową, gdzie zdobyła II miejsce. Jej oponę MAZ, koparkę „Borex”, wóz asenizacyjny itd. Bez przerwy działa wodociąg z odwiertu, uruchomiono wywóz śmieci, w ciągu dwóch lat położono pięć kilometrów asfaltowych dróg między wsiami i trzy kilometry utwardzonej nawierzchni wsi Marianiwka.
W 2007 roku na wszystkich ulicach Kolonszczyny, Marianiwki i Berezowki pojawiło się oświetlenie, gruntownie wyremontowano dom kultury i wiejską bibliotekę, zakupiono nowe meble i wyposażenie. Mieszkańców Kolonszczyny nie dawało spokoju to, że ich szkołę zbudowano w miejscu dawnych pochówków, dlatego postanowiono poświęcić to miejsce, oddając hołd zmarłym od-
Tłumaczenie maszynowe
Iryna PIATCZANYN
Na początku września minęły dwa lata od chwili, gdy na ulicy Międzyhirskiej, w starożytnym Podolu, rozpoczęła działalność księgarnia „Smoloskyp”. Od innych księgarń zasadniczo różni ją to, że sprzedaje się tu wyłącznie książki w języku ukraińskim. Są to dzieła i prace naukowe autorów zagranicznych, ale w ukraińskim przekładzie. W niewielkim pomieszczeniu stoją półki z dużą, jak na tak ograniczoną, lecz bardzo przytulną przestrzeń, liczbą książek. Do tego niektóre z nich to rzadkie, zabytkowe wydania. Tutaj znajduje się półka wymiany książek — bookcrossingu i discrossingu, czyli wymiany płyt CD i DVD. Na górnym piętrze jest niewielka sala — klub filmowy „Smoloskypu”, w którym pokazuje się najlepsze przykłady światowego kina jako sztuki, w przeciwieństwie do rozrywkowego, popkulturowego kina mainstreamowego. Odbywają się tu czytania literackie i prezentacje nowych książek. Ale to jeszcze nie wszystko, czym interesuje się ukraińska księgarnia. Wydawnictwo „Smoloskyp”, które jest założycielem księgarni, od 1995 roku wydaje miesięcznik — pismo młodej twórczości „Smoloskyp Ukrajiny” (w wersji elektronicznej: http://www.smoloskyp.org.ua) oraz jego dodatek literacki „ZNVK*”, w którym publikuje się utwory młodych ukraińskich literatów, zapowiedzi nowych książek oraz ranking Top-20 wydawnictw cieszących się największym popytem. W sąsiednim pomieszczeniu, również należącym do wydawnictwa, można zapoznać się z wystawą poświęconą ukraińskiemu obrońcy praw człowieka i dysydentowi, generałowi Pietrowi Hryhorenkowi. Samo wydawnictwo „Smoloskyp” zorganizował w 1967 roku w Paryżu Osyp Zinkewycz. Wydało ono pierwszą ukraińską encyklopedię. W latach 70. przeniesiono je do Stanów Zjednoczonych, a od 1991 roku — od pierwszego roku niepodległości — na Ukrainę. „Proszę zauważyć, że ci już nie tacy młodzi ludzie porzucili w Ameryce cały swój dobytek, wszystko, co zdobyli przez całe życie, i przyjechali na Ukrainę, aby wypełniać swoją tak potrzebną misję kulturalną”, — powiedział o założycielach „Smoloskypu” Jarosław Skrypnyk, który był obecny na wieczorze poświęconym urodzinom księgarni. Warto zauważyć, że w warunkach zrusyfikowanej ukraińskiej stolicy ta misja jest trudna, a nawet podwiżniczo-ofiarna. Przewodniczący wydawnictwa „Smoloskyp” Osyp Zinkewycz trafnie zauważył o profanizacyjnej i deintelektualizacyjnej roli telewizji we współczesnym globalnym świecie, że przeciwstawić się tym negatywnym procesom współczesnej cywilizacji może jedynie czytanie, a więc książka. Opowiedział także o zasadach pracy wydawnictwa, które drukuje wyłącznie ukraińskie książki. Nową książkę początkowo drukuje się w nakładzie 1000—2000 egzemplarzy, a gdy nakład zostaje sprzedany, wznawia się ją ponownie. Tak więc „Rozstrzelane odrodzenie” Jurija Ławrynenki wznawiano aż siedem razy. Dyrektorka księgarni „Smoloskyp” Ola Pohynajko opowiedziała o tym, jak poszerza się asortyment książek w księgarni i rośnie sprzedaż: w 2008 roku sprzedano 10 tysięcy książek, a w 2009-tym — już ponad 15 tysięcy. Oficjalna część urodzin księgarni „Smoloskyp” była bardzo ciepła, przyjacielska, niemal domowa. Odbyło się autorskie czytanie wierszy, przybyło wielu przedstawicieli mediów. Czytaniom przewodniczył młody ukraiński poeta Bohdan-Oleh Horobczuk. Poeci Oleh Kocarjew, Pawło Korobczuk, Dmytro Łazutkin czytali wiersze Wołodymyra Sosiury, Maksyma Rylskiego, Pawła Tyczyny, Jewhena Płużnyka, Jewhena Małanjuka, Mychajły Semenki, Wasyla Stusa, Ihora Rymaruka, a także ukraińskie przekłady Walta Whitmana, Guillaume’a Apollinaire’a i Arthura Rimbaud. Każdy przedstawiał się imieniem poety, którego wiersze czytał. Sympatię słuchaczy zdobył występ „starożytnego Bojana” w wykonaniu poety Mykoły Leonowycza (laureata corocznego konkursu poetyckiego „Smoloskypu”), który czytał fragmenty „Słowa o wyprawie Igora”. Uroczystość zakończyła się loterią, w której goście wygrywali książkę lub upominek. Jakże dobrze, że w stolicy istnieje ośrodek, gdzie nie tylko młodzi (obok — Akademia Kijowsko-Mohylańska), ale także starsi mogą rozwijać się kulturalnie i intelektualnie, utrzymywać kontakty z ludźmi o podobnych poglądach!
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
nagrodzono koncertową podróżą po Ukrainie i Kaukazie Północnym. Od 1935 roku aż do początku Wielkiej Wojny Ojczyźnianej chórem kierował wybitny krajowy działacz chóralny, Narodowy Artysta URSR, profesor Hryhorij Wer'owka.
W czasie wojny fabryka „Bolszewik” znajdowała się w ewakuacji. Dlatego działalność twórcza chóru wznowiła się dopiero po powrocie fabryki do Kijowa. Od 1947 roku kapelą kierował Narodowy Artysta URSR, profesor Ołeksandr Pietrowski. W 1949 i 1951 roku na republikańskich przeglądach twórczości ludowej pracujących Kapela zajmowała pierwsze miejsca, a w 1954 roku, za wybitne zasługi w rozwoju amatorskiej twórczości artystycznej oraz wysoki poziom wykonawczy, Prezydium Rady Najwyższej URSR nadało jej honorowy tytuł „zasłużona kapela chóralna URSR”. W 1982 roku kapelą pokierował Jurij Jarema. Pod jego kierownictwem w 1989 i 1991 roku chór wyjeżdżał do Anglii, gdzie na międzynarodowych festiwalach zdobywał pierwsze miejsca.
W 1994 roku chór wystąpił we Francji i Niemczech. Od 1994 roku zespół nosi nazwę „Orijana”. Od 2006 roku kapelą kieruje wychowanka katedry ludowego wykonawstwa pieśni Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki Natalia Czyrina. Pod jej kierownictwem chór odniósł wiele znaczących sukcesów twórczych i w 2008 roku został laureatem Ogólnoukraińskiego Festiwalu Sztuk Ukrainy. Wytrwała praca młodego fachowca skierowana
Tłumaczenie maszynowe
Nasze społeczeństwo coraz bardziej oddala się od wartości duchowych. Aby ten proces nie przerodził się w katastrofę duchową, w Kijowsko-Mohylańskiej Akademii od roku akademickiego 2004 inauguracja roku odbywa się wykładem z cyklu „Duchowe wartości człowieka”. Ten rok zainaugurował biskup UPC KP, przewodniczący Wydziału Informacyjno-Wydawniczego Kijowskiego Patriarchatu władyka Jewstratij wykładem „Odpowiedzialność chrześcijanina”. W Kijowsko-Mohylańskiej Akademii wykłady czytali wybitni działacze religijni: Patriarcha Kijowski i całej Rusi-Ukrainy Filaret (2004 r.); ojciec doktor Borys Hudziak, rektor Ukraińskiego Uniwersytetu Katolickiego, m. Lwów (2005 r.); arcybiskup Charkowski i Połtawski Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego Ihor Isiczenko (2006 r.); Najbłogosławieństwo Lubomyr Huzar, Zwierzchnik Ukraińskiego Greckokatolickiego Kościoła, Zwierzchni Arcybiskup Kijowsko-Halicki (2008).
Dmytro DROZDOWSKYJ, Kijowsko-Mohylańska Akademia, „Wszechświat”
Dziś coraz wyraźniej narasta poczucie, że jesteśmy zakładnikami świata wartości konsumpcyjnych. Często, polegając na praktyce życiowej, z sceptycyzmem odnosimy się do świata duchowego. Mówi się: ileż w świecie niesprawiedliwości i zła? Ilu najlepszych ludzi odchodzi z tego świata w młodym wieku? Ilu niewinnych każdego dnia staje się ofiarami zamachów terrorystycznych i starć zbrojnych? Tendencje rzeczywiście są przerażające. Dziś konflikty zbrojne ogarnęły niemal całą planetę, a co najważniejsze – miejsca święte cywilizacji, punkty, z których rodziły się nasze kultury (wojny w Iranie i Iraku, w Izraelu i Palestynie itd.). Wydaje się, że właśnie duchowego spokoju i harmonii w skali planetarnej brakuje. Dlaczego tak się dzieje? Czy Kościół nadal odgrywa rolę duchowego skarbca? Bezsprzecznie najstraszniejsze są wojny, które wybuchają z powodu odmiennych wartości religijnych. Ale mimo że na planecie istnieje kilka cywilizacji, to jednak w obrębie każdej z nich dokonuje się stopniowe niszczenie ludzkości. A przyczyną jest już nie tyle przeciwstawienie wartości religijnych, ile to, że czasem człowiek sam wybiera grzeszną drogę niezgody i pogoni za marnymi, pozornymi wartościami. Problemy życia duchowego w bezduchowym czasie zostały poruszone w wystąpieniu biskupa Jewstratija. „Bezsprzecznie Kościół w każdym konkretnym momencie historii istnieje w określonych realiach – politycznych, kulturalnych, gospodarczych, geograficznych itd. Z tego punktu widzenia Kościół jest instytucją społeczną. Ale na tym nie wyczerpuje się jego znaczenie, a to jest jedynie zewnętrzna strona jego bytu, zmienna i nie najważniejsza. Ponieważ, w przeciwieństwie do innych, jest to jedyna instytucja, która daje człowiekowi możliwość dotknięcia wieczności, wejścia w nią, życia w niej. Kościół często bywa postrzegany jako instytucja, która próbuje wcisnąć człowieka w łoże Prokrustesa. Ale prawdziwym przeznaczeniem Kościoła nie jest uczynienie z człowieka odlewu, klona określonego wzorca, lecz przeciwnie – dać każdemu możliwość, w miarę zdolności i warunków, stać się takim, jakim pomyślał go i stworzył Pan, wyzwolonym, wolnym od grzechu. Zgodnie ze słowami Pisma: „…gdzie Duch Pański, tam wolność”. Czyli wolnym dzięki uduchowieniu” – zaznaczył władyka Jewstratij. Rozpoczął swoje przemówienie delikatnie: Kościół nie powinien narzucać człowiekowi sposobu myślenia i postępowania, lecz ma świadczyć o przejawach życia niebiańskiego, o cudach tego świata, które stworzył Bóg, aby pokazać człowiekowi, że nie jest sam, że może polegać na pomocy Najwyższego, ale pod warunkiem, że wierzy w siły wyższe, że jej serce jest otwarte na cud. Ta myśl jest dawna. Aby zobaczyć cud, trzeba być wewnętrznie na niego gotowym. Dziś znajdujemy się w materialistycznej rzeczywistości, egzystujemy w koordynatach społeczeństwa konsumpcyjnego. A świadomość zorientowana na konsumpcję jest straszna w swej istocie: taka świadomość niszczy świat, zabierając z niego wszystko, co najlepsze, i niczego nie dając w zamian. Tymczasem zapominamy o tym, że człowiek rodzi się w grzechu, a zatem powinien dążyć nie do materialnych korzyści, lecz przede wszystkim do wiecznego niebiańskiego szczęścia. Naturalnie, w czasach postmodernistycznej ironii i pragmatyzmu trudno uwierzyć w hasła „życie wieczne”, „szczęście”, „dobroć”. Ale jeśli ludzkość nie powróci do prawdziwych wartości, konsekwencje mogą być straszne. Podobnie jak człowiek nie może pojąć, czym jest błogosławieństwo życia wiecznego w Bogu, tak nie może wiedzieć o niszczycielskim upiorze katastrof, który może nadejść. Wydaje się, że prawda coraz bardziej oddala się od człowieka, istnieje mnóstwo małych prawd, z których każda nie jest w stanie być prawdą bytu. Władyka Jewstratij podkreślał, że człowiek posiada to, co najcenniejsze – wolę, wolność wyboru. Tak napisano także w Piśmie. Jednak czasem ta wolność, jeśli człowiek nie rozumie jej złożonej istoty, może zamienić się w niebezpieczeństwo. Wszyscy pragniemy dobra. Lecz znalazłszy się w komfortowych warunkach, zapominamy, że te warunki ktoś z poprzedników stworzył dla nas. Tymczasem my powinniśmy rozwijać tradycje i wkładać własny wysiłek. Ale u młodych często pojawia się pytanie: przecież jestem wolnym człowiekiem, po co miałabym to robić? Jak zaznacza biskup Jewstratij, nie ma nic złego w tym, że człowiek w ten sposób odczuwa własną wolność. Istnieje jednak diabeł – złe siły, które kuszą człowieka i czyhają na jego wolę, by skierować ją na bezprawne tory. Władyka przytoczył, zdawałoby się, banalne przykłady: jeśli człowiek jest wolny i nie czuje odpowiedzialności za własną wolę, to może w takim wypadku zakończyć życie w alkoholizmie. Albo może dopuścić się przestępstwa, bo jeśli nie ponosi odpowiedzialności za czyn – człowiek jest wolny – to dlaczego miałoby to być zabronione? Wszyscy jesteśmy stworzeni na obraz Boży. Bóg, dając nam życie, dał nam również wybór. Ten problem pojawiał się w Europie już w czasach Renesansu. Na przykład dyskusje Marcina Lutra, Lorenza Valli, Pica della Mirandoli i innych. Ale dziś człowiek jakby żyje w jaskini, skuty niewidzialnymi więzami. Zakładnicy świata materialnego i psychologii konsumpcyjnej, myślimy, że tylko umaterialnione dobro może dać nam wymarzone szczęście i wyjątkową wolność. Ale są ludzie, zaznacza władyka Jewstratij, którzy posiadają dziesięć mieszkań, mogą sobie pozwolić na bardzo wiele, ale nie wiedzą, czym jest szczęście. Ich życie wydaje się puste i nieciekawe. Ci ludzie szukają rozrywek, ale nadchodzi czas, kiedy życie dobiega końca... I wtedy uświadamiasz sobie, że szczęście nie tkwi w materialnym. Jak trafnie zaznaczył władyka: „Supermarkety są świątyniami naszych czasów”. Czerpiemy przyjemność z kupowania kosztownych rzeczy, ale nie otrzymujemy z tej przyjemności duchowej pełni. A doświadczenie duchowe czyni człowieka naprawdę niezależnym. Biskup Jewstratij poruszył też nie mniej ważny problem kształtowania rodziny. Jego zdaniem dziś na Ukrainie trwa upadek wartości chrześcijańskich, małżeństwa jako chrześcijańskiego połączenia dwojga. „Człowiek żyje sam dla siebie, nie zakłada rodziny, nie rodzi i nie wychowuje dzieci, i poprzez realizację tej rzekomej wolności dochodzimy do tego, że po kilku pokoleniach, po prostu z punktu widzenia matematyki, nie będzie narodu ukraińskiego, społeczeństwa. Będzie tu inne społeczeństwo, przyjdą inne narody, które mają inne priorytety, które inaczej patrzą na stosunki rodzinne, na priorytety swojego życia. Jeśli wcześniej do zniszczenia narodu potrzebne były wojny, wielkie głody, represje, to teraz – zupełnie inne, bezkrwawe rzeczy, które prowadzą do tego samego. Jeśli mężczyzna i kobieta łączą się małżeństwem, ale nie mają dzieci... Po pewnym czasie umrą, a na ich miejscu w społeczeństwie nikt nie pozostanie. Jeśli mają jedno dziecko – społeczeństwo zmniejszy się o połowę. Wolność? I dokąd ona prowadzi? Wolność jest nieodpowiedzialna, ponieważ wszyscy chcemy korzystać z dobrodziejstw społeczeństwa”. Wolna miłość kieruje człowieka ku amoralności i grzechowi. Człowiek powinien pozostawić po sobie przyszłość, tylko wtedy Ukraina będzie istnieć na arenie historycznej. Niebezpieczne procesy depopulacji są spowodowane tym, że ludzie nie dążą do stworzenia zdrowej rodziny. Dzieci czują się tak, jakby nie miały ani rodziców, ani dziadków. Podupadają tradycje rodu: nieliczni znają swoich krewnych w piątym-szóstym pokoleniu. Wspaniale, jeśli dziecko zna swoich dziadków i babcie. Z takiego przekonania kształtuje się pokolenie, które żyje w nowym solipsyzmie XXI wieku, gdy każdy dąży do życia wyłącznie dla siebie, dla zaspokojenia własnych potrzeb. Bezsprzecznie bardzo nie lubimy pojęć „reguła”, „dogmat”, „prawo”. Każdy chce być niezależny od jakiegokolwiek obowiązku. Ale właśnie z tego zaczyna się degeneracja społeczna: deformacja jednostki, jej poczucie samowystarczalności bez prawdziwej pełni doświadczenia duchowego prowadzi do zniszczenia społeczeństwa. Wykład biskupa Jewstratija nie był kazaniem ani pouczeniem. Mówca odwoływał się do doświadczenia życiowego. Czasem władyka sięgał także po współczesną terminologię w połączeniu z przykładami z Pisma Świętego. Wszystko to świadczy o tym, że chrześcijaństwo (prawosławie) również dostosowuje się do potrzeb dzisiejszego pokolenia, które myśli i mówi już nie tak, jak jego rodzice. Władyka Jewstratij podkreślał, że ryzykujemy znalezieniem się w więzieniu, ale będzie nam się wydawać, jakby więzienie było ratunkiem, jakby na świecie nic nie było, człowiek nie może się zrealizować i nie ma na kogo liczyć. Mówca wspomniał film z lat 90. „Skazani na Shawshank”, w którym główny bohater, skazany na dożywocie, po wielu latach jednak odzyskuje wolność, lecz nie potrafi zrealizować się w nowych realiach. „Żyjemy na tym świecie, o którym w Ewangelii powiedziano, że leży w złu. Ale żyjemy w nim tak, że staramy się budować w nim swoje życie i dążymy do zdobycia szczęścia tutaj. Budować swoje życie tak, jakby ten świat był normalny. A on jest nieprawidłowy, wypaczony, działają w nim zło, grzech, śmierć. To nie jest ten świat, który był zaplanowany i stworzony przez Boga, to świat, który wypaczył się przez grzech, który wszedł do niego. W filmie „Skazani na Shawshank” więzienie stało się dla bohatera domem rodzinnym, zbudował tam życie i innego nie ma. Moim zdaniem ludzie, którzy dążą do zbudowania swojego życia tylko tutaj i nie widzą niczego poza tym, są podobni do człowieka, który pragnie zbudować swoje szczęście w więzieniu. A możliwość poruszania się, wypowiadania się, działania uważa za pełnię wolności.
Władyka Jewstratij
Wolność stała się niedawno jednym z najbardziej znaczących haseł. Dziś mówi się o wolności myśli, sumienia, słowa i tak dalej. W tym kontekście rozwinęła się nauka o prawach człowieka. A czy równie często wspomina się o obowiązkach człowieka? Czy w kontekście wolności mówi się o odpowiedzialności? Bo to dwie strony tego samego medalu — wolność zakłada odpowiedzialność. Prawa pociągają za sobą obowiązki. Nie ma wolności bez odpowiedzialności, nie ma praw bez obowiązków. Inaczej rozpada się samo pojęcie i wolności, i praw”. Władyka Jewstratij twierdzi, że strasznym grzechem i błędem jest, gdy człowiek uważa, że świat nie nadaje się dla niego, gdy jedynym wyjściem jest ucieczka. W takim przypadku człowiek myśli przede wszystkim o sobie, a nie o społeczeństwie. Traci wiarę i nie jest gotów polegać na wyższości Bożej mądrości, zdolnej wyprowadzić z opresji człowieka, który przyjmuje nakazy niebiańskiego życia. Nasz czas na ziemi to nędza, którą czasem przekształcamy w coś ważnego, zapominając, że na ziemi nie trzeba pielęgnować wartości. Najważniejsze — przygotować siebie do życia wiecznego, przekonuje władyka. Być może nie wszyscy są gotowi przyjąć te słowa, ale w życiu każdego nadchodzi chwila, gdy trzeba rozstać się z tym światem. A przytłaczająca większość nie jest na to gotowa. Ludzie w swoim czasie nie cieszyli się pełnią życia, dlatego nie odczuli radości przeżytych lat. W pogoni za przemijającymi wartościami tracimy poczucie czasu: wydaje się, że wszystko jeszcze przed nami, aż nadchodzi moment, gdy rozumiemy, że minionego nie da się cofnąć, a tyle czasu zmarnowano. Wykład „Odpowiedzialność chrześcijanina” władyka Jewstratij zakończył rozważaniami na temat niedawnej wizyty na Ukrainie Patriarchy Moskiewskiego Kościoła Prawosławnego.
Tłumaczenie maszynowe
Cyryla. Być może ten polityczny ukłon był jednak uzasadniony w „niepaństwowym”, czysto duchowym wystąpieniu władyki Eustratego. Z pewnością wizyta moskiewskiego patriarchy będzie jeszcze długo wspominana na Ukrainie, ponieważ zademonstrowała ona, jak określił władyka, zasadniczą rozbieżność między Cerkwią Prawosławną KP a MP. Problem nie w tym, że istnieją dwie Cerkwie. Rozbieżności między nimi tkwią w stosunku do niepodległości Ukrainy. Cerkiew Moskiewska nie chce uznać niepodległości Ukrainy, wyznając obecne moskiewskie dążenia państwowe. Nie bez powodu po powrocie patriarcha Cyryl poszedł zdawać relację z pobytu na Ukrainie nie przed Synod, a przed prezydenta Rosji Miedwiediewa. Jak wiadomo, w ZSRR, kiedy hierarchowie wyjeżdżali za granicę, po powrocie udawali się z raportem do Rady ds. Religii, a dopiero potem składali sprawozdanie przed Synodem. Nasuwa się pytanie: czyżby do Rosyjskiej Cerkwi powróciły czasy radzieckie? Ten szczegół jaskrawo podkreślił zadanie politycznego wpływu, jakie stawiano przed wizytą. „Podczas przemówień patriarszych wielokrotnie słyszeliśmy wypowiedzi o „historycznej Rusi”, o tym, że Ukraina jest składową „historycznej Rusi”; wypowiedzi o Kijowie jako „naszej Jerozolimie”, „naszym Konstantynopolu”, „naszej południowej stolicy rosyjskiego prawosławia”. Akcent na słowie „nasz”, jakby pogrubioną czcionką i z podwójnym podkreśleniem, też jest wymowny. Przecież koncepcja „historycznej Rusi” patriarchy Cyryla to po prostu odnowiona tradycyjna koncepcja imperialna, gdzie dla każdego narodu znajduje się określone miejsce, a wszystkie narody jednoczą się wokół jakiegoś wielkiego narodu, który oferuje im „świetlaną przyszłość”. Jaką „świetlaną przyszłość” oferuje nam koncepcja „historycznej Rusi”, „świętej Rusi”, patriarcha Cyryl, niestety, nie potrafił wyjaśnić. Jeśli to ta świetlana przyszłość, którą obecnie proponują z Federacji Rosyjskiej, to raczej nie jest ona dla Ukrainy akceptowalna” — zaznaczył władyka Eustraty. Główna teza moskiewskiego patriarchy: Ukraina nie ma prawa być samodzielna, bo jej duchowe ziemie to nasze ziemie, a „nasze” oznacza „rosyjskie”, zauważył władyka Eustraty. Moskwa nie może bez Ukrainy, bo jednym z filarów rosyjskiego samodzierżawia jest prawosławie, ono zaczynało się właśnie na ukraińskich terenach, w Rusi Kijowskiej. I dopiero po kilku wiekach powstała Moskwa. Dlatego obecne przesłanie o „naszych ziemiach”, „naszych duchowych punktach odniesienia” to zamaskowany pretekst, by przyłączyć pod berło moskiewskiego cara (czy to Putina, czy Miedwiediewa) Ukrainę. List rosyjskiego prezydenta jest tego potwierdzeniem. Czasem człowieka zaślepiają własne ambicje i zapomina on o wspólnych korzeniach oraz przyjaznych granicach, pragnąc podporządkować sobie sąsiednie terytoria. Ale chce się wierzyć, że mądrość zwycięży. Obecne słowa Rosji to retoryka państwowa, skierowana na realizację jednego celu. Swego czasu rosyjski prawosławny Synod ogłaszał, że w Gruzji, która w tamtym czasie wchodziła w skład ZSRR, powinna być własna Cerkiew. Teraz tę retorykę wykorzystuje się z dokładnością do odwrotności. Pozostaje wierzyć, że tyrani z czasem odejdą, pozostawiając w spadku strony krwawej historii, natomiast ludzkość zdoła odnaleźć punkty odniesienia wspólnego szlachetnego współistnienia na jednej planecie, pod jednym Niebem. Dmytro STEPOWYK, doktor nauk o sztuce, profesor, akademik Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy. Głuwko nie był przesadnie pobożnym człowiekiem. Podczas podróży po Kazachstanie, Palestynie, krajach Europy nieco rozczarował się nie tyle Cerkwią, co niektórymi duchownymi, o czym wspomniał we wspomnieniach „Memorabilia”. Ale był jednak człowiekiem duchowym, głęboko wierzył w Boga i powierzał Mu swoje najskrytsze życiowe i twórcze zamysły oraz czyny. Jako pejzażysta namalował niemało świątyń — ukraińskich i zagranicznych. Świątynie Wenecji malowały tysiące artystów, ale Głuwko robił to po swojemu; one są jak na niebie, one są w niebiańskim blasku Taboru! Dziwiła go symbolika kopuły, nawy, transeptu, ołtarza, ikonostasu. Było to dla niego jako chrześcijanina i jako artysty niezgłębioną zagadką, miejscem, gdzie Niebiański Bóg komunikuje się z ziemską ludzkością — Jego, Boga, stworzeniem! Najbardziej zdumiewające, „Chrystus Wszechwładca”. 1978
że Hłuwko zaczął malować ikony, niepodobne pod względem stylu do żadnej szkoły ikonopisarskiej na świecie. Jako pejzażysta wysokiej klasy i wybitny mistrz grafiki użytkowej, Hłuwko w wieku 50 lat niespodziewanie dla wielbicieli jego twórczości i, zdaje się, dla niego samego, zaczął malować ikony. Nie cerkiewne, przeznaczone do ikonostasów, lecz „domowe”. Jeszcze jako nastolatek, mieszkając w Krzemieńcu — jednym z centrów ukraińskiego prawosławia na Wołyniu, Hłuwko widział wiele tak zwanych ikon ludowych lub folklorystycznych w domach. Zapewne takie ikony „prostego języka” bardzo mu się podobały. I oto jego pamięć po wielu latach rozjaśniła, niczym w zapomnianej dawnej taśmie filmowej, obrazy dzieciństwa: Pana Jezusa Chrystusa, Przenajświętszej Bogurodzicy i wielu świętych bizantyjskiego i ukraińskiego panteonu. „Wspomnienia”, czyli „Memorabilia”, przetłumaczone z angielskiego przez Marię Jaciw i wydane w 2003 roku we Lwowie, nic nie mówią czytelnikowi o pobudkach Hłuwki do ikonopisania. Artysta wykazał się tu wielką spostrzegawczością i kunsztem w oddaniu detali obyczajowych; ale o ikonach, i w ogóle o swojej twórczości — nic. Można przypuszczać, że w latach 70. Hłuwko przypomniał sobie wczesną młodość na zesłaniu w stepach Kazachstanu, gdzie pokładał nadzieję w Panu, w Jego świętych, których widział na ikonach ludowego pisma na Wołyniu. Zatem nastolatek, pobożny chłopak, i jego matka wiele się modlili, aby nie zginąć w bezwodnym pustynnym kraju… Szczęśliwym zbiegiem okoliczności Ukrainiec Rostysław Hłuwko, podając się za Polaka, wraz z wziętymi do niewoli polskimi jednostkami wojskowymi został internowany do Palestyny. Stało się to w 1942 roku na żądanie rządu brytyjskiego. Pięć lat później Rostysław przeniósł się do Londynu, gdzie uczył się w szanowanej szkole artystycznej — Hammersmith College of Art. Początkowo ilustrował książki, czasopisma, zajmował się grafiką użytkową (rysował koperty do płyt gramofonowych, kartki świąteczne, afisze programów koncertowych, katalogi wystaw itp.). Z czasem przyszła miłość do malarstwa. Odwiedziny we Włoszech skłoniły go do stworzenia całej serii akwareli — pejzaży Wenecji i innych miast. Malował portrety, obrazy o tematyce historycznej i heroicznej. Tak tworzył Hłuwko rok po roku, ludzie kochali jego kunsztowne malarstwo za żywotność i jasną paletę. Aż tu nagle, zbliżając się do swoich 50. urodzin, Hłuwko zaczął rozmyślać nad tym, jak siła Pańska ratowała go w latach dziecięcych i młodzieńczych od więzień i zesłań. Jak się modlił, jak obiecywał być wiernym Bogu oraz żyć i tworzyć według Jego przykazań. Połowa lat 70. XX wieku stała się początkiem nowego Hłuwki — ikonopisarza o bardzo interesującej manierze przedstawiania świętych. Ta maniera zawierała trzy główne komponenty: formę, kolor i przestrzeń, w które artysta wniósł niemało tego, czego nie było w tradycyjnej klasycznej ikonie. Poprzez formę chciał wywyższać, monumentalizować świętych. Nie miał określonego środka wywyższenia, jak, powiedzmy, Hnizdowśkyj — poprzez nadmierną pionową wydłużoność postaci. Hłuwko osiąga znaczenie obrazów zarówno poprzez wydłużenie, jak i przysadzistość, lekkość i masywność — czyli poprzez przeciwstawne traktowanie formy. Skłania widza do myślenia, że święci nie są z tego świata, są wyjątkowi, ich twarze i ciała nie są takie, jak u tutejszych ludzi. Zatem mamy wyraźne odejście od natury, od realizmu. Odejście gdzieś umiarkowane, a gdzieś nawet radykalne, jak na przykład w pracach „Apostoł Paweł”, „Święci Borys i Hlib”, „Teodozjusz Pieczerski”. W wczesnych ikonach (połowa lat 70.) Hłuwko często brał za podstawę znane starodawne wzorce — anioła o złotych włosach, Chrystusa Wszechwładcę, niektóre ikony Bogurodzicy, a także ikony według motywów głównych świąt religijnych roku kościelnego. Widzowie łatwo rozpoznają dzieła i zachwycają się nieznacznymi zmianami, które wnosi artysta w autorskie naśladownictwa dawnych ikon. Ale w latach 80. Hłuwko zaczął znacznie przebudowywać tradycyjne obrazy, doprowadzając je do deformacji: to „Jerzy Zwycięzca”, „Modlitwa Bogurodzicy”, „Przeczysta Dziewica”, „Archanioł Michał”. Za radykalnymi zmianami w wyglądzie świętych i ich otoczeniu stoi głębokie przekonanie autora, że święci w niewidzialnym świecie, w raju, w przestrzeni duchowej nie pozbyli się czegoś ze swojej dawnej ziemskiej hipostazy. Oni jakby przechodzą przebudowę. Ziemskie dla nich — to nie przeklęta przeszłość, a materialne, warte wywyższenia, bo i ono jest stworzeniem Boga. Zatem za tymi zmianami formy, elementarnymi czy gruntownymi — kryje się autorskie rozumienie wiecznego bytu, nieśmiertelności, związku czasu ziemskiego i niebieskiego. Temu celowi służy u Hłuwki także kolor. Mistrz przestrzega tej samej gradacji spektralnej, co klasyczna ikona: barwy są nasycone, czyste. Ale porządek ich użycia i znaczenie symboliczne są u artysty swoiste. Otula Bogurodzicę w czarny maforion, tło ikon bywa i złote, i pomarańczowe, i niebieskie, a nawet czarne. To, oczywiście, odstępstwo od kanonu. Ale tak Hłuwko osiąga uderzający kontrast. Zestawieniem przeciwstawnych kolorów, które nie harmonizują ze sobą, pragnie wzbudzić wiarę widza, zaprosić go do modlitwy, a może i zdramatyzować osobę przedstawionej świętej postaci. W dziełach świeckich Hłuwki, zwłaszcza w pejzażach, panuje harmonijna zgodność barw i odcieni. Zupełnie co innego obserwujemy w ikonach. Na wystawach dzieł Hłuwki uwagę zwiedzających od razu przyciągały obrazy, które jakby rzucały wyzwanie światu, zapraszały do milczącego dialogu. W celu wzmocnienia kontrastowości kolorów Hłuwko wyrzeka się ich tradycyjnych znaczeń symbolicznych, wprowadzonych przez Cerkiew w dawnych wiekach. Jeśli spróbować nałożyć ogólnie przyjęty schemat symboliki ikonowej na dzieła religijne Hłuwki, to w rezultacie otrzymamy znaczne niespójności. Wydaje się, że artysta wcale nie chciał, aby użyte przez niego kolory miały jakąś ukrytą treść. Prawdopodobnie nadawał im nie sakralny, a czysto dekoracyjny sens. Niektóre ikony są skromnie ornamentowane, w innych detale skomponowano w formie określonych, przeważnie okrągłych, figur geometrycznych. To zbliża ikony pędzla Hłuwki do tradycyjnych ikon ludowych, na przykład do ikon na szkle. „Zbawiciel”. 1976 „Apostoł Paweł”. 1977
W traktowaniu przestrzeni Rostysław Hłuwko wydaje się być najbliższy klasycznej ikonie cerkiewnej. Przestrzeń u niego jest dwuwymiarowa, trzeciego wymiaru — głębi — prawie nie czuć. Tło każdej ikony jest płaskie, jednokolorowe, a postać świętego nie wyróżnia się na nim jako coś namacalnego, zlewając się w jedną płaszczyznę. Cały obraz odbierany jest jako kolorowy, jasny cień. Innymi słowy, w traktowaniu przestrzeni mistrz naśladuje bardziej ikonę bizantyjską niż ukraińską. Jednak o ile w Bizancjum płaskim ikonom nadawano pewne znaczenie symboliczne (projekcji niebiańskiego na ziemskie), o tyle u Hłuwki takiego wtajemniczenia nie ma. Jako artysta całkowicie współczesny, jednocześnie z dużą uwagą odnosił się do wszystkiego, co starodawne, i starał się podążać za dawnymi mistrzami w niektórych detalach i środkach wyrazu. Tak na przykład malował ikony wyłącznie na drewnianych deskach, do tego ze starego, czasem poczerniałego, ale nie spróchniałego drewna, zwłaszcza z wymoczonego w wodzie tak zwanego dębu bagiennego, ulubionego w Anglii. Przygotowywał deski do malowania własnoręcznie: pokrywał je gruntem (lewkasem), wzmacniał lewkas cienką tkaniną (powołoką) oraz różnymi klejami i olejami. Farby rozpuszczał w roztworze jajecznym z dodatkiem octu i święconej wody — czyli malował temperą jajową, tak jak dawni ikonopisarze. Czasami Hłuwko używał nowoczesnych farb akrylowych, które są trwalsze i bardziej kolorowe od tempery, nigdy nie ciemnieją i nie blakną. Nie stronił również od malarstwa olejnego. Zatem w środkach technicznych tworzenia ikon, tak samo jak w obrazowych, można powiedzieć, że Hłuwko jedną nogą stał w średniowieczu, a drugą w swoim XX wieku z jego wynalazkami i twórczymi eksperymentami. Dotknięty ciężką chorobą, Rostysław Hłuwko zmarł w 63. roku życia. Jako ikonopisarz dopiero zaczynał swoją twórczość, ponieważ zwrócił się ku ikonie dość późno. Kilkadziesiąt obrazów, stworzonych przez mistrza w latach 80. i 90. XX wieku, świadczy o tym, że nie tylko znalazł ciekawą, niecodzienną formę, ale także posiadał duchową wizję dotyczącą niezgłębionego, lecz wymarzonego przez ludzi świata pozagrobowego, w którym mieszkają dusze świętych. Ikonopisarze nie bywają po prostu formalistami, „samowyrażaczami”. Są religijnymi filozofami, którzy sami szukają i innym wskazują drogę do wieczności. Jednym z nich był Rostysław Hłuwko. Powrót głównych dzieł Rostysława Hłuwki na Ukrainę, którą tak czule kochał, niczym najukochańszą kobietę, to hołd sprawiedliwości dla jego nieśmiertelnej duszy, spełnienie jego woli prawie dwie dekady po przedwczesnym odejściu.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Broniław Hryszczuk, zdjęcie: Andrij Hryszczuk
Kto wie, może bez Serhijiwki nie byłoby też i Narkewyczów? Czyż to nie Serhijiwka ich wymarzyła, wykołysała, na nogi postawiła! Znaczy: kopała rowy, zakładała fundamenty, cegła po cegle narastały mury. Pośród pustkowia, na pół dzikiego pola z jego zwinnymi suslikami i łasicami, między frontowymi okopami, porośniętego bylicą i szczawiem. I choć nie ma w tych murach mojej cegiełki, to ja chyba też jestem przyczyniony do istnienia Narkewyczów. Czy nie wdychałem gorących gazów z węglowego żużla, żelaznym pogrzebaczem nie wytrząsałem z żużla rozżarzonych rusztów w fabrycznej kotłowni? Czy nie włączałem i nie zatrzymywałem w przylepionej do pleców koszulce wirówki, rozkręcanej szalonymi obrotami, dłubiąc drewnianą łopatką sprasowany żółty cukier, tak zwany „trzeci produkt”? A kto, jak nie ja, po piekielnej fabrycznej zmianie i szybkim prysznicu wybiegał z kotłowni na mróz albo pod mokry listopad, spieszył do klubu, gdzie czekał na mnie zdobiony sztucznym masą perłową żytomierski bajan, czekała ona, by śpiewać aksamitnym głosikiem naiwną piosenkę o samotnej brzozie. I Josyp Mykołajowycz, kierownik klubu, i lekarka Nina Hrihorjiwna, i nauczycielka Hanna Potapiwna zbierali się, by, rozłożywszy klawir, wkuwać wspólnie duet Odarki i Karasia, arię z jakiejś tam operetki, gdzie „czertową diuzynu diecztwow rastiła doma matuszka moja”. Narkewyczi. Internacjonał. Babilon… Ból i radość, wino i bylica… Hojnie natłuszczam buty z juchty, ubiorę tatową kufajkę — czeka na mnie (imienia nie podaję) piękna, czarnobrewa, o, chyba wrócę do domu o świcie. W tym rzecz, że — nie czeka. Po co więc tak, w pierwszej osobie? Po co sam siebie jątrzysz — czy mało ci dzisiejszych przeżyć? Bądź mądry jak wąż, wysuń na pierwszy plan kogoś innego. Choćby swego przyjaciela i zemlaka Iwana Iwanowycza, który teraz mieszka daleko, ale każdej jesieni przyjeżdża do Serhijiwki i Narkewyczów. On każde przeżycie wytrzyma, bo twardy jak granit. Obchodzą go twoje mgliste wspomnienia, twoje fale na jeziorze, podkłady kolejowe podczas odwilży, chwiejąca się latarnia nad opustoszałym peronem — wszystko to dalekie, miłe, obsnuwane jordańską zamiecią, owinięte, ukryte… I oto już kroczy Iwan Iwanowycz, mój dzielny superman, od stacji Narkewyczi do osiedla Narkewyczi. I co go poniosło za tyle wiorst, z przytulnego miejskiego mieszkania — tutaj, w te strony? Kto go tam wie. Może zachciało mu się, jak za młodu, wypić kieliszek kagoru w bufecie stacyjnym i z Narkewyczów przez pagórek ruszyć do Serhijiwki. Przypuśćmy, że tak będzie. Nie wypije, ale ruszy. Ale… do kogo? I czym tam ucieszy wzrok i słuch? Zauważy chłopców i dziewczyny w tureckim, polskim i amerykańskim manatku, które tańczą w klubowym przedsionku przy rytmach magnetofonu? No cóż, zobaczy. I co? A nic. Po prostu przypomni sobie inny wieczór powojennej wsi. Niestrudzenie przygrywała wymęczona dwurzędówka, jakoś odtwarzając melodie wciąż jeszcze niezbyt znanych „trofiejnych” tańców. I przypomną mu się frontowcy w wyblakłych gimnastiorkach, staną mu przed oczyma nieszczęsni młodzieńcy, którzy jeszcze niedawno, na początku wojny, byli bezwąsymi pastuszkami. I w wspomnieniach tego siwogłowego mężczyzny dziewczęta zalśnią jak świece — i młodziutkie, nieśmiałe, i już podstarzałe panny, te, które, chyba z nieznośnej samotności, litościwie uczyły młodego Iwana nieznanych dotąd rozkoszy miłosnych. Bo wtedy miał siedemnaście lat… A w niedzielę tańce… Siwy dym z махорki snuje się obłokami… Na harmonijce klawisz zapada się pod palcami, a papieros sypie popiołem na miechy… I dziewczęta bez par krążą jedna z drugą, rozganiają dym… I kto wie, gdyby mój Iwan Iwanowycz zechciał w biały dzień obejść niewielką wieś, omywaną z trzech stron wodą jeziora, to może spotkałby tu i ówdzie kilka staruszek i poznałby w nich wczorajsze dwudziesto- i trzydziestoletnie Iriny, Marusie, Natalki, odgadłby zapomniane rysy. Być może… Ale Iwan Iwanowycz nie jest byle jakim ciamajdą. Ze szczebli przeżytego on, realista, spogląda na dzieciństwo i młodość z lekkim pobłażliwym uśmiechem. I jednak — nie wierzcie mu. Bo i w jego istocie dzwoni to wspomnienie, a zamęt z rozumem wpada w serce. Bo wspomnienie, słodkie czy gorzkie, i tak cicho świeci z oddali dni. Nie gaśnie aż do zmroku twojego tymczasowego pobytu wśród ziemskiej doliny łez. A narkewycka „dolina” wtedy wołała, kusiła, nęciła. Otóż i Iwanowi Iwanowyczowi może przypomnieć się, jak dawno-dawno, jeszcze przed naszą erą, w jakieś niedzielne popołudnie umywał się w ogrodzie, wkładał jedwabną tenisówkę, szerokie spodnie „kloesz” i wyruszał w drogę. — Dokąd ty, Iwanku? — pytała w ślad matka. A on, już za furtką, dziarsko odpowiadał: — Na SMU-siem! — Dokąd, dokąd? — dopytywała zatroskana matka. — No… na zebranie komsomolskie! — niedbale rzucał przez ramię chłopak, celowo oddalając się od rodzinnego domu. Nie będzie przecież na głos, na środku ulicy, rozszyfrowywał drogi sercu skrót. Inna sprawa — zebranie. Zwyczajnie, zrozumiale. A cóż by matce wyjaśnił „trust budowlano-montażowy numer siedem”?! Ach, ona i bez wyjaśnień wiedziała, dokąd poszedł syn. Do Narkewyczów. Bo one są jak magnes. Ten ciągły plac budowy, te hotele robotnicze, baraki, garnki i patelnie na buchających ogniem prymusach, wszechobecny zapach smażonej cebuli, harmider, kłótnie, muzyka z patefonu, zazdrość, bójki, pijackie majówki w lesie, orkiestry dęte, zakochane pary w ciemnym borze, wieczorne tańce pod gwiazdami przy tymczasowym klubie zbitym z drewnianych tarcz… Romantyzm. Radość życia. Cierpienia duszy jednych, tryumf ciała innych. Gromadzenie się sproletaryzowanej młodzieży i obca samotność rodziców pozostawionych we wsi. Przebierając w pamięci to wszystko, Iwan Iwanowycz nagle pomyślał, że wsie Serhijiwka i Narkewyczi były w gruncie rzeczy rodzonymi siostrami, a młodsza (czyli Narkewyczi) wcale nie zadowalała się jakimiś obnoszonymi rzeczami starszej, lecz, jak to czasem bywa w rodzinach, brała sobie wszystko lepsze, nowsze, solidniejsze. Narkewyczi wysysały Serhijiwkę: swoimi zarobkami, normowanym tygodniem i dniem pracy, stołówkowymi kotletami i dodatkami, świeżym piwem, a także możliwością przeprowadzki z zapadłej wiejskiej chaty do nowego domu na dwie rodziny, do kompaktowego fińskiego domku, a nawet do hotelu robotniczego — tym wszystkim Narkewyczi podbierały wiejskich mechaników, hodowców, cieśli, murarzy, i gdy wczesnym rankiem serhijiwski brygadzista zwyczajnie rozdzielał, kto ma dziś stanąć do jakiej pracy, to już nie zachodził do każdej zagrody, nie stukał w każdą ramę okienną końcówką bata, jak to bywało jeszcze niedawno. Po co? Czyż ten sam brygadzista nie spotykał właśnie na porannej ulicy wczorajszego kołchozowego kierowcę, i furmana, i murarza, i dojarkę, którzy spieszyli na basowe wezwanie fabrycznego gwizdka do pracy zupełnie innej, u innego gospodarza? Dopiero później, stanąwszy na nogi, Narkewyczi zaczną wspierać swoją starszą siostrę — cukrem, wytłokami, chlebem własnego wypieku, jakimś takim sklepowym towarem, a nawet, od czasu do czasu, synowymi i zięciami. A przecież Narkewyczi zaczynały się, jak
Bronisław Hryszczuk został już wspomniany, na zupełnie pustym miejscu. Gdyby mój Iwan Iwanowicz domyślił się podczas tamtej wrześniowej podróży odwiedzić klub kultury w Narkiewiczach, na drugim piętrze, gdzie rozłożyło swoje eksponaty muzeum zakładowe!.. Dowiedziałby się nie tylko szczegółów o historii osiedla, ale odkryłby dla siebie na przykład, że słodki proszek z trzciny cukrowej pomysłowi Hindusi wydobywali jeszcze w I wieku naszej ery! I że pierwszą cukrownię na Chmielnicczyźnie zbudowano 120 lat temu kilka wiorst od Narkiewiczów, w Czarnym Ostrowie. Że cukier kiedyś uważano tylko za pokarm carski, a dopiero później zaczęto go sprzedawać w aptekach (jako lekarstwo) za „samoszczą” cenę. Ale co nam Indie czy wojownicy Aleksandra Macedońskiego, którzy na brzegach Gangesu żuli słodkie łodygi „słodkiego sitowia”; co nam to wszystko, skoro mamy NARKIEWICZE, nie tylko małą ojczyznę, lecz cały Wszechświat z jego niepowtarzalną, jedyną historią! Trzeba powiedzieć, że samowidzcza kronika rodzinnego osiedla szeroko przedstawiona jest na stendach i w albumach muzeum. Oto na przykład: „Jeszcze nie zagoiły się rany zadane wojną, jeszcze nie zarosły doły po wybuchach bomb i pocisków, a na stację Narkiewicze zaczęło napływać różne wyposażenie. Na polach juchymowieckich, na powierzchni 20 ha, wydzielono ziemię pod bazę przechowywania sprzętu specjalnych dostaw Głównego Zarządu Cukrowego Ministerstwa Przemysłu Spożywczego ZSRR. Dyrektorem tej bazy był Łoskot Iwan Abramowicz, głównym inżynierem — Pasicznik Wasyl Platonowicz, urodzony w Juchymowcach…” Trochę sucho? Cóż, niech więc zwiedzający rozkoszują się obrazami malarza, którego historyczne płótna godne są pędzla samego Pirosmaniego. Nie sposób bez głębokiego wzruszenia patrzeć na wozy z burakami, na takie miłe konie, na to, jak chłopi przykucają pod drągami, by za chwilę (hop… raz!) przewrócić wóz wypełniony „słodkimi korzeniami”. A tam dalej wagony na torach, a ludzie po trapach ciągną ciężkie kosze z tymi samymi burakami. To jeszcze nie fabryka, lecz punkt przyjmowania buraków. Fabryka — oto ona, okazały makieta budynku, drzewka przy niej, klomby, alejki, ogrodzenia. A wszystko to zostało stworzone z dziesiątek tysięcy zapałek, z gałązek, trocin, spinaczy biurowych — po prostu osobliwość! A te pierwsze deskowe baraki, biuro, mieszkalne „wremianki”, otwarte na wszystkie wiatry i zawieje! A te grupowe fotomonumenty na
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
na tle rozwiniętego sztandaru z Leninem, herbowymi kłosami, sierpem i młotem oraz niezmiennym nawołującym: „Pod znamieniem… pod rukowodstwom… wpieriod k pobiedie…!”. Wszystko to było, niech wszystko to pozostanie jedynie w muzeum. Mniejsza o to, że komunizmu z jakiegoś dziwnego powodu nie zbudowali, za to zakład Narkiewicki wzniesiono właśnie w tamtej epoce. Jak i wiele rzeczy, które pojawiły się na naszej błogosławionej ziemi. Choć ludzie, ocierając pot z czoła, nie o komunizmie, oczywiście, myśleli, a jedynie o tym, by dzieciom żyło się lepiej niż rodzicom. A jednak ludzie narkiewiccy zapewne obraziliby się, gdyby ktoś powiedział, że oni tylko pracują i pracują, nie wyginając pleców. Zakładowy klub ma też swoich muzyków, śpiewaków, artystów. Wystarczy spojrzeć na muzealne fotografie i zrozumiesz: życie mieszkańców osady także w przeszłości nie ograniczało się jedynie do pracy rąk. Nie czerstwiała w codzienności i dusza. Na fotografiach utrwalono sceny z „Nocy majowej”, Walentyna Ilłuszyna „Najemnicy”, „Strzału o północy”, „Za dwoma zającami”. A oto Josyp Banaszko z Taisą Swydnycką śpiewają Karasia i Odarkę, Iwan Fedorowycz Kydanczuk jakiegoś skrajnie negatywnego typa przedstawia (dobry był człowiek, a oto grać mu wypadało samych złoczyńców). Człowiekowi z zewnątrz może i nie bardzo ciekawie oglądać, powiedzmy, grupowe zdjęcia przodowników pracy, portrety zwierzchnictwa. Ale dla podmiotu, który oddał zakładowi choćby rok czy dwa życia i pracy, każda taka fotografia to wzruszająca podróż w przeszłość. Były dyrektor Anatolij Woronin, główny inżynier Mojsej Krasnokutśkyj, jeszcze jeden dyrektor Serhij Moroz i główny inżynier Anton Mazur, Witalij Swydnyckyj, Ołeksandr Pawłow, Iwan Dżuła, a także Iwan Prokopowycz, Pawło Zwaniuk, Bronisław Biłećkyj, Adam Olijnyk, Iwan Humeniuk, Wilik Kasperśkyj, Ołeksandr Murawśkyj, Mykoła Ochrimenko… Naczelnicy i podwładni, inżynierowie, palacze, kotlarze, aparatowi, ładowacze, elektrycy… Nie obrażajcie się, dobrzy ludzie, wszystkich was wymienić nie ma możliwości. Ale wiedzcie, że autor tych wierszy pamięta was, tych, którzy żyli kiedyś i przez 30 lat pracy zakładu (1955—1985) wyprodukowali tyle cukru, że gdyby nim napełnić wagony, to eszelon ten od stacji Narkewyczi sięgnąłby stacji Fastów! Co więcej, od czasu tamtych obliczeń jeszcze tyle lat przeminęło — na jaką odległość teraz rozciągnąłby się cukrowy pociąg?! Czy trzeba mówić, że autorowi przyjemnie uświadamiać sobie: i jego garść cukru była w tych wagonach. A wiecie, szanowni czytelnicy, komu jeszcze mamy dziękować za to, że mamy cukrownię? Dziedzicowi bubniwskiemu Jotce Narkiewiczowi. I oto z jakiego powodu. Kiedy ponad sto lat temu kładziono linię kolejową od
od Żmerynki do Lwowa, to w projekcie zaznaczono tylko dwie stacje na terytorium obecnych rejonów wołoczyskiego i chmielnickiego: Czarny Ostrów i Wijtiwci. Pana ta okoliczność dotknęła do żywego. Jak to, w jego posiadłościach — i żeby nie było stacji?! Ach, rząd nie ma pieniędzy? To on, Jotko Narkiewicz, pan honorowy, na własny koszt wybuduje! I rzeczywiście zbudował. Sam, najwyraźniej, nazwał też stację rodowym nazwiskiem… A gdyby nie stacja, to gdzie później wysadziliby desant nasi siabrowie-Białorusini? Mamy na myśli to budowlano-montażowe zarządzenie nr 7. Któż to wie. Oddajmy więc należne honorowi pana. I podziękujmy wszystkim poprzednim kierownikom przedsiębiorstwa, a zwłaszcza Mykole Jarczukowi, który jeszcze całkiem niedawno dyrektorował (obecnie kieruje „Ukrcukrem” w Kijowie). Po pierwsze, on (z mojej, nawiasem mówiąc, inicjatywy) usunął historyczną niesprawiedliwość — przywrócił osadzie dawną nazwę, bo ktoś z urzędników „postarał się”, żeby historyczne Narkiewicze zamienić na bezbarwne Jasne. Po drugie, przyczynił się do tego, by ulice osady wyasfaltować, zakupił materiały do budowy sali sportowej, równej której dziennikarze w obwodzie chmielnickim nie widzieli, przy aktywnym udziale dyrektora w osadzie wyrosły nowe budowle (niektóre z nich utrwaliliśmy na fotografiach). A jaka zakładowa stołówka nowa, jak smacznie tutaj gotują! I nie biorą zbyt drogo. A jeszcze wdzięczni są wam ludzie za cerkiew świętych apostołów Piotra i Pawła, która wyrosła dzięki waszemu szczeremu wsparciu. I waszymi, Mykoło Mykołajowyczu, staraniami, i pracą miejscowego ludu wzniosła się ona nad osadą, nad dachami zakładowych korpusów, nad szynami i podkładami linii kolejowej, nad brownowskim zgiełkiem tutejszych ludzi. Świątynia stała się ośrodkiem ducha i wiary Ukraińców, Rosjan, Białorusinów, Mołdawian… Nie ma ona jeszcze własnej historii, ma tylko jej początek. — Cerkiew odgrywa znaczącą rolę w jednoczeniu ludzi — mówi przewodnicząca rady osiedlowej Wałentyna Illuszyna. — Przecież dotąd brakowało nam wewnętrznego kręgosłupa, który jednoczyłby ponad dwa tysiące mieszkańców w samych Narkiewiczach, a przecież są jeszcze Juchymiwci, Serhijiwka. Przed młodymi i starszymi obywatelami tych wsi nieuchronnie staje pytanie: po co przyszliśmy na ten świat, jaki los czeka nas, jak ułoży się życie naszych dzieci, wnuków, prawnuków? Myślę, że nowo wybudowana świątynia, jej proboszcz ojciec Wołodymyr będą odpowiadać na te odwieczne ludzkie pytania. A teraz wróćmy do naszego Iwana Iwanowycza. Przypomnijmy czytelnikom, że odwiedzał on Serhijiwkę i Narkiewicze gdzieś we wrześniu. Bardzo bowiem kocha tę porę. Kiedy bucha parą cukrownia, kiedy nad pożółkłymi drzewami, nad dachami z łupka unosi się duch melasy, wysłodków. To jego najulubieńsze zapachy. Bo przenoszą one Iwana Iwanowycza w młodość, w świat miłości. Więc nie wierzcie w jego duchową niewzruszoność, ironiczność, zamknięcie w sobie. To tylko maska. Kiedy Iwan Iwanowycz zostaje sam ze sobą, to maska sama zsuwa się z twarzy. Powłóczywszy się zatem po osiedlowych ulicach, przy jeziorze i lesie, nawdychawszy się zapachami przeszłości, idzie Iwan Iwanowycz na przystanek autobusowy, z godzinę siedzi pod daszkiem na ławeczce, spoglądając na jesienną mgłę nad jarzębinami, jabłoniami, wiśniami i przydrożnymi topolami. Ojej, myśli on, przecież ja sadziłem te topole, były one mi wtedy po szyję, a już wierzchołki hen, hen pod chmurami, i pnie — nie objąć rękami. Coż to się dzieje na białym świecie? Nie może tego być, a ja przecież niby nie jestem bardzo stary! I kiedy przyturkocze półpusty autobus, Iwan Iwanowycz przycupnie przy oknie i, westchnąwszy, powie w myślach: „Do widzenia, Narkiewicze, ukraińskie i kosmopolityczne”. Bo przecież Narkiewicze u zarania swojego narodzenia rzeczywiście były internacjonałem, babilońskim ośrodkiem dialektów i języków, społecznym „tyglem”, w którym wytapiał się charakter, ludzki typ. W hulaszczym towarzystwie czy na scenie zakładowego klubu tutaj całkiem naturalnie, bez wymuszania brzmiały i „Hyla, husonky…”, i „Step da step…”, i „Wieczorynka u kołchozie”, i mołdawska „Mariora”. A kiedy już parobkowie zaczynali się bić na tańcach czy weselu, to wcale nie dlatego, że ktoś tam jest Ukraińcem, a ktoś, widzisz, Białorusinem, a tylko dlatego, że dziewczyna była ładna, strasznie ładna, no taka już, że… I kiedy Wili Kasperskiemu na boisku piłkarskim rozbito głowę i zalano krwią twarz, to nie przez to, że ta jego krew nie jest ukraińska, a tylko dlatego, że rwał się w samą gęstwinę turnieju, prosto pod zapalczywe buty amatorskich sportowców-łamaczów kości! I znowu wspomni Iwan Iwanowycz Serhijiwkę, wujka Romana i wujka Fyłymona. Tacy już przebiegli dowcipnisie, choć nowe „Wieczory na chutorze” z nich pisz. Oto, na przykład, trzeci wujek, Jadamko, wymyślił, że zajmie się pszczelarstwem, jak to gogolowski Rudy Pańko. Ale coś nie szczęściło mu się w tej delikatnej sprawie. To umrą pszczoły w jednym ulu, to pouciekają z drugiego i trzeciego, to jeszcze jakaś bieda. A wujkowie Roman i Fyłymon wszystkie te niepowodzenia na ucho nawijają, w męskim towarzystwie błyskotliwie dopowiadają każdy Jadamkowy błąd. Cały ci epos pszczeli. A pewnego razu wzięli wujek Roman i wujek Fyłymon łopaty na ramiona, idą powoli przez wieś. Przy klubie — cały tłum, starzy i młodzi, bo przecież kino przywieźli: „Dokąd to w niedzielę świętą z ogrodnikami?”. Wujkowie odpowiadają: „Jak to dokąd? Na cmentarz… Wy chyba nie słyszeliście? Już nawet po orkiestrę dętą posłali, popa z Bubniwki przywieźli…”. „Co takiego? — nie może pojąć wiejski lud. — Ktoż to skonał?”. A wujkowie z żalem odpowiadają: „O tym już i w Proskurowie wiedzą, a wy… Przecież matka w Jadamkowym ulu umarła! Oto i idziemy na cmentarz dół kopać…”
A wujkowie opowiadają jeszcze, co to za zgryzota z tymi pszczołami Jadamka: wszystkie konopie, całą czumizę w kołchozie wytłukli, wydeptali, a teraz oto po pogrzebie będą sądzić biednego Jadamka… Czym nie klasyka, uśmiechnie się Iwan Iwanowicz, cicho wpatrując się w spowite mgłą znajome krajobrazy. Arcydzieło. Jedno z wielu. A gdyby w swoim czasie ktoś zapisał barwne, niepowtarzalne opowieści ciotki Warwary Nowak! Żaden tam Ostap Wysznia takiego by nie wymyślił. I jakże te opowieści pomagały ludziom na polu żniwnym czy buraczanym w głodne lata! A niestrudzony autobus tymczasem mruczy, oddala się od siergijewsko-juchymowiecko-narkiewickich włości, rozpościera na okiennym ekranie coraz to nowe panoramy. Stóg żółknie na wzgórzu. Łozina zieleni się na przemian z tatarakiem i turzycą. Gawrony na roli. A tam, z przodu, chłopiec pasie krowę na skraju drogi. Hm… Trzyma w jednej ręce oślizgły, wilgotny sznur, a drugą macha im, pasażerom. I coś w tej chwili drga w sercu Iwana Iwanowicza, przetacza się piekącą falą przez ukołysane jazdą ciało: nagle wydaje mu się, że to on, Iwan, dwunastoletni chłopiec, stoi oto w zielonej kufajce ojca na mokrej przydrożnej trawie. Chłopiec macha w ślad za autobusem ręką, jakby życzył dobrej drogi wszystkim, którzy patrzą na niego, a Iwanowi Iwanowiczowi wydaje się, że machnięcia chłopięcej ręki są tylko dla niego jednego. Przecież chłopiec to Iwanko wczorajszy, taki, jak na powojennej fotografii. I on, obecny siwy Iwan, zetrze siwą chmurkę na zaparowanej szybie, żeby przedłużyć spotkanie z samym sobą — mimowolna i smutna próba restauracji wczorajszego dnia. I pomyślał Iwan Iwanowicz, że rzeczywiście nigdzie się nie podzieje. Że skazany jest na to, by wszystko to kochać — coś i kogoś. Niekoniecznie otwarcie, można i potajemnie. Tę drogę, skropioną kwaśną wodą z wysłodków i mgłą niebieską. Tę topolę na skraju wsi. Tę cerkiew pod mokrymi lipami. Kobietę, którą jutro spotka w drodze do filharmonii, przywita się, a ona spojrzy na niego spod ciemnych brwi, uśmiechnie się i powie łagodnie: „Dzień dobry, sokole…” To on — słyszycie? — siwy, ponury, zakompleksiony osobnik, właśnie on — „sokół”! Ale choćby nie wiem co, będzie go grzało to powitanie do późnej nocy. Musimy coś i kogoś kochać, w myślach powtórzy Iwan Iwanowicz. Bo inaczej klamka nam wszystkim na tym świecie…
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
udało się przeforsować przyjęcie „Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych”. Niepoprawne tłumaczenie pozostawiamy na sumieniu autorów, ponieważ European Charter for Regional or Minority Languages to Europejska Karta języków regionalnych lub mniejszościowych. Paradoks teraźniejszości i kraju polega na tym, że to właśnie język większości — ukraiński, de iure język państwowy, potrzebuje nie deklaratywnych oświadczeń i nieobowiązujących ustaw, a skutecznej ochrony i wsparcia ze strony państwa. Karta w ten sposób przyczyni się nie do ochrony języków, które rzeczywiście tego potrzebują, bo znikają (gagauski, krymskotatarski, romski i inne), a wręcz przeciwnie, doprowadzi do ich dalszego odnarodowienia, ponieważ użytkownicy przejdą na „ogólnozrozumiały”. Za przyzwoleniem lub obojętnością władz szereg antyukraińskich (w składzie) rad obwodowych i lokalnych wprowadziło „dwujęzyczność”, która mimo orzeczenia Sądu Konstytucyjnego (1999) do dziś obowiązuje w terenie. Niemal codziennie słyszymy cyniczne oświadczenia urzędników i deputowanych wszystkich szczebli o dwujęzyczności, o niej też 22 projekty ustaw w Radzie Najwyższej, „Siewierodonieck I”, „Siewierodonieck II” i list tak zwanej „inteligencji”. Wszystko to wymownie świadczy o zawziętej agresywnej postawie zmanchuryzowanych „chochołów” i „piątej kolumny” wobec miejsca języka ukraińskiego w państwie Ukraina. Starannie przeselekcjonowano również Komisję Ortograficzną, usuwając z jej składu zarówno fachowych krajowych językoznawców, jak i znanych naukowców z diaspory. Zamiast tego do opracowania nowego kodeksu ortograficznego zaangażowano „proffesjonalistów”, znanych ze swojego negatywnego stosunku do jakichkolwiek zmian. „Reformatorów” nie poprowadzili filolodzy-lingwiści, a historycy, filozofowie, partyjni funkcjonariusze i inni. Od teraz jest to ośrodek absolutnych jednomyślników, którzy już wydali na świat swój wariant-projekt, wtajemniczonym rozesłano aż 75 (!!) egzemplarzy. Pod nadzorem ówczesnego gorliwego redaktora naukowego twórcy ukazali ogółowi nie wariant nowego kodeksu ortograficznego, a gorszą wersję starego (do 1991 r.). „Rusanowskofikatorzy” usunęli praktycznie wszystkie kosmetyczne zmiany, które z niewiarygodnym trudem ponad 10 lat wywalczały swoje miejsce w placówkach oświatowych, a zamiast tego podali: 1) zawężenie reguły „dziewiątki”: odisseja [2, 101]; Kastilija, Korsika, Kosta-Rika, Riv’jera, Tibr, Cincinnati, Cjurich [2, 103, 196] i inne, należałoby, przeciwnie, rozszerzyć ją na nazwy własne, zarówno geograficzne, jak i na antroponimy, bo nawet w obowiązującej ortografii jest za dużo wyjątków. A jak poradzić sobie z następującymi poradami: Adis-Abeba [2, 103] i Adys-Adeba, adys-abebśkyj [2, 129]; Lejpcig [2, 103, 107] i Lejpcyn, lejpcynśkyj [2, 126]; San-Francisko [2, 103] i San-Francysko [2, 129]; Sirakuzy [2, 103, 108] i Syrakuzy, syrakuźkyj [2, 103, 126]; Uoll-strit [2, 100] i Uoll-stryt [2, 52]; Chili i Czi-li [2, 104]; 2) ykaty, ykannia itd. [2, 8], ciekawe, ileż dokładnie itd. słów?; 3) z jakiegoś powodu Mohyliw [2, 126], a nie Mohylow, przecież to miasto na Białorusi, a oto w Ukrainie Mohyliw-Podilśkyj; 4) „Słowo o pułku Igorewym” [2, 56], chociaż mamy ukraiński odpowiednik „Słowo pro Ihoriw pochid”; 5) Torricelli [2, 101], lecz dlaczego zostawiono dwa r w terminie torriceli- Dziwne, ale Projekt i wszystkie poprzednie wydania Ortografii podają konstrukcję przysłówkową za switła [2, 40], [4, 39], [5, 39], chociaż zawsze było i jest zaswitła. W przypisie do § 48 czytamy: Ale -u, -ju pisze się w złożonych nazwach miejscowości, których drugą częścią jest rzeczownik, mający zazwyczaj w dopełniaczu końcówkę -u: Dawydowoho Brodu, Zełenoho Haju, Krasnoho Lymanu… itd. [2, 70]; a należałoby wyjaśnić końcówkę -a, -ja dla złożonych nazw na wzór: Wełykoho Burłuka, Krasnoho Łucza, Staroho Sałtowa i pod., ponieważ mają one końcówki odpowiednich rzeczowników [6, 126]. by te zasady jasno określić. Zamiast tego w Projekcie zgodnie z regułą, wyłożoną w § 87, mamy „Dejli tełeґraf end Morninґ post” [2, 56], jeśli literę ґ w słowie Morninґ użyto zgodnie z transliteracją słowa języka źródłowego ang. moring, to w słowie tełeґraf powinna być h, ponieważ pochodzi ono z greckiego grapho, a wszystkie grecyzmy oddajemy w piśmie przez h [7, 5]. Słowo tełe hraf [2, 98] poza nazwą wspomnianego czasopisma piszemy zgodnie z obowiązującą ortografią z literą h, zresztą sami projektanci podają: hidrohrafija i orfohrafija [2, 99, 100]. Chociaż na poprzedniej stronie natrafiamy na bank „Haranti trast kompani”, też transliterowaną nazwę, ale już bez litery ґ, jak i bluminh, buldoh, wihwam, hjaur, sułuhuni, chołdynh; Hotje, Lejpcih, Lonh’jir i wiele innych. Co się tyczy innych przypadków, tutaj wszystko na odwrót: „Dojcze fołkscajtunґ” [2, 107], ale z jakiegoś powodu bahi, haus, immihracija, łehhorn, Hołsuorsi, Frajnburh, Cheminhuej [2, 100–101] oraz inne. W przypisie do § 15 czytamy: W nazwach własnych obcego pochodzenia etymologiczne g zgodnie z ustaloną tradycją wymawia się jako h; jednak zachowanie g w wymowie nie jest naruszeniem normy ortoepicznej. Zatem poprawną jest wymowa: Hdanśk i Ґdanśk, Hrenłandija i Ґrenłandija, Hibrałtar i Ґibrałtar; Haribałdi i Ґaribałdi, Hete i Ґete [2, 17]. Ale jak być z pisownią, to w końcu ortografia, a nie poradnik ortoepii. W przypisie do § 86 pkt 2. [2, 99] znowu natrafiamy na fonetyczne porady wariantów wymowy nazw własnych, a jakże chciałoby się wreszcie ortograficznej stałości. Karkołomne pułapki-zagadki czyhają na uważnego czytelnika niemal w każdym rozdziale: a) „…małą literą pisze się również rodzajowe oznaczenia w obcojęzycznych nazwach ulic, placów, bulwarów: Pensylwanija-awenju, Uoll-stryt, Trafalhar Skwer” [2, 52] oraz z jakiegoś powodu znowu małą literą Saho-skwer [2, 129] — to jakże pisać ostatnie dwa skwery? b) zapewne na własnym globusie autorzy odnaleźli mityczne Sant-Jaho [2, 125, 129], bo na wszystkich innych istnieje tylko Santjahґo; c) jeszcze jeden fantom — west-indijśkyj [2, 129], chociaż jest tylko west-indśkyj i on nie należy do azjatyckich Indii, ponieważ na wszystkich mapach West-Indija — to nazwa wyspiarskiej części Ameryki Środkowej [8, 235]; d) w żaden sposób nieuzasadniona zmiana pisowni Toj, szczo hebli rwe [5, 49] na Toj, Szczo Hebli Rwe [2, 50]. Układacze, podawszy nazwy ukraińskich orderów [2, 57], medale podali tylko byłego ZSRR. Dlaczego by nie podać wyjątków czasowników z przyrostkiem -ir, -yr, które nie są właściwe językowi ukraińskiemu, zatem nie marszyruwaty [2, 30], a marszuwaty [9, 472]. Projekt, niestety, kontynuuje błędną praktykę poprzednich wydań Ortografii dotyczącą normowania kalkowanych z rosyjskiego form imion: Koła, Marusia [2, 28], wtedy już i Wania, Sasza, Petia, Masza oraz Parasza. Ostatnie zmiany rosyjskiej ortografii świadczą o tendencji zmniejszenia pisania obcojęzycznych zapożyczeń z podwojonymi spółgłoskami
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła ZUBKOW docent Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego im. W. Karazina Problematyczne kwestie normowania pisowni na przestrzeni dwóch minionych stuleci wielokrotnie były obiektem najbardziej zaciętych dyskusji naukowców różnego autoramentu, zazwyczaj ze smutnymi, a nawet tragicznymi skutkami końcowymi dla reformatorów/oponentów. Pomimo szeregu obiektywnych, a raczej subiektywnych przyczyn, kontrowersje wokół ukraińskiej pisowni trwają także w XXI w. Pocieszająca jest jedynie nadzieja, że dyskutanci tym razem pozostaną na wolności i dojdą wreszcie do długo oczekiwanego porozumienia. O potrzebie zmian są przekonani wszyscy (lub prawie wszyscy), postrzeganie/niepostrzeganie wywołuje jedynie ich zakres i głębokość. Ten palący temat był obiektem wielu różnoszczeblowych konferencji naukowych, a nawet rządowych, forów, posiedzeń, narad itp. Wykaz gruntownych artykułów, monografii, badań i rozpraw językoznawców, opublikowanych w ciągu ostatnich dziesięcioleci XX w., mógłby złożyć się na opasły tom-pomnik wysiłków orędowników sobornego ukraińskiego kodeksu pisowni. Oto tylko kilka nazwisk: I. Dziuba, W. Zacharczenko, S. Karawanski, J. Muszketyk, O. Ponomariw, O. Tkaczenko, I. Farion, J. Szewelow i inni. Zapewne nie tylko mnie, łącząc pracę naukową z dydaktyczną, często zdarza się jakoś uzasadniać, czy choćby zrównoważenie przyjmować pytania kolegów, studentów, uczniów i kandydatów na studia, dlaczego w jednym słowniku, podręczniku czy poradniku napisano tak, a w innym inaczej!? Dekoracyjne półzmiany norm pisowni przeprowadzone 16 (!) lat temu, jakkolwiek dziwne i smutne to nie jest, są obowiązujące dla osób sumiennie odpowiedzialnych lub wtajemniczonych. Ogół społeczeństwa do dziś posługuje się normami, które istniały do 1991 roku. W pewnym stopniu przyczynia się do tego poziom szeregu wydawnictw informacyjno-edukacyjnych, a także odpowiednie najwyższe instytucje. Przykro, że losy normowania pisowni do dziś rozstrzygają nie użytkownicy języka, nie znani naukowcy-filolodzy, a ta część surżykowo-matniomownego „nasielenia”, która literackim językiem ukraińskim nigdy nie mówiła, nie mówi i nie zamierza tego robić. W ciągu 2000 roku szereg wywiadów właśnie z nimi pojawiał się zarówno na łamach nakładowych czasopism, jak i we wszystkich telewizjach, nawet w sąsiedniej Rosji. Właśnie na nich wielokrotnie powoływali się językoznawcy-konserwatyści, a najaktywniej niefachowcy P. Tołoczko, L. Krawczuk, M. Popowycz, I. Wokuba, I. Kuras i inni, w rezultacie mamy kategoryczne: „Żadnego reformowania język ukraiński nie potrzebuje” [1, 15]. Różnoszczeblowe partyjnie zaangażowane media prześcigały się w tym, by w najlepszym przypadku ironizować, a zazwyczaj straszyć przeciętnych czytelników/widzów nową reformą językową. Zadeklarowano i zapomniano projekt Koncepcji państwowej polityki językowej na Ukrainie, nie ma co liczyć, że obecny skład Rady Najwyższej będzie miał możliwość rozpatrzenia odpowiadającej wymogom czasu Ustawy o języku. Brakuje fachowych instytucji do wykonywania istniejących rządowych programów rozwoju języka oraz bezstronnej kontroli nad ich wdrażaniem. Jak na ironię, ostatni czysto nadzorczy pododdział zlikwidowano w Gabinecie Ministrów właśnie w Europejskim Roku Języków, a później taki sam los czekał Radę ds. polityki językowej przy Prezydencie. Dopóki my „w milczeniu drapaliśmy się po głowach”, antyukraińskim/antypaństwowym siłom w Radzie Najwyższej pusta przestrzeń? (należałoby – pusta); także dlaczego w tym terminie radzą nam pisać i, ignorując zasadę „dziewiątki”, a w podobnych przypadkach – Dizel ale dizel, Tirol ale tirolka [2, 103]?; 6) Boccaccio [2, 101] (Boccaccio), gdzie podziało się jedno k w nazwisku?; 7) Jules Verne, Juliette [2, 106, 101], Jules [2, 105] i Żul Wern, żul-wernowski [2, 120], a także żuri, broszura, paraszut [2, 105], spróbujcie zrozumieć, co pisać po spółgłoskach syczących?; 8) O’Henry [2, 106]. Dopóki z jednej pisowni do drugiej przechodzić będzie nonsens dotyczący pisania apostrofu w pseudoamerykańskiego (nie irlandzkiego) pisarza Williama Sidneya Portera, które w języku źródłowym (angielskim) piszemy O. Henry [3, 284], wszak tylko „…irlandzką cząstkę O piszemy we własnych imionach z apostrofem”, jak zaznaczają autorzy [2, 118]; 9) znowu dwuchjarusnyj [2, 32], a odpowiednio i trjohjarusnyj itp., chociaż było dwojarusnyj [4, 30] (bo inaczej mamy zbieg dwóch spółgłosek); 10) znowu Zinowjew [2, 115], chociaż było Zynowjew, Zynowij-Bohdan [4, 110, 48]; 11) znowu Tymirjazew [2, 115], chociaż było Tymyrjazew [2, 220]. Należałoby wreszcie uregulować ten nieład dotyczący końcówek rzeczowników II deklinacji w dopełniaczu. Dlaczego akta i aktu, ale tylko nakazu, raportu, rozpordżenniu itp., one też oznaczają i dokument, i proces, jak telefona (aparat) i telefonu (rodzaj łączności). Dlaczego piknika, fejerwerka, a nie pikniku, fojerwerku itp. to przecież pojęcia procesowe. Takich „dlaczego” dotyczących tego tematu jest bez liku. Twierdzenia autorów są nielogiczne także w kwestii używania litery ґ. Ponieważ właśnie normy używania/nieużywania litery ґ są kamieniem obrazy, a co za tym idzie, i oporu wobec jej prawdziwej rehabilitacji, należałoby
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
…lośnymi: bilon i pochodne, komandos i inne [10]. Obowiązujący ukraiński przepis ortograficzny skodyfikował tę normę, natomiast reformatorzy proponują nie tylko przywrócić dawny zapis, zbliżając się przy tym wprost do rosyjskich wzorców, lecz także zignorować zasadę „dziewiątki”: annali, barokko, belladonna, gruppetto, intermezzo, calla, capriccio (capriccio), confetti, larghetto, legatissimo, libretto, mezzosopran, palazzo, pianissimo, pizzicato, spaghetti, staccato, stretto, fortissimo [2, 101]. Następnie znów podano oburzające it. in. Co właściwie, chciałoby się już zawołać, i tym podobne? Czyż wszystko, na co komu przyjdzie ochota!? Dalej mamy dziwne zastrzeżenie: „W terminach artystycznych pochodzenia włoskiego bravissimo, pianissimo, fortissimo i podobne po wymienionych spółgłoskach zachowuje się literę i (ale generalissimus)” [2, 104] — czyżby to określenie odtąd należało uważać za termin artystyczny?! Nazwy pierwiastków chemicznych według obowiązującej normy DSTU [11] powinno się pisać wielką literą, ale o tym w Projekcie ani słowa. Wrażenie jest takie, że Państwowy Komitet Standardów, Główny Zarząd Geodezji, Kartografii (zapewne produkuje karty do gry, a nie mapy) i Katastru przy Gabinecie Ministrów, Narodowa Akademia Nauk Ukrainy oraz wiodąca instytucja filologiczna — Instytut Językoznawstwa im. O. Potebni — stale ze sobą konkurują. Zamiast koordynacji wysiłków w dziedzinie językoznawstwa autonomicznie produkują się wzajemnie wykluczające się warianty, normy i reguły, a przeciętne nauczycielstwo i studenci starają się rozwikłać te rebusy. Po siódmym wydaniu Ortografii wydrukowano jeszcze cztery wydania stereotypowe, i w każdym, podobnie jak w Projekcie, bardzo często nie przestrzegano: a) zasad alternacji pozycyjnej od pierwszych do ostatnich stron, mimo że zadeklarowano je w §11–12: …, w staro-słowiańskim; …, uczeni; w grupach; w wyrazach; w tworzeniach; Używa się; … w transliteracji; reklamie itd. [2, 3, 4, 8, 18, 19, 74, 160, 161]; b) norm rubrykacji, to znaczy jeżeli po cyfrach stawiamy nawias, to wyraz (oprócz nazw własnych) należy pisać małą literą [2, 7–158]; litery ґ nie używamy w rubrykacji zgodnie z obowiązującą normą DSTU [12], a autorzy również to zignorowali [2, 11, 12, 20, 33, 37 i dalej]; natrafiamy jednak w §20 na rubrykację zgodnie z wymienionym standardem; c) norm i form skrótów zgodnie z obowiązującą normą DSTU [13]: i t. p. [2, 161]; d) zasad przenoszenia wyrazów: prof. I. || Zilynskyj [2, 5], chociaż sami zaznaczają, że tego „robić nie wolno” [2, 60]. Bez komentarza: nieprawidłowe podziały kilku wyrazów, a także nazwiska Worobjow [2, 34, 115]. Dziwne, że we Wstępie, oprócz wymienionych osób, zabrakło miejsca, by wspomnieć również fundatorów i propagatorów kształtowania się narodowej ortografii: W. Hańskiego, W. Hnatiuka, M. Hładkiego, H. Hołoskewycza, M. Hruńskiego, O. Kurylo, W. Symowycza, O. Synjawskiego, S. Smal-Stockiego i innych, ale trzykrotnie w Projekcie natrafiamy na nazwisko redaktora naukowego. Autorzy, jak sami siebie nazwali, zapewniają, że „…obecnie działająca (czyli zapewne jeszcze inna — nie „działająca” — M. Z.) komisja w pełni uwzględnia zalecenia poprzedniej Komisji Ortograficznej” [2, 6]. To jest absolutna nieprawda i regres, a nie postęp w kierunku zakończenia wojny ortograficznej, która ma już diagnozę — „ortograficzne szaleństwo” [14], jak z bólem pisał ekspert Centrum Badań Bezpieczeństwa Narodowego przy NaUKMA. Żywimy nadzieję, że przy nieuregulowanej skutecznej bazie prawnej systemów konstytucyjnego, ekonomicznego, sądowego, celnego, podatkowego, emerytalnego et cetera zostanie zaprowadzony porządek przynajmniej w kodeksie ortograficznym Ukrainy. Ortografia to konstytucja językowa, która od czasu do czasu wymaga reformy [15]. Reformować zaś kodeks językowy powinni fachowi filolodzy, a politycy i urzędnicy powinni powstrzymać się od pokusy występowania w roli autorytetów językoznawczych czy arbitrów (a przywódców tym bardziej — M. Z.) w dyskusji ortograficznej [16]. Oczywiście, przedstawione uwagi nie obejmują wszystkich wad wspomnianego „produktu”, i byłoby ich znacznie więcej, gdyby nakład Projektu wynosił nie 75, a przynajmniej 750 egzemplarzy i gdyby do dyskusji zaangażowano szersze grono specjalistów. A dopóki proces stanowienia języka ledwie się posuwa, w tym roku wydrukowano jeszcze 10 tys. kolejnego stereotypowego (pod względem błędów i rebusów/zagadek) wydania Ortografii. W zeszłym roku ukazało się 200 egz. „Ukraińskiej ortografii” (projekt) znanego językoznawcy I. Juszczuka [17], który w sposób przemyślany, logiczny i tolerancyjny podszedł do rozwiązania najbardziej spornych „krzywopisowych” problemów, usuwając z obowiązującego wariantu niemal wszystkie ganidże. Mija już drugi rok, a Narodowa Akademia Nauk Ukrainy, Instytut Językoznawstwa im. O. Potebni, Instytut Języka Ukraińskiego, Ministerstwo Oświaty i Nauki, wicepremier ds. humanitarnych — ani słowa. Czy dlatego, że pan profesor nie należy do wtajemniczonej, bliskiej komisji ortograficznej, czy też czekają na wybory. Jaka to będzie nowa władza? Ponieważ tak już się przyjęło, że ortografia w Ukrainie nie jest czysto filologiczną, lecz polityczną kwestią.
1. Tołoczko P. Co lub kto zagraża języku ukraińskiemu? — K.: „Orijany”, 1998. 2. Ukraiński pravopys (projekt). Ukraińska narodowa komisja ds. pytań pisowni: W. Rusaniwśkyj (red. nauk.), B.Ażniuk, S. Jermolenko, N. Nepyjwoda, O. Taranenko, L. I. Szewczenko, L. L. Szewczenko. — K., 2003. 3. Uniwersalnyj słownyk-encykłopedija. — Wyd. 3, poprawione i uzupełnione. — K.: „Iryna”, 2003. 4. Ukraiński pravopys / NANU, Instytut Językoznawstwa im. O. Potebni; Instytut Języka Ukraińskiego — Wyd. 4, poprawione i uzupełnione. — K.: Naukowa Dumka, 1993. 5. Ukraiński pravopys / NANU, Instytut Językoznawstwa im. O. Potebni; Instytut Języka Ukraińskiego — wyd. stereotypowe. — K.: Naukowa Dumka, 2000. 6. Zubkow M. Współczesny ukraiński pravopys. Kompleksowy podręcznik. Wyd. 10, poprawione i uzupełnione. — Ch.: „Wesna”, 2009. 7. Ponomariw O. Fonema H i Gh. Słownyk i komentarz. — K.: Centrum Wydawnicze „Proświta”, 1997. 8. Sowietskij encykłopedyczeskij słowar — Wyd. 4. — M.: „SE”, 1987. 9. Rosyjsko-ukraiński słownyk. Instytut im. O. Potebni NANU. / Pod red. dr. filol., prof. W. Żajworonka. — K.: „Abris”, 2003. 10. Russkij orfograficzeskij słowar / RAN Instytut Języka Rosyjskiego im. W. Winogradowa. — M.: „Azbukownik”, 2000. 11. DSTU 2439-94. Pierwiastki chemiczne i substancje proste. Terminy i definicje pojęć. Oznaczenia umowne. 12. DSTU 3008-95. Dokumentacja, sprawozdania w dziedzinie nauki i techniki. Struktura i zasady sporządzania. 13. DSTU 3582-97. Skróty słów w języku ukraińskim w opisie bibliograficznym. Wymagania ogólne i zasady. 14. Kulyk W. Pisowniane obłąkanie // Urok ukraińskoji. — 2003. — nr 10-11. 15. Farion I. Pravopys — korset movy? — Wyd. 2, poprawione i uzupełnione. — Ł.: „Swiczado”, 2006. 16. Rybałko K., Rybałko O. Koło maje buty rozirwano // Dywosłowo. — 2001. — nr 3, 4. 17. Juszczuk I. Ukraiński pravopys: Projekt. — K.: Wyd. Puhacz O. W., 2008.
Materiał podano w redakcji autorskiej
Tłumaczenie maszynowe
Właśnie taki cel stawiają sobie ci małomiasteczkowi małorosjanie, o których w „Słowie Proświty”, nr 34, pisze dziennikarz Fedir Szewczuk. Reakcja na jego publikacje była nieoczekiwana — cyniczna i podła.
ŚLADAMI NASZYCH WYSTĄPIEŃ
Mykoła MOROCZYNŚKYJ, przewodniczący Berszadskiego oddziału rejonowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, obwód winnicki
Chodzi o jego materiały w prasie lokalnej i ogólnoukraińskiej na temat tego, jak prowincjonalni właściciele różnych lokali, lekceważąc język państwowy, malują szyldy i reklamy po rosyjsku. Są oni również nastawieni agresywnie wobec tych, którzy zwracają im uwagę na ich małorosyjskość. …W przeddzień Dnia Niepodległości na 10-kilometrowym odcinku drogi z Berszadi do Winnicy ktoś pod osłoną ciemności wypisał na odwrotnej stronie znaków drogowych różne obraźliwe słowa pod adresem gazeciarza. Dziennikarz nie ma wątpliwości: to właśnie ci „małorosjanie”, „wujkowie obcej ojczyzny”, o których mowa w jego publikacjach. I choć w tych artykułach nie wymieniono żadnego nazwiska, to podano przykłady nazw sklepów. Tak więc „bohaterowie” rozpoznali siebie. Zamiast po prostu poprawić szyldy, wyciągnęli ze śmierdzącej beczki pędzel i jeszcze raz zademonstrowali swoje dążenie do pozostania niewolnikami… Jedynym ich celem była zemsta na dziennikarzu za to, że rzekomo bezpodstawnie ich obraził. Ale zdając sobie sprawę, że nie mają żadnego argumentu na swoją korzyść, zrobili swoją podłą sprawę w nocy, ukrywając się przed ludzkim okiem. — To jeszcze bardziej utwierdziło mnie w przekonaniu, że moja postawa w obronie państwowości języka ukraińskiego jest słuszna — mówi dziennikarz. — I żadne bohomazy na słupach nie wyprowadzą mnie z równowagi. Przeciwnie, taka reakcja świadczy o tym, że trzeba jeszcze aktywniej kontynuować temat. Ale trzeba, aby włączała się w to społeczność, pedagodzy, organy władzy lokalnej. Czasami dziwisz się, słysząc na różnych uroczystościach patetyczne słowa z ust władz o państwowości, suwerenności, heroicznych kartach ukraińskiej historii, a
Zdjęcie Rusłana Chranowśkiego kilkadziesiąt metrów od pomieszczeń, gdzie pracują przedstawiciele władz lokalnych — lokal, przy wejściu do którego wielkimi literami napisano: „MAGAZIN RABOTA-ET”. Dla kogo on „rabotajet”? W naszym rejonie zdecydowana większość populacji to Ukraińcy, a mieszkańcy rosyjskiego staroobrzędowego mikrorejonu Pyłyponiwka doskonale rozumieją język ukraiński. Być może dla kogoś jest to dziwne, ale staram się nie wchodzić do takich sklepów. Wiem, że są ludzie, którzy robią tak samo. Rzeczywiście, dlaczego mam iść tam, gdzie mój (i państwowy!) język jest lekceważony, a mnie mają za bydło? I kto? Rzekomo swoi… A faktycznie — niewolnicy, którzy nie chcą stawać się wolnymi, nawet w słowie. Swoimi wypocinami na słupach zdają się mówić: „Nie chcemy być wolnymi obywatelami, dajcie nam spokój, jak byliśmy niewolnikami, tak chcemy nimi pozostać…” Póki co zmian w wymianie szyldów nie ma. Władza lokalna patrzy na to przez palce. Dziennikarz F. Szewczuk w sposób argumentowany odpowiedział oponentom za pośrednictwem gazety. Bo przecież na jego publikacje napłynęło niemało odzewów także od ludzi cywilizowanych, wychowanych. Więc nawet nie zgadzającym się z pozycją autora materiałów o małomiasteczkowych małorosjanach lokalna gazeta rejonowa „Berszadśkyj kraj” udzieliła miejsca na swoich łamach.
Fedir Charytonowycz to nie tylko patriota, to człowiek z aktywną postawą życiową. Swój wolny czas poświęca pracy w archiwach, bibliotekach. Autor prawie tuzina książek krajoznawczych. Wśród nich — „Słowo na dołoni”, „Wohon w odeżi słowa”, „Swiato sered budnia”, w których zebrano etiudy, eseje, artykuły o języku. Dziennikarz jest stałym uczestnikiem ogólnoukraińskiego konkursu „Język ukraiński — język jedności”, nie raz zostawał laureatem. A ponadto redaguje książki lokalnych autorów. Honorowy tytuł zasłużonego dziennikarza Ukrainy potwierdza codzienną wytężoną pracą, ciągłym twórczym poszukiwaniem, osiągnięciami na niwie dziennikarskiej. Oczywiście, jest on aktywistą rejonowego zjednoczenia proświatowego, zastępcą przewodniczącego. Był delegatem VII zjazdu „Proświty”. Słowem, człowiek nieobojętny. I właśnie tej nieobojętności, nieumiejętności przejścia obok niesprawiedliwości nie mogą mu wybaczyć ci, którzy są pozbawieni poczucia patriotyzmu, dla których stanem naturalnym jest służalczość, a dokładniej — niewolnictwo. To właśnie wylało się w tych obraźliwych napisach, których nikt nie spieszy się ścierać. Co więcej, znaleźli się chętni, którzy proponowali dziennikarzowi: „Zetrzemy te słowa, ale za porządny poczęstunek”. Na to F. Szewczuk, niepozbawiony poczucia humoru, powiedział: „Dlaczego mam jeszcze kogoś częstować? Choć napisano na tych znakach wszelkie bzdury, obraźliwe i kłamliwe słowa, to przecież wskazano też nazwisko. A to reklama, która zaciekawia, przyciąga uwagę do publikacji. Więc ci smolarze, sami nie zdając sobie z tego sprawy, zrobili mi niezły PR”. Jak zakończy się sprawa z tymi napisami, nie wiadomo. Dobrze wiem jedno: dziennikarz, konsekwentny bojownik o utrwalenie państwowości języka ukraińskiego, jego rozkwit i kulturę, będzie dalej stał na tych pozycjach. I nikt go nie wyprowadzi z równowagi.
Fedir Szewczuk (po lewej) oraz Ołeksander Szokało na plenerze artystycznym „Potasznia — czarunka Podilla”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nia… Być może to dla przyszłych czytelników i badaczy. — Przez długi czas mieszkał Pan i wykładał w Siczysławiu (który przez historyczne nieporozumienie otrzymał dziwacznie drwiące przezwisko „Dniepropietrowsk”), teraz tak samo mieszka Pan i wykłada w Zaporożu. Może Pan scharakteryzować te miasta? W końcu w historii Ukrainy odegrały one wielką rolę… Proszę zdradzić tajemnicę: co to za „Galeria”, „Galeria-2” i inne nie mniej zagadkowe miejsca narodzin Pana tekstów? — „Galeria-2” to dosłownie przeniesienie muzealnego wnętrza z Dniepru (Wietrzne Potoki) do Zaporoża (Progi). To moje kolaże, obrazy przyjaciół — wszystko, co daje duchową podbudowę twórczości, metaforyczny wiraż… W sumie region pretenduje do miana duchowej metropolii… A wie Pan, że nad Chortycią często zawisa UFO? Bajka? Światowa kontrola czy co… Archetypy „Dniepr”, „Progi”, „Sicz”, „Siczysław”, „Dnieproges”… Tutaj jest niezwykle potężna aura, tutaj trzeba tworzyć tylko rzeczy genialne… — Wszystkie te gadki o pretensjach do „duchowego monopolu” wydają mi się śmieszne. Oto we Francji jest Paryż, Reims, Lourdes, Lyon, Strasburg, Montpellier — duchowo-intelektualne centra, które spokojnie współistnieją. Po co te ambicje? — Chodzi o coś innego. Ukraina, niestety, nie jest duchowo-intelektualnym monolitem. U nas jeszcze ostatecznie nie przeszedł proces społeczno-świadomościowej identyfikacji. Jesteśmy jeszcze w wielu kwestiach wtórni w stosunku do światowego kontekstu, choć jest to obraźliwe dla naszego narodowego egoizmu. Ale o tym trzeba mówić. Stulecia przebywania na prawach autonomii pozbawiły nas ochronnego etnokodu, który odtwarza potencjał narodowych geniuszy, nieważne jak górnolotnie to brzmi. Dlatego pracujmy! We Francji istnieje ogólna kulturologiczna oaza narodu. To stulecia kulturowych osiągnięć. Tam terytorium nie ma znaczenia. Kijów musi rozpuścić się w regionach, regiony muszą rozpuścić się w Kijowie. A póki co na Ukrainie trwają procesy monocentryczne. Nie wiem, może we współczesnej Europie „pociągniemy” z taką socjoduchową strukturą… Jednak musi być aktywna polityka państwowa w zakresie ochrony narodowego zasobu kulturowego. Odnośnie UFO nad Chortycią… Chortyca to geopolityczne i duchowe środowisko. Może oni nas dopingują… — Mieszka Pan na brzegu Dniepru, za tamą Dnieprogesu… Media rozpowszechniają plotki o pę-
Tłumaczenie maszynowe
— Wołodymyrze Dmytrowyczu, Pańskich hipostaz jest tak wiele — filozof, folklorysta, pisarz, medioznawca, artysta. Kim Pan jest naprawdę? Proszę wreszcie zerwać maskę i zidentyfikować się. — To społeczna natura człowieka — być zawsze w masce. Prawdziwy artysta jest zawsze otwarty. Mówię o niebojaźni obnażenia się tam, gdzie inni się ukrywają… Pragnę tego. Na sto procent nikomu się to nie udaje. To tylko zbliżanie się do ideału. Wewnętrzna istota, tym bardziej artystyczna — to nie teatr jednego aktora. Przejaw osobowości wobec społeczeństwa — to bardzo tajemnicza rzecz… Wszystko, co we mnie, skoncentrowane jest w pojęciu „artysta”, bo to wieloaspektowa istota. — Jednak co jest Panu bliższe: folklor, literatura, filozofia, sztuki plastyczne? — Wszystko, co artystyczne, wszystko, co dotyczy filozofii obrazowego wyrażania siebie. Nauka — to logika rozumienia życia. Folklor — zamknięte kody, plastry informacji. Czerpać z nich i czerpać. To podstawa. Twórczość artystyczna przekazuje fluidy podświadomości, to czary wpływu na świadomość takie, że można rozmawiać ze światami… Najważniejsze jednak — stajesz ponad światem; to bolesny proces rozumienia wartości człowieka w Bycie. Mówić o tym, że za młodu na weselach grałem na harmonii? To taka dziwna improwizacja ludowych tematów muzycznych. Powiedzmy, polka trzysta dwudziesta piąta… Dopiero teraz potrafię tak improwizować w poezji. Jeśli jest koncepcja rozwinięcia tematu, pojawia się wewnętrzne płonięcie… To jak wesele w duszy. Wtedy można powiedzieć wiele. Z drugiej strony, to samospalenie… — Kiedyś pracował Pan w radiu. Proszę opowiedzieć o tamtych czasach. Jak odbiera Pan współczesną antenę radiową — czego jej brakuje i czym jest lepsza od tej, która była ćwierć wieku temu? — Więcej pracowałem w telewizji, a w radiu zajmowałem się głównie gatunkami epickimi — dokumentalnymi reportażami radiowymi. To niezwykle trudny gatunek. Zrealizowałem seriale „Krąg Honczara” (Ołes Honczar), „Oszczerstwo na słońce” (Wołodymyr Bułajenko), „Dzierżyńcy” (dynastie robotnicze). I wszystko za symboliczne honoraria, bardziej dla duszy. Przy tak zwanej dyktaturze ideologicznej można było technicznie i artystycznie wariować, doskonalić się. Teraz takich możliwości brakuje. Oczywiście, była to epoka mowy lektorskiej. Żywe słowo wyraźnie „przecedzano”. Ale standard działał mocno, system funkcjonował. Teraz, bez wątpienia, istnieje improwizacja, demokratyzm, ale podzielony na poglądy właścicieli firm telewizyjno-radiowych. Czyli to już polifoniczna „dyktatura ideologiczna”… — Obecnie próbuje się odrodzić gatunek słuchowiska radiowego, ustanowiono nawet specjalną nagrodę. Jak Pan do tego podchodzi? — Pamiętam, jak moi rodzice słuchali wieczorami słuchowisk. Ja sam też do nich przysiadałem. To było na poziomie ubóstwienia… Własny cud w domu. Moja babcia, kiedy przywieziono ją z wiejskiej głuszy po wojnie do miasta rejonowego, usłyszała koncert radiowy, a potem mówi do synowej: — Horpyno, oj dobrze ludzie śpiewali… Nakarm ich chociaż… — Mamo, to przecież radio… Widzisz tę skrzyneczkę na ścianie? — Widzę, widzę, córciu, ale nakarm ich jednak… Telewizja wtedy dopiero się zaczynała. Obecnie jest doba informacji wizualnej, na dodatek ekspresyjnej. Zmienia się świadomość odbioru informacji. Show, reality show („Za szkłem” itd.). Dlatego, z jednej strony, Wołodymyr Seliwanow-Buriak problem słuchowisk to niby anachronizm. Z drugiej — mały format przedstawień by się sprawdził. Chodzi o te, które są przygotowane specjalnie dla radia. Potrzebni są dobrzy radiodramaturdzy, reżyserzy radiowi, finanse… Utopia? Na razie tak… Logicznie rzecz biorąc, doświadczenie estetyczne epoki powtarza się, ludzkość nie rezygnuje ze starych form odzwierciedlania świata, potrzebna jest adaptacja… — Kiedyś zajmował się Pan folklorem. Później to zainteresowanie nabrało bardziej uogólnionej i mniej praktycznej formy filozoficznej, po pewnym czasie obróciło się w środki i techniki tworzenia tekstu artystycznego. Wiem, że dla Pana „etniczny” to niemal najbardziej pochlebne określenie. Może Pan jakoś wytłumaczyć ten epitet? Czy może być coś etnicznego we współczesności? Powiedzmy, czy dużo jest etnicznego w twórczości Wierki Serdiuczki i pismach Jurija Andruchowycza, „Swobodzie słowa” Szustera i wybrykach „Comedy Club”? — Dochodzimy do pojęcia „duchowa folkloryzacja”, kiedy artysta nie stylizuje tekstu na folklor, a korzysta z jego głównych barwników (archetypów) jako filozofii bytu i stylu wyrażania. Weźmy „Eneidę” I. Kotlarewskiego — to etniczna filozofia bytu! Swoją drogą, czysty postmodernizm! Groteska, ironia, bufonada… Folklor jest niewyczerpany, on tylko transformuje się w inne kody estetyczno-społeczne. Chcę uprościć dyskusję o pojęciu etniczny, podając trzy poziomy określenia jakości dzieła artystycznego — etniczny, narodowy, światowy. Tutaj tłumaczyć już nic nie trzeba. Etniczny tutaj w rozumieniu ludowego prymitywizmu z elementami obyczajowości. Nasza sztuka pracuje głównie na poziomie narodowym z elementami regionalnego (w tym rozumieniu — etnicznego). To duchowy etnokryzys. Czyli etnos nie może odtwarzać produkcji artystycznej na poziomie standardów światowych. Ponieważ Państwa gazetę czytają intelektualiści, można użyć terminu „światowe kontinuum artystyczne”. Jak Pan myśli, wychodzimy na nie? To przede wszystkim synchronizacja z ideami wiecznego i nowa estetyka artystyczna wyrażania siebie. Światowe encyklopedie płaczą z powodu naszej nieobecności. Ale są obiektywne przyczyny historyczne. Jest inne określenie etnicznego — poziom estetyzacji kultury ludowej, jej interpretacja we współczesnej ukraińskiej cywilizacji duchowej. I tutaj są znaczące osiągnięcia. To może być przełomem w prawdziwą kulturę światową. Nina Matwijenko, Lina Kostenko, nawet niedoceniany Łeś Poderwianski — u niego taka ludowa polifonia… A co do Wierki… Andrij Danyłko — aktor niezwykle utalentowany, ale nie można tak intensywnie eksploatować jednego segmentu kultury ludowej. Wychodzi hipertrofia środka. — Tego, co Pan pisze, nie można szybko czytać — te utwory trzeba spożywać powoli, jak rzadką egzotyczną potrawę. Coś podobnego czuje się przy Prouście, Kafce, Joyce’ie i Célinie. Ale ma Pan też całkiem tradycyjną prozę, na przykład „Miłość zawsze”. Co jest Panu bliższe? I czego warto oczekiwać w najbliższej przyszłości — tekstowych wirów, które nie mieszczą się w granicach żadnego z kierunków artystycznych (tym bardziej tych, które istnieją na Ukrainie), czy wyrafinowanej liryki? — Artysta, realizując swój program estetyczny, zmienia się. To prawo twórczości. „Miłość zawsze” pisałem bardzo dawno. Jest zrobiona „pod dokument”. Była inna epoka, nie byłem wolny od standardów estetycznych epoki. Ale to utwór bardzo uczciwy i odważny. Nie chciałbym drugi raz przeżywać takiej twórczej transplantacji… Obecnie jestem jaki jestem. Pamiętam okres twórczego przełączania się, kiedy zaczytywałem się Proustem („W stronę Swanna”). Opisywać krzew dzikiej róży na kilku stronach… Jakieś artystyczne szaleństwo… Kiedyś tak samo byłem poruszony M. Kociubynskim („Intermezzo”). To też artystyczna magia. „Dziękuję” za „tekstowe wiry”… Tak, pracuję w kierunku postmodernizmu. To dziwna „sztuczka”… Trzeba mieć dość ironii, żeby przewracać, estetyzować doświadczenie artystyczne epok, tworząc Coś, co musi być samowystarczalne i, odpowiednio, światowe, a na dodatek z elementem etnicznego w wyższym rozu-
Bez tego człowieka nie ukształtowałoby się wielu znanych i odnoszących sukcesy ukraińskich dziennikarzy. Wymienię choćby Artema Szewczenkę i Otara Dowżenkę. Wołodymyr Buriak (do poezji przypisuje sobie jeszcze „Selwanow”; i jest to tak zgodne z jego istotą, że nawet nie pytasz, po co) w warunkach braku rodzimej tradycji literatury dziennikarskiej zdołał w połowie lat 90. stworzyć własną szkołę naukową. I to nie w nadętej stolicy, a w Dniepropetrowsku, który wtedy jeszcze nie domyślał się, że tak naprawdę jest Siczosławem. Wykłady Wołodymyra Buriaka dla studentów były objawieniem — to nie przesada, bo autor tych słów pracował obok profesora, miał nawet zaszczyt być jego aspirantem (ale fale twórczości przejaśniły umysł i odepchnęły od nudnego mułu nauki). W tym roku Selwanowowi-Buriakowi stuknęło 65 lat. Za plecami — niemało książek, cała filozoficzna systematyka i wielu wdzięcznych uczniów. mienne. Faktycznie elitarna literatura. Kto próbuje go opanować, jest szaleńcem… Do druku przygotowano pierwszy tom wielotomowego wydania „Nad wyspami”. Tutaj odczuwalna jest moja ewolucja jako prozaika. Realizm, modernizm, postmodernizm… W „Universum” obecnie ukazuje się folk-kicz-poetycka filozofia, a może coś innego… To poetycka linia twórczości, którą już zdążyłem pokazać czytelnikowi. — Mówi Pan „elitarna literatura”. Czy literatura przeznaczona dla bardzo wąskiej warstwy społecznej nie ryzykuje, że po prostu do niej nie dotrze? Nie boi się Pan utonąć w Lete? — Wszystko zależy od tego, jaki to statek. Prawdziwa literatura ma długi rejs… Elitarna literatura zawsze będzie — to estetyczno-artystyczni „przodownicy”. Oni weryfikują myślenie w stosunku do filozoficznego paradygmatu czasu. Cała reszta to kultura masowa. Jest potrzebna. To fundament dla wyhodowania pędów nowej kultury. — Pańskie teksty obfitują w aluzje i niedopowiedzenia. Stara się Pan dla przyszłych krytyków? Nigdy nie myślał Pan o napisaniu tekstu-rozszyfrowania? Kogo i co Pan tak starannie koduje? — Twórczość to zawsze niedopowiedzenie. Z niej wynika polifonia odbioru tekstu. Mam wystarczająco dużo rozszyfrowań. Proszę przyjrzeć się przypisom. Inna sprawa, że to artystyczna gra. To często dodatkowe znaczeniowo-artystyczne zawroty głowy. Chata w Lipiance
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
szczyzny w tamie… Czy to ma też związek z UFO? — Do pewnego stopnia… Oni — albo ono — interesują się wszystkim… Na tamie jest monolit cementu. Podczas wojny tamę wysadzano. Wydaje się, że fragmenty wybuchły, a woda nie zdołała się przebić. Więc optymizm nie opuszcza mieszkańców Zaporoża, „dziewiątej” fali nie będzie, raczej planowe obniżenie poziomu wody, jeśli zajdzie potrzeba. Jeszcze jedno — tama jako metafora stanu naszego społeczeństwa — nie przerwie się. — Oprócz tekstów tworzy Pan obrazy, i to nie pędzlem. Proszę o tym opowiedzieć. Co, Pana zdaniem i z Pana doświadczenia, nie da się oddać słowami? — O przedmetaforycznej podstawie już opowiadałem. To kolaże z materii (skrawków), na przykład „Parowce dusz”, „Dno światowe”, „Flaga Republiki Hulajpolskiej”, „Przejście wojsk rosyjskich w pobliżu uroczyska Urus-Martan”. Bardzo chciałem zachować domowe relikty ojcowskiego domu, nawet kawałki workowego płótna. Trudno to wyjaśnić. To kontinuum mojego życia. Zaczynałem łatać dziury wygryzione przez szczury — powstawała improwizacja fabuły. Tak, to swoista twórcza kompensacja tego, co możliwe i niemożliwe. Czego nie da się opisać słowami? Muzyki… Ma ją każdy artysta. To płynność przeczucia czegoś nieziemskiego… — Tworząc obrazy i teksty, nie zapomina Pan o wychowywaniu, pielęgnowaniu nowych pokoleń dziennikarzy. Moim zdaniem, bez Pana wydział dziennikarstwa DNU mógłby nazywać się tak z wielkim trudem… Sądzę, że każde nowe pokolenie czymś różni się od poprzedniego. Proszę scharakteryzować najmłodszych — tych, którzy dopiero co do Pana przyszli. Co czeka ukraińskie dziennikarstwo w przyszłości, kiedy obecni studenci zajmą czołowe miejsca i będą mogli nie harować na korzyść starszych i bardziej konserwatywnych, a robić to, czego naprawdę pragną? — Nie przeceniałbym swojego znaczenia. Wydział systemów i środków komunikacji masowej DNU czy instytut dziennikarstwa KPU (Zaporoże) — to kompleks, fabryka nauczania. To system. I każdy jest na swoim miejscu. Oczywiście, najważniejsze u dziennikarza, pisarza — to intensyfikować talent własnego postrzegania świata. Środki wyrazu — to już technika podania materiału. U Połtawszczyzna. Przy chacie poety
Tłumaczenie maszynowe
W Kijowie pracuje wielu naszych wychowanków. Wiem, że posługują się pojęciem „szkoła Buriaka”. — Przyznam: ja siebie do tej szkoły również zaliczam… — Powiedziałbym dokładniej: szkoła Uniwersytetu Dniepropetrowskiego czy szkoła Uniwersytetu Klasycznego w Zaporożu. Nie wstydzę się swoich uczniów. Co czeka ukraińskie dziennikarstwo w przyszłości? Wieczny problem: jak być obiektywnym, jak nie zdradzić własnego sumienia. Dziennikarstwo zawsze będzie czwartą władzą i dlatego… Dziennikarze żonglują faktami, światem, a to żonglowanie świadomością mas… To banalne, ale tak jest. A młodzież zawsze jest utalentowana. Każda nowa epoka jest mniej konserwatywna od starej. Historia się powtarza… — Czego, Pana zdaniem, brakuje współczesnej literaturze ukraińskiej? Mam na myśli nie zodiodyzowany „sucukrlit”, a współczesną literaturę ukraińską. — Wybaczcie, powtórzę się — brakuje światowego kontinuum artystycznego. Jestem naukowcem i muszę być pryncypialny. Wspaniała baza, pomimo kataklizmów historii. A teraz jest okres gromadzenia sił, miejmy nadzieję. Pamiętacie przecież: geniusze rodzą się raz na stulecie. Spodobało mi się Pana pytanie o to, co można, a czego nie można przedstawić słowami. Powstał wiersz: Duchowy odblask zachowuję od Wiktora Korża. Bo jak w piec nie wpychali go, — on nie zmieniał opalenizny w duszy. I przebiśniegi wtedy na parapecie naszym kwitły tłumionym zielenią. I matki płótna słały w stepowe drogi, by od kraju do kraju bociany jednoskrzydłe toczyły boje o ukraińskie serce. A w polu, polu siekierka czytała alfabet. I na komunię przy drodze usiedli oracze, bo niebo pisało przykazanie święte o tym, że świat nie wyrasta ze spodenek, dopóki roje nad wiśniami huczą. Ktoś zapytał: — Czego na świecie nie przekażesz słowami? Poety serca… Rozmawiał Iwan RIABCZIJ, pisarz, tłumacz Dmytro STEPOWYK, doktor nauk o sztuce, profesor, akademik Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy Bez wątpienia, Ołeksandr Kasianowycz Fedoruk to wybitna postać w ukraińskim znawstwie sztuki. Posiada wspaniałe i głośne tytuły, które mogłyby być marzeniem wielu naukowców w jego wieku, a nawet starszych: doktor nauk, profesor, akademik Akademii Sztuk, zasłużony działacz sztuki, kierownik katedry w Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury, redaktor naczelny czasopisma „Obrazotworcze mystectwo”, członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy, laureat nagród imienia O. Biłeckiego i Ołeny Pcziłki. Są ludzie pośród naszej naukowo-twórczej inteligencji, którzy problemy zdobycia podobnych tytułów stawiają za cel swojego życia, do Fedoruka przyszły one same. A przyczyna jest jedna: unikalna pracowitość, dobre wykształcenie (wydział dziennikarstwa Uniwersytetu Lwowskiego, wydział teorii i historii sztuki Akademii Sztuk w Leningradzie, aspirantura i doktorat w Instytucie Sztuki, Folklorystyki i Etnologii NAN Ukrainy) oraz chęć czynienia dobra dla Ukrainy. Te składniki określiły życie Fedoruka, które nie było łatwe, bo mało mu sprzyjano, a dużo szkodzono i rzucano kłody pod nogi: on sam siebie stworzył jako naukowiec i osobowość. W jubileuszowych artykułach o ludziach twórczych zazwyczaj wylicza się ich dorobek z odpowiednimi pozytywnymi charakterystykami. Chciałbym to robić i ja, bo kilka z jego monografii o artystach (a takich prac jest nie jeden tuzin) recenzowałem dla różnych rad naukowych i dla prasy. Znam jego rzetelność w poszukiwaniach materiałów do książek o artystach naszej diaspory Chmeliuku, Butowyczu, Kapszucence i innych, jego wnikliwe eseje i artykuły o artystach „rozstrzelanego odrodzenia” lat 20.—30. XX wieku, jego oceny współczesnego sprzecznego procesu w wolnej od pęt socrealizmu sztuce ukraińskiej. Podoba mi się styl Fedoruka jako pisarza, autora powieści i opowiadań o artystach-klasykach epoki antycznej (książka „Urodzeni w Helladzie”), epoki Odrodzenia, o naszych sławnych artystach przeszłości Kornile Ustijanowyczu, Jarosławie Pstraku. Chyba nie jestem jedyny, który jest tak pozytywnie nastawiony do wielkiego dorobku Ołeksandra Kasianowycza — ma on znaczną publiczność w sztuce i poza sztuką. Ale my z nim razem (czy prawie razem) przyszliśmy w latach 1967—1968 z dziennikarstwa do znawstwa sztuki, równolegle i czasem synchronicznie pisaliśmy prace kandydackie, potem doktorskie i książki (dość różne pod względem tematyki i metodyki badań, ale pobudzone miłością do sztuki i do Ukrainy), dlatego niemało wiem o Ołeksandrze Kasianowyczu jako o człowieku od lat jego młodości aż do teraz. Jestem całkowicie pozbawiony takiego grzechu jak zazdrość; ale mimo wszystko zachwycałem się jego znajomością języków obcych, w szczególności francuskiego i polskiego. Te umiejętności są uwarunkowane nie tylko jego zdolnościami, ale i osobliwościami biografii. Ołeś urodził się 27 września 1939 roku we Francji w rodzinie Ukraińca Kasiana Fedoruka i Polki Heleny (Ołeny) Lewandowskiej i tam, w górniczym rejonie departamentu Pas-de-Calais, gdzie ojciec zarabiał skromne emigranckie franki, by przyzwoiciej żyć po powrocie na Ukrainę, mały Ołeś do 8. roku życia opanował niemało słów melodyjnego języka francuskiego. A od taty i mamy nauczył się dwóch wspaniałych języków słowiańskich: ukraińskiego i polskiego. Oczywiście, kiedy rodzina wróciła Ołeksandr Fedoruk 1946 roku na Ukrainę, młody Fedoruk stale doskonalił się w szkole, w domu i potem w akademiach oraz instytutach w różnych językach, dodając do francuskiego jeszcze angielski. Znajomość języków pomogła mu w pracy naukowej. Dużo podróżując po krajach zachodnich w poszukiwaniach materiałów o artystach ukraińskiej diaspory, Fedoruk swobodnie czytał teksty w archiwach i bibliotekach, nie uciekając się do tłumaczy. W tym jest on rzadkim specjalistą wśród naszych jednojęzycznych (rzadko dwujęzycznych) znawców sztuki: wszak znajomość języków zachodnich — to nie fanaberia, a nagląca potrzeba niemal każdego specjalisty. Półfrancuskie pochodzenie Ołeksandra Fedoruka zagrało z nim nie jeden zły żart w radzieckiej dobie totalnych podejrzeń i donosów. Jeden z takich „żartów” dobrze zapamiętał się i jemu, i nam, jego kolegom w dziale sztuk pięknych Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii. W 1971 roku Fedoruk zamierzał bronić pracę kandydacką w tym Instytucie na temat „Ukraińsko-polskie związki w sztukach pięknych XIX—pocz. XX wieku”. Ówczesny komuno-esbecko-bolszewicki reżim lubił zadawać niewygodnym mu ludziom nagłe ciosy — właśnie wtedy, gdy rozstrzygały się przełomowe momenty budowania kariery naukowej. Więc Fedorukowi „szyją” oskarżenie, że śpiewał(!) przy pomniku Szewczenki 22 maja 1971 roku. Władza miała wtedy paranoję, że przy tym pomniku można swobodnie zbierać się i śpiewać 9 oraz 10
marca, w dni urodzin i śmierci Szewczenki, ale w żadnym wypadku nie wolno było tego robić 22 maja — w dniu powtórnego pochówku Kobziarza na Ukrainie, w mieście Kaniowie. Nikt nie rozumiał tego idiotyzmu władzy, ale za to 22 maja zapłaciło karierą i wolnością wielu Ukraińców. Fedoruk był jednym z nich, choć nie było go pod pomnikiem tego dnia, zresztą żadnych zdolności wokalnych do śpiewów nie posiada. Prawdziwą przyczyną represji przeciwko młodemu uczonemu było jego zachodnioukraińskie pochodzenie (rodzice po Francji mieszkali w Tarnopolu) i, oczywiście, francuski „ślad” narodzin i dzieciństwa. W tamtych latach zrehabilitowanego stalinizmu działała tajna instrukcja wyrzucania z Kijowa zdolnych ludzi z Ukrainy Zachodniej. A tym bardziej urodzonych w kapitalistycznym kraju. Kierownictwo Instytutu wraz z ukraińską częścią pracowników wydziału sztuk pięknych dokładało wielu starań, chodziło po instancjach, aby dowieść fałszywości przypisywanych Fedorukowi „wokaliz” przy pomniku Szewczenki. Choć wszyscy rozumieliśmy, że przyczyna jest inna. I tajne służby, wydaje się, przekonały się o absurdalności donosu na młodego tarnopolanina, którego „ktoś” koniecznie chciał pozbyć się ze stołecznego Kijowa. Ołeksandra Kasjanowycza jednak zostawiono w Kijowie, pozwolono obronić pracę kandydacką. Ale ja jako jego kolega wiem, ile stresów, depresji i ciosów w zdrowie kosztowały go ówczesne przeżycia tego brudu! Widziałem to, bo sam później przeżyłem coś podobnego (prawda, nie z kandydacką, a z doktorską rozprawą) i teraz mogę z satysfakcją stwierdzić, że zwyciężyliśmy wielu złoczyńców wobec nas, Ukraińców, w naszej własnej stolicy. Niech rozlicza ich Bóg, bo my im wybaczyliśmy, tym bardziej, że jak pisał poeta, „innych już nie ma, a ci są daleko”! To, co przeżył Fedoruk, nie tylko go nie złamało (a iluż podobne pokusy i próby złamały), ale dodało sił, witalności, by dokonać rzeczy po prostu niewiarygodnych w ciągu ostatnich 40 lat pracy w nauce. Nawet na czysto, wydawałoby się, urzędniczej pracy (przez kilka lat kierował strukturami rządowymi — Narodową komisją ds. zwrotu na Ukrainę dóbr kultury oraz Państwową służbą kontroli nad przemieszczaniem dóbr kultury przez granicę państwową Ukrainy) Fedoruk wykazywał się jako uczony humanista; zresztą, także jako człowiek humanitarny i życzliwy. Próbowano go i do dziś próbuje się „oswoić” siły, których proukraińskie patriotyczne nastawienie jest więcej niż wątpliwe; ale milczący w takich przypadkach Fedoruk rozumie swoje przeznaczenie dla Ukrainy bardzo dobrze; i miękko, delikatnie, czasem dyplomatycznie odsuwa od siebie te kuszące, podstępne umizgi, aby w pełni wypełnić to powołanie, które dała mu Opatrzność.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
podoba mi się Olha Kobylańska. Namalowałam ją jako romantyczną, natchnioną. Mam jeszcze jeden rysunek — Olha Kobylańska na koniu. Kochała jazdę konną. Wiele portretów zamawiała mecenaska Natalka Danyłenko z Ameryki. Zdecydowaną większość z nich podarowała Związkowi Ukrainek. Prace znajdują się w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, gdzie ta organizacja ma własne pomieszczenie. Malując portrety, starałam się oddać cechy charakteru każdej kobiety. W tym celu studiowałam fotografie, materiały historyczne. Powiedzmy, portret księżnej Rainy Wiśniowieckiej. Miałam prymitywną czarno-białą fotografię jej portretu. Poszłam do Muzeum Historycznego, odszukałam portret, pociemniały od czasu. Oglądałam, rozszyfrowywałam kolory. Domyśliłam się, że ta oto materia to brokat, musi być złocista, a to tutaj to perły, to błękitny haft i tak dalej. Kiedyś przedstawiono mnie poetce Hannie Switłycznej, która była przykuta do łóżka. Niejednokrotnie ją odwiedzałam, cieszyła się z moich wizyt. Śpiewałyśmy z nią ukraińskie pieśni. Jej portret również namalowałam, Hannie się spodobał. Portret Sofii Karaffy-Korbut malowałam już po jej śmierci, skorzystałam z fotografii, które robiłam sama, kiedy bywałam u niej w gościach. Poza tym mam dobrą pamięć. Pamiętam jej włosy, kolor twarzy, oczu. Portret podarowałam lwowianom, reprodukcje z niego drukowano w książkach o artystce. — Sofia była Pani przyjaciółką. Jak się zaprzyjaźniłyście? — Poznałyśmy się w Kijowie w towarzystwie szestdziesiatnykiw, którzy zbierali się w pracowni Ludmyły Semykiny. Przychodzili do niej ciekawi ludzie: Iwan Dziuba, Jewhen Swerstiuk, Iwan Switłyczny i inni. Zawsze miałam dużo pracy, ale kiedy słyszałam, że tam się zbierają, również przychodziłam, słuchałam wykładów z literatury, historii. Tam po raz pierwszy usłyszałam o genialnym reżyserze Lesiu Kurbasie. Opowiedział o nim Les Taniuk. A Hryhorij Łohwyn, pisarz, historyk, historyk sztuki, organizował wyjazdy po Ukrainie. Nocowaliśmy kiedyś u pewnej kobiety, łóżek nie wystarczało, spaliśmy po dwoje. Z Sonią nikt nie chciał spać, bo była przeziębiona. A ja się nie bałam. Położyłyśmy się do jednego łóżka, długo szeptałyśmy. Kiedy wstałyśmy rano, Sonia powiedziała: „Od dzisiaj jesteś moją siostrą”. Tak zaczęłyśmy się przyjaźnić, korespondować. Kiedy przyjeżdżała do Kijowa, mieszkała u mnie. A kiedy ja po raz pierwszy pojechałam do Lwowa, ona poleciła Bohdanowi Horyniowi pokazać mi miasto. Obeszliśmy muzea, zabytki historyczne. Zaprowadził na Cmentarz Łyczakowski, gdzie są groby Strzelców Siczowych. Potem podprowadził do grobu Jarosława Hałana i powiedział: „A to nasza hańba”. Od tamtej pory poznałam i pokochałam Lwów. — Mówią, że udawało się Pani kopiować nawet akwarele Szewczenki. — Tak, był taki przypadek. Kijowskie Muzeum Szewczenki zamówiło kopię portretu Łunina autorstwa Szewczenki, aby przekazać do filii. A Szewczenko wszystko robił delikatnie, jubilersko i pracował na bristolskim kartonie. To papier akwarelowy grubości kartonu, o złocistym odcieniu. Pokazano mi oryginał pod szkłem, dano zdjęcie. A odpowiedniego papieru nie ma. Brałam zwykły brystol, namaczałam, przeciskałam, pokrywałam wywarem z gałązek moreli lub wiśni, kory dębowej i tak dalej. Kiedy osiągnęłam podobieństwo do papieru oryginału, który pożółkł od czasu, zaczęłam malować. Wyszło za trzecią próbą. A kiedy położono obok oryginał i moją kopię, przykryto szkłem — odróżnić było trudno. Łarysa Iwanowa ma ogromny dorobek artystyczny. Dużo pracowała i pracuje, mimo poważnego wieku. Jest bardzo skromna, dlatego nagrody ją omijały. Obecnie grupa twórczej inteligencji, artystów zwróciła się do sekretariatu Narodowego Związku Artystów Ukrainy oraz do Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy z propozycją przyznania jej tytułu zasłużonego artysty Ukrainy. Popieramy ten apel i życzymy artystce owocnej pracy na długie lata.
Tłumaczenie maszynowe
Nadia KYRYJAN — Łaryso Wołodymyriwno, wszyscy jesteśmy rodem z dzieciństwa. Żyje ono w nas przez całe życie. Co może Pani wspomnieć? — Urodziłam się w 1926 roku we wsi Bezborodkowe na Dniepropietrowszczyźnie. Dzieciństwo przypadło na lata 30., kiedy zaczął się głód. Rodzinę uratował ojciec, który był wspaniałym stolarzem, robił piękne meble, okiennice, kładł podłogi, krył dachy. Był aktorem w wiejskim teatrze, którym kierował Jefrem Tkacz, dyrektor miejscowej szkoły. We wsi działała „Proświta”. Wystawiano ukraińskie sztuki, popularna była tematyka kozacka. Pamiętam, ojciec kiedyś zaśpiewał mi „Szcze ne wmerła Ukrajina…”, a mama na to: „Cicho, cicho, nie wolno”. Wtedy otwarcie o takich rzeczach mówić się bano. Jak tylko zaczął się głód, ojciec przewiózł nas do Zaporoża, gdzie jego brat pracował jako spawacz elektryczny. W Zaporożu kupiliśmy małą ziemiankę. Tam moja siostrzyczka poszła do pierwszej klasy, a po roku — i ja. Było nas troje. Pamiętam tę skórkę chleba, cieniutką jak mały palec, którą ssałam i bałam się połknąć, bo skończy się moja rozkosz. Ojciec zdobywał dla nas po 300 gramów chleba: tak przetrwaliśmy 1933 rok. W 1935 roku znów wróciliśmy do wsi. Nauczyciele mnie lubili za staranność, dobrze się uczyłam. Podczas wojny zostałam ranna od przypadkowego pocisku, zmiażdżyło mi kolano. Teraz daje się to we znaki. Mama i jej siostry bardzo pięknie śpiewały. Kiedy zrozumiałam, co to jest prawdziwy wokal, powiedziałam cioci Marusi: „Ciociu Marusiu, przecież ma ciocia prawdziwe sopran koloraturowy”, na co ta odpowiedziała: „Nie wiem, co to jest sopran koloraturowy, ale kiedy wujek Jakiw gra na skrzypcach, choćby nie wiem jak wysoko wziął, ja głosem sięgam”. Kiedy śpiewały, coś mnie tak przenikało, że chowałam się za piec i zaczynałam tam szlochać. Tym śpiewem przesiąkłam na całe życie. Sama też śpiewałam, grałam na gitarze. Dlatego, kiedy skończyła się wojna, poszłam uczyć się do Dniepropietrowskiej Szkoły Muzycznej. Pouczyłam się rok i wstąpiłam do szkoły plastycznej — zwyciężyło pragnienie zostania malarką. Rodziny nie ominęły tragiczne wydarzenia: z powodu choroby zmarła mała siostrzyczka, brat zginął w armii. Choć było ciężko, tata i mama żyli w pełnej harmonii. Mama zajmowała się wychowaniem dzieci i gospodarstwem domowym, obszywała nas wszystkich. Kiedy stałam się zamożna, mogłam pomagać rodzicom. Zbudowali domek, zaczęli żyć w normalnych warunkach. Kobiety czasem pytały mamę: „Proszę powiedzieć, kto Panią tak ubiera?”. Odpowiadała: „Moja córeczka, kijowska malarka”. „Kwiaty przy chacie” — Uczyła się Pani jeszcze za czasów „kultu jednostki”. Odczuwała Pani to? — Pięć lat uczyłam się w Dniepropietrowskiej Szkole Plastycznej. Byli tam ciekawi pedagodzy, wśród nich malarz Panin, uczeń Riepina. Dniepropietrowsk lat 50. — to wielkie piece, fabryki, wszystko kopci, dymi… Odczuwalna rusyfikacja. Zabraniano wszystkiego, co niepartyjne. Tematy prac dyplomowych kolegów z roku — właśnie „kultowe”: „Chruszczow”, „Mołotow”, „Towarzysz Stalin”, „Piotr Wielki”, „Puszkin” itd. Ja jedyna na roku wzięłam temat „Łesia Ukrainka”. Od szkolnych lat byłam zakochana nawet w samym imieniu poetki. Mój pedagog był mądry, tolerancyjny, pozwolił wziąć ten temat. Pamiętał, jak na otwartych zajęciach recytowałam z pamięci poemat „W katakumbach”. Na obronie pracy dyplomowej wykładowczyni literatury powiedziała: „Łarysa Iwanowa zawsze przyjaźniła się z Łarysą Kosacz”. Obroniłam się z wyróżnieniem. Muzeum Historyczne im. D. Jawornyckiego zamówiło kopię mojej pracy dyplomowej. Wykonałam zamówienie, zarobiłam pieniądze i mogłam pojechać do Kijowa, by wstąpić do Instytutu Sztuki. Pouczyłam się pięć lat. Za temat pracy dyplomowej wybrałam utwór Olhy Kobylańskiej „W niedzielę rano ziele kopała”. Pojechałam w Karpaty, na Bukowinę. Chodziłam po górach, malowałam, studiowałam materiały w bibliotekach. Praca dyplomowa składała się z ośmiu ilustracji do utworu. — Znaczna część Pani dorobku to oprawa plastyczna ukraińskich książek, których zilustrowała Pani ponad 50. Co najbardziej podobało się Pani w tych pracach? — Ledwo skończyłam instytut, jak w wydawnictwie „Dytwydaw” (później przemianowanym na „Weselkę”) otrzymałam zamówienie na zilustrowanie „Królowej Śniegu” Andersena. To był szczęśliwy początek. Najpierw ilustrowałam klasykę, potem współczesnych pisarzy: „Lileja”, „Mamo, idzie już zima”, „Płynie biała łódka”, „Piosenka wiosennej wody” Łesi Ukrainki, utwory Oleny Pcziłki, Łarysa Iwanowa przeszła długą drogę życiową i artystyczną, lecz pozostała zadziwiająco czysta, jasna i romantyczna. Jej ilustracje do książek, akwarele, portrety są pełne harmonii i piękna. Artystka łączy talent i najlepsze cechy ludzkie: szlachetność, życzliwość, pracowitość, uczciwość, wysoką duchowość. Stworzyła galerię portretów „Sławne kobiety Ukrainy” i pielęgnuje w sobie najlepsze cechy swoich bohaterek. „Łesia i Mawka” Iwana Franki, Panasa Myrnego, Mychajła Kociubynskiego, Pawła Tyczyny, Natalii Zabiły i wielu innych. Przeważnie pracowałam z „Weselką”, bo całe życie kochałam malować kwiaty i dziecięce buzie. Dobrze czuję ich proporcje. Nie każdemu jest to dane. Zamówienia były stale. Niejednokrotnie spotykałam murale przerysowane z moich ilustracji do książek. Na przykład w szpitalu na Obołoni — romantyczny obrazek z książki „Wianek Jarynki” Wiktora Żenczenki: Jarynka wśród kwiatów, na głowie wianek, wstążeczki, obok dziewczynki ptaszek. Mogłam zwrócić się do Komitetu ds. Ochrony Praw Autorskich, wszak to plagiat. Ale to także świadectwo tego, że moje rysunki się podobają. Kiedy ilustrowałam książkę „Sofijka i wiosna” Iwana Petrowcija z Zakarpacia, jeździłam aż do Berehowa, żeby malować Sofijkę. — Na Pani wystawie, która odbyła się niedawno w Narodowym Muzeum Literatury, jest 26 portretów sławnych kobiet Ukrainy. Jak je Pani wybierała? — Dla muzeum Łesi Ukrainki namalowałam sześć portretów. To Marko Wowczok, Olena Pcziłka, Olha Kobylańska, Łesia Ukrainka, Sołomija Kruszelnyćka i Marija Zańkowećka. Po wystawie w 1996 roku portrety pozostały w muzeum. Mnie najbardziej z nich podo-
Tłumaczenie maszynowe
Wypełniona po brzegi sala widowiskowa Czernihowskiego Muzeum Literacko-Pamiątkowego Mychajła Kocyubińskiego ledwo zdołała pomieścić chętnych do wzięcia udziału w święcie. To właśnie tutaj, w posiadłości pisarza, gdzie przeżył ostatnie 15 lat, gdzie napisał swoje najlepsze dzieła, gdzie powstawał ten film, odbyła się również jego premiera. A był to także swoisty wieczór jubileuszowy studia VIATEL. Wszak ma ono 15 lat, kończy się piąty rok głównego obecnie projektu zespołu — cyklu „Gra losu”, w ramach którego powstało 70 filmów. Dlatego nieprzypadkowo na spotkanie z wykładowcami, studentami, inteligencją twórczą i ogółem proświtańskim przybyli założyciel i prezes studia, reżyser filmowy, zasłużony działacz sztuki Ukrainy Wasyl Witer, dyrektor i założycielka studia, scenarzystka i producentka Hałyna Kryworczuk oraz twarz projektu „Gra losu”, prowadząca wszystkich filmów, aktorka i scenarzystka Natalija Sopit. 15 lat istnienia studia to liczne filmy dokumentalne, w większości poświęcone historii Ukrainy, to nagrody na forach artystycznych. Jedną z nowych, najbardziej zauważalnych prac jest nakręcony w ubiegłym roku pełnometrażowy film dokumentalny „Michajłowski Złotokopuły. 900 lat”. Projekt „Gra losu” jest unikalny. Bohaterami obrazów są wybitni ludzie Ukrainy. Zakres czasowy to tysiąc lat, od księżnej Olgi po postacie XX wieku. Bohaterem pierwszego filmu jest Wielki Kobziarz. Był to obraz „Jahotyńskie lato”. A dalej — o Iwanie Franko, Łesi Ukraince, Pantełejmonie Kuliszu, Mykole Kostomarowie, Mykole Łysence, Iwanie Mazepie, Mychajle Staryckim, Marii Zańkoweckiej, Pawle Tyczynie, Wołodymyrze Sosiurze, Łesiu Kurbasie, Wołodymyrze Wernadskim, dynastii Symyrenków. Koncepcja projektu jest szczególna. Z jednej strony — surowa dokumentalistyka, oparcie na materiałach muzealnych i archiwalnych, z drugiej — akcent na życie osobiste wybitnych ludzi. Ale pokazano je delikatnie, bez rozpowszechnionej obecnie wulgarności. Bo u podstaw każdego obrazu leży miłość, która była w losach tych ludzi, często dramatyczna, skomplikowane przeplatanie się osobistego ze społecznym. Wszystko to odnosi się również do premierowego obrazu „Kocyubiński. Szybko płynący sen”. 45-minutowy film ogląda się jednym tchem. Wszak w centrum fabuły nie znajduje się znana szerokiemu ogółowi dramatyczna historia miłości Mychajła Kocyubińskiego do dwóch kobiet jednocześnie. Pierwsza — jego wierna żona Wira Dejsza, z którą przeżył prawie dwie dekady i która urodziła mu dwóch synów i dwie córki. Druga — Ołeksandra Apłaksina, czernihowska dziewczyna, koleżanka pisarza z biura statystycznego. Kiedy się spotkali, on miał 38 lat, ona 22. A dalej następują dramatyczne 11 lat, kiedy serce pisarza rozrywało się między dwiema kobietami, między domowym zaciszem, obowiązkami rodzinnymi a pociągiem do młodego serca Ołeksandry, tak samo nietuzinkowej osobowości, jak i żona. Dobrą godzinę trwało omówienie filmu, raczej nawet zainteresowana dyskusja o ukraińskim kinie, naszej historii, duchowości. Czy nie najbardziej palące pytanie — jak pokazać te filmy tysiącom czy nawet milionom widzów. Obrazy powstały kosztem studia z zaangażowaniem nielicznych sponsorów. Na powielanie filmów środków po prostu nie ma. Nie znajdują ich również ministerstwa edukacji i kultury. Choć już na tej premierze sypały się liczne wnioski o kopie filmów od szkół, liceów, uczelni wyższych, placówek kultury miasta. Ale skąd wziąć środki? Zamiast tego widzowi proponuje się rzemieślnicze podróbki w rodzaju ubiegłorocznego projektu telewizyjnego o wybitnych Ukraińcach. Co już mówić o kręceniu pełnometrażowych filmów fabularnych o wybitnych Ukraińcach, naszej historii! Studio VIATEL twórczo jest do tego od dawna gotowe, współpracują z nim znani reżyserzy, scenarzyści, aktorzy. Brakuje wsparcia państwa. A pociąg do prawdziwego, wysokiej jakości sztuki jest ogromny. Oto co powiedział na premierze Wasyl Witer, docent Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji im. I. Karpenki-Karego: — Jestem pod wrażeniem tego, jak moi studenci, chłopcy i dziewczęta, z zachwytem czytają Kocyubińskiego. Jedna studentka z Krymu wyrosła w rosyjskojęzycznym środowisku. Przez cztery miesiące czytała Kocyubińskiego. I teraz doskonale mówi po ukraińsku. Marzę o kręceniu pełnometrażowych filmów fabularnych o bohaterach naszego cyklu „Gra losu”, obrazów na podstawie ich dzieł. Chcę zrobić film na podstawie dzieł Kocyubińskiego. Czy szybko ukraińskie kino doczeka się prawdziwego wsparcia?
Natalija SOPIT: „LOSY UKRAINEK — TO PASJONUJĄCE FABUŁY” Nie od razu uwierzysz, że ta delikatna młoda aktorka, absolwentka NUTKT im. I. Karpenki-Karego, faktycznie dała impuls projektowi artystycznemu „Gra losu”. Ale to właśnie na niej trzyma się nić fabuły filmów, to właśnie ona jest w kadrze, nie tylko w roli prowadzącej, ale wciela się w bohaterów obrazów, oni rozmawiają jej ustami, ona prowadzi widza ścieżkami ich losów. Rozmawialiśmy po premierze kilka kroków od domu, w którym mieszkał Kocyubiński, w jego pięknym ogrodzie, który w połowie września, w dniach jubileuszu pisarza, płonie tak, jak i sto lat temu. — Natalijo, jak zaczynał się projekt? — Kiedy kończyliśmy uniwersytet, dano nam zadanie: napisać scenariusz i nakręcić na jego podstawie fabułę. Napisałam o pierwszej miłości Szewczenki. A nakręcić fabułę nie ma z kim. I oto spotkałam znajomego reżysera Ołeha Turiańskiego, ucznia Wasyla Witera. My z Ołehem we dwoje przygotowaliśmy pracę dyplomową, oboje obroniliśmy się nią. Wasyl Petrowycz zobaczył nasz film. Przedstawiono nas sobie. I u niego pojawił się pomysł rozpoczęcia cyklu filmów dokumentalnych o wybitnych Ukraińcach. Pół roku przygotowywaliśmy projekt. Napisałam scenariusz o Szewczence i księżniczce Riepninej, i to stało się pierwszym filmem cyklu „Gra losu”. — Czyli szczęśliwy przypadek — oto taka „gra losu”. Porozmawiajmy o „podwodnej rafie” projektu. Ponieważ pokazuje się w nim życie osobiste postaci, istnieje niebezpieczeństwo „wjechania” w tanią wulgarność, jeśli chcecie — „truskawkę”. Jak uniknąć tego? — Materiał starannie dobieramy. Szczególnie cenne są dla nas listy bohaterów, ich otoczenia. Wielu naszych postaci żyło ponad sto lat temu, wtedy były inne obyczaje i nawyki. Wszystko było bardziej wyrafinowane, ludzie zachowywali się przyzwoiciej. Ale bohaterowie filmów to żywi ludzie. I każdy widz ma prawo wyciągać własne wnioski, dopowiadać sobie. My celowo nie dajemy ocen, sądów, nie potępiamy, nie chwalimy bohatera filmu.
Wasyl Witer
— Podczas pracy przegląda Pani bardzo dużo materiału. I oczywiście natrafia Pani na wszystko. Jak z tym postępować? — Charakterystyczny przykład to praca nad filmem o Marko Wowczok. Legendarna osobowość, jedna z najbardziej burzliwych biografii… Kulisz nazwał ją „szlondrą”. Wiele trzeba było odrzucić. Wybieraliśmy tylko te postacie historyczne z otoczenia pisarki, które miały wpływ na nią jako na osobowość, jako na literatkę. Oczywiście pióro pisało pewne rzeczy, które potem wykreślałam. A chciało się przecież podać! Bo to, powiedzmy, soczyste, zwłaszcza dla naszych czasów. Ale ostatecznie wszystko to było zbędne dla filmu. — A różnica epok? Widz jest obecnie „rozstrojony” tym, co widzi na ekranach. I to, co sto lat temu było frywolne, teraz może wydawać się naiwne. — Chciało się, oczywiście, w pierwszych scenariuszach pisać coś na użytek właśnie współczesnej mentalności. Ale zdecydowaliśmy się obejść bez tego „współczesnego pociągnięcia pędzlem”. W rezultacie opowieść układa się tak, że współczesny widz nabiera kultury, bo jesteśmy już obecnie zbyt przesyceni zbędną otwartością. — Dopiero co pokazany film pozostawia widzowi pytania bez odpowiedzi: jak daleko zaszły relacje Kociubynskiego i Apłaksinej? Czy to stanowisko autorów filmu i cyklu w ogóle? — Tak, pozostawiamy takie pytania bez odpowiedzi. Słyszeliście w filmie szczere listy Kociubynskiego do Apłaksinej. Ale my niczego nie twierdzimy. Zresztą czy to naprawdę tak ważne? Jeśli człowiek żywi pasję, uczucie do drugiej osoby, to „fizyka” schodzi na drugi plan. Po co na tym akcentować? Obecnie wszystko i tak jest zbyt „przeakcentowane” tym. — Musiała Pani wcielać się w cyklu w wiele interesujących, wybitnych kobiet. Czyje losy poruszyły Panią szczególnie? — Zańkowecka, kobieta, która pragnęła prawdziwej wielkiej miłości i cierpiała właśnie przez swoją urodę. Ci, którzy ją otaczali, pragnęli wystawiać tylko siebie na tle tej pięknej „lalki”. Jeszcze poruszyła mnie Olha Kobylańska. Zakochana w mężczyźnie, który nie mógł dać jej miłości — ani platonicznej, ani fizycznej, bo był człowiekiem innego wymiaru. Łesia Ukrainka — kobieta „z naderwaniem”. Po prostu ją uwielbiam jako osobowość, jako poetkę. — Kogo chciałaby Pani zagrać w filmach fabularnych? — Tyle ciekawych losów było podczas pracy nad projektem! Oprócz wymienionych — Zofia Potocka, Aleksandra Branicka, całe konstelacje ciekawych osobowości związanych z Kaczanówką. Po prostu płakałam, kiedy trzeba było skracać scenariusz o Zofii Potockiej. To materiał na seriale. Nie rozumiem, dlaczego nasi filmowcy szukają zagranicznych tematów. Znam wielu scenarzystów i słyszę od nich: jeśli napisano na ukraińskim materiale ukraińską ręką — to takiego nawet nie rozpatrują.
Tłumaczenie maszynowe
W mieście Sosnica na Czernihowszczyźnie odbyły się uroczystości poświęcone 115. rocznicy urodzin wybitnego ukraińskiego reżysera filmowego i pisarza Ołeksandra Dowżenka oraz Dniu ukraińskiego kina. Do rodzinnej Dowżenkowej Sosnicy, leżącej nad Zaczarowaną Desną, przybyli pisarze, filmowcy, artyści, przedstawiciele władz i społeczeństwa. Miłą niespodzianką był przyjazd ucznia Dowżenka Rolana Siergiejenki z Moskwy. Główne uroczystości odbyły się na terenie Sosnickiego literacko-memoriałowego muzeum Dowżenka. Jak zawsze goście częstowali się jabłkami z Dowżenkowego sadu. Z wielkim zainteresowaniem uczestnicy święta obejrzeli ekspozycję muzealną oraz wystawę fotograficzną Narodowego Studia Filmów Fabularnych im. O. Dowżenka, która opowiadała o życiowej i twórczej drodze artysty. Na polanie przy pomniku Dowżenka wygłaszano przemówienia, śpiewał Narodowy akademicki zasłużony chór ludowy im. H. Wierowki, występowały inne zespoły artystyczne. Swoje wyroby prezentowali mistrzowie sztuki ludowej. Z okazji Dnia Kina wręczono Państwową Nagrodę Ukrainy im. Ołeksandra Dowżenka. W tym roku otrzymał ją reżyser, scenarzysta, zasłużony działacz sztuki Ukrainy Pawło Farynjuk. Nagrodę wręczyła przewodnicząca Państwowej Służby Kinematografii Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy Hanna Czmil. Wysokość nagrody wynosi 100 tys. hrywien. Po uroczystościach w muzeum uczestnicy święta udali się na plac, gdzie obchodzono Dzień Sosnicy. Tam występowały zespoły folklorystyczne, studio cyrkowe, odbyła się świąteczna loteria, zawody sportowe. Działały targowiska, kurenie, atrakcje dla dzieci. W programie wieczornym pokazywano filmy o Sosnicy.
* * * Rada rejonowa w Sosnicy w celu uczczenia pamięci wybitnego twórcy kina i pisarza, upamiętnienia jego zasług dla Ukrainy 7 lipca bieżącego roku podjęła decyzję o poparciu inicjatywy mieszkańców Sosnicy dotyczącej nadania (pośmiertnie) tytułu Bohatera Ukrainy Ołeksandrowi Dowżence. Tę inicjatywę Rady Rejonowej w Sosnicy niedawno poparła rada towarzystwa „Czernihowskie Ziemlactwo” w Kijowie. Kierownik Sosnickiego Regionalnego Oddziału towarzystwa „Czernihowskie Ziemlactwo” Ołeksij Oriechowycz, jeden z inicjatorów nadania tytułu, zauważył, że w biografii artysty wciąż jest wiele „białych plam”. Dopiero wraz ze zmianą sytuacji politycznej w Ukrainie i zdjęciem klauzuli tajności z dokumentów archiwalnych stało się możliwe odsłonięcie zasłony nad niektórymi epizodami z życia rodaka. „Dopiero niedawno stało się wiadomo, że w 1918 roku Ołeksandr Dowżenko przez pewien czas uczył w szkole oficerów armii Petlury w Żytomierzu, przy sztabie 44. Ukraińskiej Dywizji Strzelców, — opowiada Ołeksij Oriechowycz. — Ołes Honczar we wspomnieniach świadczył, że w latach wojny domowej w stopniu setnika Petlury Ołeksandr Dowżenko brał udział w szturmie na „Arsenał”. Oczywiście w czasach sowieckich za taką przeszłość nie głaskano po głowie, więc pisarz podkreślał: „Jeśli to prawda, można sobie wyobrazić, jaki miecz Damoklesa Dowżenko czuł nad sobą przez wszystkie kolejne lata”. Dowżenko musiał manewrować, żeby choć w połowie urzeczywistnić zamierzone. Swoją genialną „Ukrainę w ogniu” Ołeksandr Petrowycz pisał na materiale narodowego żalu. Nie słuchał przestróg, o których nie mógł nie wiedzieć, tak jak wiedział o zakazie Stalina pisania o odwrocie armii sowieckiej. Dowżenko nie załamał się pod naciskiem tego politycznego tajfunu, który runął na jego siwą głowę z powodu „Ukrainy w ogniu”. To tylko jedna ze stron jego bohaterskiego życia. I takich było wiele. Wszystkie one są związane z kształtowaniem niepodległości Ukrainy, co daje podstawy do nadania Dowżence tytułu Bohatera Ukrainy”.
Stronę przygotował Petro ANTONENKO
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Jewhen BUKET Zdjęcia autora
Taras Szewczenko, Łesia Ukrainka, Iwan Franko — nierozerwalna triada imion-symboli, z którymi kojarzy się cała Ukraina, nasz naród i państwo. Sfera zainteresowań olbrzyma ducha i intelektu Iwana Franki jest doprawdy nieogarniona. Jest on filozofem, politykiem, ekonomistą, etnografem, językoznawcą, literaturoznawcą, dziennikarzem. Proszę sobie wyobrazić: jeśli wymienić same tytuły jego dzieł, to złożą się one na książkę o objętości 120 stron! W Instytucie Literatury w Kijowie zgromadzone są i badane jego unikatowe rękopisy (ponad 5 tysięcy jednostek) oraz ogromna biblioteka — 12 tysięcy jednostek. Obszary pełnego poświęcenia życia, aktywnej działalności społecznej i wielostronnej twórczości Iwana Jakowycza świadczą o nieocenionym wkładzie genialnego Ukraińca w kulturę światową. Lecz, niestety, społeczeństwo i państwo do tej pory nie uczciły go godnie. Dekret Prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki „O środkach dotyczących badania i popularyzacji duchowego dziedzictwa Iwana Franki”, podpisany w 2006 roku, przewidywał utworzenie literacko-pamięciowego muzeum Iwana Franki w Kijowie, postawienie dwóch pomników pisarzowi — w Kijowie i Charkowie, a także wydanie akademickiego zbioru dzieł Iwana Franki w 100 tomach. Ale do tej pory żaden punkt dekretu nie został wykonany. Wszyscy odpowiedzialni za wykonanie poleceń Prezydenta jedynie opowiadają, dlaczego nie da się tego zrobić. Ruszyć z miejsca ważną sprawę postanowiła społeczność. Inicjatywę Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy oraz jego przewodniczącego, akademika NAN Ukrainy, Bohatera Ukrainy Petra Tronki, dotyczącą utworzenia „Literackiego Muzeum Iwana Franki nad Dnieprem” poparli: rodzina Franki na czele z wnukiem Iwana Jakowycza, ukraińskim uczonym-matematykiem, działaczem społecznym Rolandem Tarasowyczem, zastępca dyrektora Instytutu Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy Serhij Hałczenko, Ogólnoukraiński fundusz odtwarzania wybitnych zabytków dziedzictwa historyczno-architektonicznego im. Olesia Honczara, literacko-pamięciowe muzeum I. J. Franki we Lwowie oraz Narodowe Muzeum Literatury w Kijowie, wybitni mistrzowie słowa, działacze państwowi i społeczni, członkowie Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, Bohaterowie Ukrainy Dmytro Pawłyczko i Jurij Muszketyk, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, deputowany ludowy Ukrainy Pawło Mowczan, liczni literaturoznawcy, którzy wiele sił oddają zachowaniu duchowego dziedzictwa narodu ukraińskiego. Już do końca roku muzeum zostanie otwarte we wsi Chałepja w rejonie obuchowskim w obwodzie kijowskim, gdzie 10 września odbyło się pierwsze posiedzenie grupy roboczej. Ideę stworzenia ekspozycji muzeum Iwana Franki w Chałepji postanowił wcielić w życie utalentowany krajoznawca i aktywny muzealnik, przewodniczący Rady Rejonowej w Obuchowie Anatolij Szafarenko. Znajdą się one w wolnym budynku, sąsiadującym z muzeum wybitnego archeologa Wikentija Chwojki. „Pomieszczenie wybrano nieprzypadkowo — ma ono prawie 150 lat i pamięta pierwsze wykopaliska na Ukrainie — powiedział Anatolij Szafarenko. — To krok do stworzenia ogólnonarodowego literacko-pamięciowego muzeum Kamieniara w Kijowie, które odegra ważną rolę w jedności ziem ukraińskich, wzmocnieniu duchowego i narodowego zjednoczenia”. Przewodniczący Rady Rejonowej w Obuchowie podzielił się z obecnymi osiągnięciami krajoznawczymi rejonu. Tak więc działa w nim 16 muzeów, w ciągu ostatnich kilku lat wydano pięć książek z historii rejonu, 13 — z historii poszczególnych miejscowości, książki z historii każdej wspólnoty religijnej. Stale otwierane są nowe pomniki i tablice pamiątkowe ku czci znanych rodaków. Przekonać się o tym członkowie grupy roboczej i dziennikarze mieli okazję podczas naukowo-krajoznawczej ekspedycji po wybitnych miejscach rejonu obuchowskiego. Uczestnicy dyskusji odwiedzili muzea wsi Trypillja i Hermaniwka, a także muzeum krajoznawcze w Obuchowie. „To, co się tutaj dzieje, jest ważne. To idealny przykład dla całej Ukrainy, jak należy czcić wybitnych rodaków” — zaznaczył Petro Tronko. Znany liryk Mykoła Worony twierdził, że I. Franko „...szybciej należał do typu bezpośrednio szczerych i prostych Naddnieprzan, niż do specyficznie wyrafinowanych Galicjan z ich płytką, merkantylną naturą, z przestarzałymi przesądami i przystosowaniem do drobnomieszczańskiego trybu życia. Franko — to rozmach i energia, połączona z elementarną prostotą...”. Iwan Jakowycz Franko bywał w Kijowie w latach 1885–86 w obecnie zaniedbanym trzypiętrowym budynku przy zaułku Nestoriwskim 8. Potem wracał tutaj w 1909 roku. Kochał to wielkie miasto i uważał je za centrum Ukrainy. Właśnie z kijowianką Ołhą Chorużynską w kijowskim kościele Świętego Pawła ówczesnego kolegium P. Hałahana ożenił się Franko, na Kijowszczyźnie mieszka obecnie jego rodzina. „Stworzenie muzeum w Chałepji — to początek powrotu Iwana Franki do Naddnieprzańskiej Ukrainy” — uważa wnuk artysty i członek zarządu NZKU Roland Franko. Symboliczne jest to, że na wysokich urwiskach Dniepru, gdzie kilka tysiącleci temu z powodzeniem rozwijała się jedna z pierwszych światowych cywilizacji — trypilska, wreszcie wytryśnie źródłem niewyczerpany duch genialnego syna narodu ukraińskiego, który idzie w górę.
Roland Franko i Petro Tronko
Uczestnicy ekspedycji krajoznawczej przy pomniku atamana Zełenego (Danyła Terpyły) we wsi Trypillja
Tłumaczenie maszynowe
0 9 0 3 7
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta" im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
23 hrywny 42 kopiejki 12 hrywien 36 kopiejek
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
Redaktor naczelny Lubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Pierwszy zastępca redaktora naczelnego
Nina HNATIUK 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego
Petro ANTONENKO 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych
Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Dział kultury Serhij KLYMKO 279-49-47 Dział pracy oświatowej Nadija KYRIAN 270-55-57 Dział korekty Ołena SZOŁHA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor internetowy Jewhen BUKET 279-39-55 Dyżurny redaktor Nadija KYRIAN Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org.ua Wydrukowano z gotowych fotoform w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301237 Nakład w lipcu — 35 600 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 4,27 UAH na 3 miesiące — 12,36 UAH. 4 820095 780016
Tłumaczenie maszynowe