Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

KONSTYTUCJA FILIPA ORLIKA Z 1710 ROKU: KONTEKST JĘZYKOWY

Слово Просвіти, №37 за 2011 рік

Iryna FARION, m. Lwów Zakończenie. Pocz. w nr 34 z 2011 r. Już w XVII w. Thomas Hobbes (1588—1679) zauważył, że „podstawowe prawo” jest „tożsame z umową, która służy za podstawę państwa, a także najważniejszym skutkiem, który wynika z tej umowy. Tym samym wyobrażenie o prawie podstawowym połączyło się ze starą ideą o umowie, na mocy której rzekomo funkcjonowało państwo” [cyt. za 9, s. 11]. Tak polityczno-prawna przeszłość z ideą umowy leksykalno-semantycznie przeniknęła do współczesności z ideą prawa podstawowego — leksykalno-semantycznie umowa stała się konstytucją. Właśnie takim dokumentem jest tak zwana Konstytucja Filipa Orlika — umowa zawarta przez hetmana Filipa Orlika z jego wyborcami (starszyzną) oraz zaporożcami 16 kwietnia 1710 roku, która składała się ze wstępu, 16 artykułów oraz przysięgi hetmana na wierność kozackiej Ukrainie i szwedzkiemu królowi. Czyli dokument ten w pełni odpowiada jego ruskojęzycznej nazwie „Dohowory i postanowlenja…”, na którą współcześni badacze, najwyraźniej słusznie, przenieśli łaciński termin „konstytucja” z łacińskojęzycznej nazwy. Istnieje pogląd, że jednym z pierwszych we współczesnym rozumieniu termin konstytucja zaczął używać znany francuski filozof Karol Monteskiusz (1689—1755), wykorzystując go do scharakteryzowania ustroju państwowego ówczesnej Wielkiej Brytanii, zwłaszcza po tak zwanej „Sławnej rewolucji” 1688 roku, kiedy obalonego króla Jakuba II oskarżono o naruszenie „fundamentalnej konstytucji Królestwa” [3, s. 337; 9, s. 10]. Zatem do pierwszych konstytucji państw, we współczesnym rozumieniu tego terminu, należą: szereg angielskich aktów o charakterze konstytucyjno-prawnym w drugiej połowie XVII w., zwłaszcza Bill praw z 1689 roku, który ograniczył prawa króla, zagwarantował szereg praw i wolności obywatelom, istotnie wzmocnił status parlamentu, faktycznie kładąc trwałe fundamenty konstytucyjnej monarchii w Anglii; Konstytucja Filipa Orlika z 1710 roku (pierwotna nazwa „Dohowory i postanowlenja…” lub „Pacta et constitutiones…”), Konstytucja USA z 1787 roku oraz Konstytucja Francji z 1791 roku (z tożsamymi pierwotnymi nazwami) oraz Konstytucja Polski z 1791 roku (pierwotna nazwa „Ustawa Rządowa”). Następnie w ciągu pierwszej połowy XIX w. konstytucje uchwaliły prawie wszystkie kraje Europy Zachodniej i Środkowej, a w drugiej połowie tego stulecia — kraje Ameryki Łacińskiej, Kanada, Nowa Zelandia. Dla nas znamienne jest uchwalenie podobnych umów czy konstytucji w państwach wspólnej przestrzeni politycznej, zwłaszcza Ukrainy i Polski, gdzie takie same porozumienia między sobą zawierali król i szlachta. Charakterystyczne, że pierwsza polska Konstytucja z 1791 roku miała nazwę „Ustawa Rządowa” i dopiero w ciągu drugiej połowy XX w. ogólnie przyjętą nazwą tego dokumentu stała się „Konstytucja Polski z 1791 r.”, rzadziej „Konstytucja Rzeczypospolitej z 1791 r.” [8, s. 20—21]. Zdaniem polskiego uczonego Artura Korobowicza, sformułowanie Ustawa Rządowa podkreślało wysoką rangę prawną tego dokumentu i odróżniało go od zwykłych praw, zwanych konstytucjami [cyt. za 8, s. 23]. Natomiast w przypadku nazwy zabytku Filipa Orlika obserwujemy tendencję odwrotną: później nadana nominacja konstytucja nadała mu pierwszorzędne znaczenie w prawoznawstwie i historiografii. Od strony lingwistycznej możemy stwierdzić, że nadane później nazwy konstytucji wybitnym zabytkom prawnym Ukrainy i Polski świadczą po pierwsze o różnych znaczeniach terminu konstytucja w diachronii i synchronii: w Polsce w tamtym czasie leksem ten miał dwa znaczenia: 1. po prostu prawo parlamentarne; 2. ustrój państwa [8, s. 26]; w języku ukraińskim: 1. akt prawny, który reguluje prawo na określonym terytorium; 2. postanowienie rządu; uchwała; decyzja, co w pełni odpowiada nazwie „Dohowory i postanowlenja…” [SUM XVI—XVII 14, s. 237]. Pod koniec XVIII w. — w czasie masowego powstawania konstytucji — ta terminoleksema nabrała znaczenia prawa podstawowego państwa o najwyższej mocy prawnej, które określa jego ustrój społeczny i administracyjno-terytorialny, system wyborczy, strukturę i organizację władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, podstawowe prawa i obowiązki obywateli. Zatem należy rozgraniczać historyczne i współczesne znaczenia słów i nie dopuszczać do przenoszenia współczesnych wyobrażeń i znaczeń na czasy historyczne oraz leksykę. Po drugie, o relatywnej czasowej wtórności samego leksemu-nomenu w porównaniu z istotą nominowanego dokumentu. Na przykład w ukraińskim prawoznawstwie i historiografii ten znakomity zabytek otrzymał najróżniejsze oceny: od „pierwszej europejskiej konstytucji w jej współczesnym rozumieniu”, „pierwszy akt konstytucyjny na Ukrainie”, „swoista protokonstytucja”, „akt umowno-ustawodawczy, którego niektóre punkty mają znaczenie konstytucyjne” — aż po ostre zaprzeczenie nadawaniu temu dokumentowi jakiegokolwiek szczególnego znaczenia w kontekście ukraińskiego konstytucjonalizmu [9, s. 71; 11, s. 14]. Po trzecie, historyczna nazwa ukraińskiego zabytku „Dohowory i postanowlenja…” i jej łaciński odpowiednik „Pacta et constitutiones” (łac. paktum — umowa, łac. constitutio — jakikolwiek akt państwowy) są wzajemnie przekładalnymi i adekwatnymi strukturami leksykalno-semantycznymi, a zatem współczesne nazywanie „Dohoworiw i postanowleń… 1710 r.” konstytucją z jednej strony nie popada w sprzeczność z historycznymi terminami dohowor i postanowlenje, ponieważ ich obcojęzycznym łacińskim, a zwłaszcza polskim i ukraińskim absolutnym synonimem jest leksem konstytucja, a z drugiej strony czasowe transformacje leksykalno-semantyczne nie powinny wpływać na wyznaczenie historycznej wagi i pierwszorzędności samego zabytku. I to pomimo tego, że Konstytucję Orlika poprzedzały ugody zborowska i białocerkiewska, konstytucje perejasławska, baturińska, głuchowska, konotopska i kołomacka z połowy i drugiej połowy XVII w. Jednocześnie, jak słusznie zauważa W. Szewczuk, wszystkie kozackie umowy z zagranicznymi monarchami dotyczące poddaństwa miały formę konstytucji, czyli prawa podstawowego życia narodu z określonymi postulatami [14, s. 130]. Szczególnie znamienna jest ugoda zborowska Bohdana Chmielnickiego z 1649 roku, ponieważ zapoczątkowała ona stworzenie państwa o nazwie Hetmańska Ukraina. Istota jednak tkwi w czymś innym: była to pierwsza konstytucja-umowa, która, zatwierdzając porozumienie polityczne ze szwedzkim królem w formie protektoratu, ustanawiała republikę na czele z rządami hetmańskimi przy protoparlamencie jako dalszym rozwoju instytucji rad kozackich — generalnej i czarnej; dzieliła władzę na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą; oddzielała Ukrainę od Moskwy; cerkiew spod wpływów moskiewskich zwracała pod Patriarchat Konstantynopolitański; wyznaczała granice państwa czasów B. Chmielnickiego — wreszcie zaświadczała o tym, co najważniejsze: żyć zgodnie z własnymi zwyczajami, tradycjami i prawami, opierając się na demokratyzmie kozactwa w przeciwwadze do despotyzmu moskiewskiego typu władzy oraz, co najważniejsze, manifestowała natychmiastową potrzebę uwolnienia się od „niewolniczego jarzma moskiewskiego” [UM, II, s. 638]. Głównym instrumentem realizacji tak złożonych zadań jest znakomity termin prawny prawo naturalne, do którego, jak wiadomo, należał również język ruski. Zauważmy, że pojęciem prawa naturalnego będzie później na wskroś operować brzemienny w skutki dla całego świata francuski zabytek prawny „Deklaracja praw człowieka i obywatela” (1789 r.), gdzie zaznaczono, że „Celem państwa jest zapewnienie naturalnych i niezbywalnych praw człowieka” [10]. W swoich kolejnych traktatach politycznych, pisanych w języku francuskim, zwłaszcza w „Manifeście hetmana Filipa Orlika” (4 kwietnia 1712 r.), „Przyczynach wyjścia Ukrainy spod protektoratu moskiewskiego” (ok. 1712 r.) oraz „Wywodzie praw Ukrainy” (ok. 1712— Pyłyp Orłyk nie dają żadnego prawnego prawa Moskalom wobec Ukrainy. Przeciwnie, Kozacy mają po swojej stronie prawo ludzkie i naturalne, którego jedną z głównych zasad jest: naród zawsze ma prawo protestować przeciwko uciskowi i przywrócić korzystanie ze swoich starodawnych praw, kiedy będzie miał na to stosowny czas” [USDP XVIII w. t. IV, ks. 1, s. 237—238, 242]. Przewodnimi politonimami „Manifestu” są „naród kozacki” (6), „naród ruski” (3), „naród chrześcijański” (2). „Dohowory i postanowłenja…” hetmana nie zawierają osobnego artykułu językowego czy jakichkolwiek rozważań o języku, podobnie jak pierwsze konstytucje Anglii, Polski, Francji i Ameryki. Charakterystyczne, że angielski Bill of Rights z 1689 roku podaje postanowienie o zakazie prześladowania za różne wypowiedzi polityczne w parlamencie. Natomiast, zgodnie z polską Konstytucją z 1791 roku, wśród pięciu ministrów: policji, wojny (obrony), skarbu państwa (finansów) oraz spraw zagranicznych — w naszym kontekście na szczególną uwagę zasługuje powołanie ministra druku (spraw wydawniczych). Jednakże w naszym przypadku znamienne jest nie tylko napisanie zabytku językiem ruskim, ale konsekwentne używanie zazwyczaj oceniających leksemów-konceptów: apelatywu ojczyzna, choronimów oraz ich pochodnych: „Ukraina, Ojczyzna Małorosyjska”, „Ojczyzna nasza Mała Rosja”, „Ojczyźnie Małorosyjskiej, matce naszej”, „O interesach ojczyzny małorosyjskiej”, „uwolnić ojczyznę naszą Małą Rosję od niewolniczego jarzma moskiewskiego”; pięć razy użyto choronimu Ukraina i relatywnych pochodnych „miastom ukraińskim” (2); liczne przymiotnikowe etnonimy: „naród małorosyjski”, „naród waleczny starodawny kozacki”, „naród wolny małorosyjski”, „naród wolny kozacki”, „obywateli małorosyjskich”, „naród zniewolony i uciśniony małorosyjski”, „synów małorosyjskich” — wszystko to odzwierciedla najwyższy ruski ideał tamtych czasów, wyrażony w kluczowym terminie ówczesnej świadomości prawnej „całości praw i wolności swoich bronić”, co zostało określone przez samego Boga i naturę. Autor ten znaczący termin prawa i wolności używa 16 razy [UM II,

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn