Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

ONI STRACILI DOM

Слово Просвіти, №37 за 2011 рік

Zoja SZAŁIWSKA, zastępczyni przewodniczącej organizacji rejonowo-miejskiej „Proświta” w Konotopie, członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. W Jasnym Tygodniu tysiące ludzi, pokonując niemałe odległości, śpieszyły do tych wsi, w których kiedyś mieszkali. Aby odwiedzić zgodnie z dawnym zwyczajem groby bliskich, zobaczyć się z krewnymi, dawnymi sąsiadami. Niełatwe, przez smutne wspomnienia, były odwiedziny wsi Stepkiwka w obwodzie mikołajowskim, u naszej 88-letniej mamy. Ukrainka z Chełmszczyzny, w swoim czasie wraz z bliskimi zmuszona była opuścić pradziadowskie gospodarstwo we wsi Sławatycze w powiecie zamojskim województwa lubelskiego i przenieść się tutaj. Kwiatami i ciepłymi uśmiechami witała w miejscowej szkole naszą rodzinę, z którą już od kilku lat korespondują młodzi krajoznawcy. Badając historię wsi, uczniowie zwrócili uwagę, że jedną z wiejskich ulic mieszkańcy Stepkiwki od dawna nazywają Polskim Chutorem. Tam niełatwo urządzali się wyrzuceni z rodzinnych gniazd Ukraińcy z Chełmszczyzny. 66 lat temu do Stepkiwki i okolicznych wsi w rejonie perwomajskim, wówczas w obwodzie odeskim, przybyło z Polski kilka wielkich rodzin: Bihuńce, Morokiszki, Romaniuki, Swystuny, Kozaki, Loni i inne. Udało się ustalić 31 osób. Niestrudzeni badacze pod kierunkiem nauczycielki Łarysy Pyłypiwny Korop studiowali naukową literaturę historyczną, materiały archiwalne, korespondowali z potomkami deportowanych rodzin, w tym z naszą. Dlatego szkolne muzeum wzbogaciło się o unikalne fotografie, dokumenty, wspomnienia. A młodzi historycy zajęli pierwsze miejsce w obwodowym konkursie prac twórczych z zakresu krajoznawstwa historycznego. W przestronnej auli zebrali się nauczyciele, uczniowie, aby wysłuchać opowieści starszej pani Olhy Morokiszko. Jej rodzinie przyszło przeżyć dwa przesiedlenia. W latach I wojny światowej na rozkaz carskiego rządu większość ukraińskiej ludności z Chełmszczyzny i Podlasia przymusowo wysiedlono w głąb Rosji, gdzie w tym czasie mieszkał 1 milion Ukraińców. Rodziny z naszego rodu, porzuciwszy rodzinne domy z dorobkiem, zmuszone były urządzać się w guberniach charkowskiej i katerynosławskiej. Dalsze tragiczne wydarzenia w Rosji (wojna domowa, głód, ruina) oraz tęsknota za ojczystą ziemią skłoniły rodzinę do powrotu na Chełmszczyznę, ponownie porzucając wszystko, co dorobili się. Skutkiem deportacji stało się rozproszenie członków rodziny, utrata kontaktu między bliskimi. Dopiero po 35 latach mój dziadek Iwan Morokiszko odnalazł w Charkowie swoją rodzoną siostrę Sofiję. Los zaś jego ojczyma, którego chorego na tyfus zdjęto z pociągu w drodze do Polski, jest nieznany. Na Chełmszczyźnie na miejscu porzuconych gospodarstw wygnańcy zobaczyli tylko zgliszcza. Oto taka mało znana strona z tragicznej księgi życia zachodniej gałęzi narodu ukraińskiego. Więc kiedy wrócili, trzeba było zaczynać wszystko od nowa. Pracowite, bystre rodziny stopniowo odbudowywały gospodarstwa, rodziły dzieci. Z Polakami-współmieszkańcami żyli w zgodzie. Młodzież razem się bawiła, brali się nawzajem na chrzestnych, zapraszali na prawosławne i katolickie święta. Chrzestną została i moja babcia Kateryna dla małej Jany z polskiej rodziny Iwana i Stefy Rybaków. Moja mama i jej brat bliźniak Mykoła byli rówieśnikami Jany. Więc kiedy Stefa pracowała w polu, Janą opiekowała się i karmiła piersią Kateryna. „Kumoszko Stefo, nie martwcie się — gdzie dwoje moich dzieci, tam i wasze”, — uspokajała swoją przyjaciółkę. Ale polska warstwa panująca, która od dawna pielęgnowała ideę spolszczenia Ukraińców, stworzenia państwa monoetnicznego, wzmacniała nacisk na miejscową ludność ukraińską. Jeszcze w domu z przyjaciółkami (w centrum Olha Morokiszko, po lewej Polka Jana). Ukraińskich szkół nie było, a Rusini (tak nazywali Ukraińców Polacy) zmuszeni byli uczyć się w polskich, gdzie cierpieli upokorzenia. Prześladowano wiarę prawosławną. Nauczyciele-Polacy prowadzili ukraińskich uczniów do kościołów, gdzie ich katolicyzowali. Znieważano nawet zmarłych Ukraińców: na cmentarzach księża nawracali na katolicyzm nieboszczyków. Wszystko to wywoływało opór. Setki Ukraińców rzucono do więzień. Z początkiem II wojny światowej życie Ukraińców w Polsce stało się zupełnie nie do zniesienia. W dzień do wsi wdzierali się Niemcy, grabili ludność, nakładali nadmierne podatki, urządzali łapanki na młodzież w celu wywiezienia do Niemiec. Lecz prawdziwy horror zaczynał się w nocy. Uzbrojone polskie bandy czyniły przeciwko Ukraińcom bezlitosny terror. Z nastaniem zmroku ukraińskie rodziny chowały się w stajniach, na strychach, w piwnicach, stertach słomy. Lecz to był niepewny schron. W jeden z takich napadów (a „czekali” na bandytów co noc) powalili moją ciężarną ciotkę i zdarli z niej buty. Nie zdoławszy wybić zamka ze stajni, bandyta wygnał boso moją matkę na śnieg i zaczął rzucać siekierą obok jej bosych stóp. „My zniszczymy Ukraińców we wsiach, i one staną się nasze”, — tak mówili Polacy. I niszczyli… Krwawe pobojowisko urządzili polscy bandyci we wsi Berest w powiecie hrubieszowskim. Ukraińców w niej była większość. Oni mimo prześladowań zachowali swój język, nosili wyszywanki, przestrzegali ukraińskich zwyczajów. 18 marca 1943 roku o ósmej godzinie rano polskie bandy otoczyły wieś, wyganiały Ukraińców na ulicę, rozstrzeliwały ich, a domy podpalały. Rodzona siostra mojej matki z dwojgiem dzieci — dwunastoletnim Zenowijem i ośmiomiesięczną Nadijką schowały się w schronie pod stodołą, gdzie często zmuszone były ukrywać się przed bandytami. Męża zaś namówiła do ucieczki ze wsi. Niewielu udało się wtedy uratować. A kiedy wrócili — zastali przerażający obraz. Drewnianą cerkiew, gdzie schowała się nauczycielka ze swoimi uczniami, spalono. Ciotkę zaś moją z dziećmi znaleziono martwą. Widocznie udusili się od dymu. Spłonęła żywcem w chacie i teściowa ciotki, bo nocowała tam i moja mama, ratując się przed nocnymi rozbojami. „Tylko przez mój trup wejdą do chaty bandyci”, — uspokajał sąsiad, kiedy ją, drżącą ze strachu, chowała w swoim łóżku stara Polka, płaczliwie modląc się po polsku. Szczerze współczując bólowi Ukrainki, której zniknął jedyny syn, sąsiadka-Polka poinformowała, gdzie szukać trupa chłopca, którego zabili polscy bandyci. Jej jedynak też zginął w Oświęcimiu. Tak nieszczęście jednoczyło prawosławnych i katolików. Według wspomnień mamy, ukraińskie rodziny, a ich w szczególności, na wszelkie sposoby pomagały radzieckim żołnierzom, którzy uciekali z położonego niedaleko obozu jeńców wojennych. Ukrywali, dawali odzież, żywność, leczyli chorych i rannych. Do wsi często zaglądali Niemcy, dlatego ryzyko było wielkie. Bojąc się donosów, uciekali się do podstępów. Imitowali napad: wybijali szyby, a potem zgłaszali do żandarmerii, że ich okradziono. Zaraziwszy się od jeńców, których każda rodzina ukrywała na zmianę, wieś chorowała na tyfus. Niestety, nie wszystkim udało się wyzdrowieć… Uciekinierzy z obozów często w święta bawili się z wiejską młodzieżą, razem śpiewali ukraińskie pieśni, ponieważ wielu z nich było z Ukrainy. Przez dziesięciolecia temat strasznej tragedii ukraińskiej ludności Chełmszczyzny był przemilczany. Znowuż... była chora i nie wstawała z łóżka. Po całej wsi leżały trupy, których nie miał kto chować. Dowiedziawszy się o śmierci bliskich, moja mama postanowiła iść 20 km do tej wsi, żeby ich pochować. Lecz już prawie przy niej zatrzymało ją dwóch mężczyzn w niemieckich mundurach i zaczęli żądać dokumentów. Kiedy zobaczyli ukraiński paszport, wściekle przeklinając po polsku, deptali go nogami. Mama Olga Iwanowna (w centrum) wśród nauczycieli szkoły w Stepkach zawsze szczerze dziwili się rozmówcy opowieściom mamy o zabójstwie w Polsce w latach wojny naszych siedmiu bliskich krewnych. Dopytywali, upewniali się, czy nie z rąk Niemców zginęli. O okrutnych prześladowaniach Ukraińców, wreszcie wygnaniu ich z pradziadowskich ziem zaczęli ostrożnie wspominać historycy dopiero wtedy, gdy Polska uparcie i konsekwentnie wyliczała liczbę swoich ofiar zaostrzenia polsko-ukraińskiego konfliktu w latach II wojny światowej, nie wdając się w „szczegóły”, jak to mówią, kto napadał, a kto się ostrzeliwał. My zaś swoich ofiar nigdy rzetelnie nie liczyliśmy. Prawdziwa liczba zabitych Ukraińców, czy to od Hołodomoru, czy w latach II wojny światowej, jest ukryta za wyrażeniami: około, orientacyjnie, ponad, więcej niż. Radzieccy wojskowi nie obronili Ukraińców przed bezprawiem polskich bandytów, a jedynie na zrozumiała, że byli to przebrani w niemieckie mundury bandyci. Kazali jej biec, nie oglądając się za siebie. Biegła z całych sił, w każdej chwili oczekując strzałów. Lecz Bóg ją uratował, choć na całe życie nabawiła się ciężkiej choroby serca. Okrutny konflikt na mieszanych ukraińsko-polskich ziemiach świadomie prowokowali Niemcy. Ukraińców wypędzano ze swoich wsi i przymusowo osiedlano w polskich gospodarstwach. Tak stało się z rodzinami trzech wujów mojej matki: Bihuńców Mykoły Mychajłowycza, Mykoły Kyryłowycza oraz Wołodymyra Kyryłowycza, którzy zostali okrutnie zamordowani we wsi Bronisławka. Ukraińcy stawali się ofiarami zemsty Niemców za działania radzieckich partyzantów. Po zabiciu przez nich niemieckiego żandarma esesmani niemal na śmierć zatłukli mojego dziadka. Ale należy zauważyć, że Polacy-współmieszkańcy często ukrywali ukraińskie rodziny. Niejednokrotnie swojej przyjaciółki, Polki Jany,

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn