Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

NIEZNANY ODPIS ZAKAZANYCH POEZJI TARASA SZEWCZENKI Z okazji 150. rocznicy powtórnego pochówku Tarasa Szewczenki na Ukrainie

Слово Просвіти, №37 за 2011 рік

Ihor MARCINKOWSKI, przewodniczący Mikołajowskiego Zjednoczenia Obwodowego WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Odpisami nazywa się nieautorskie utwory rękopiśmienne, które sporządzano i rozpowszechniano za życia (odpisy za życia) oraz po śmierci autora (odpisy pośmiertne). Poezję Szewczenki, zwłaszcza tę, która nie była przeznaczona do druku lub została zakazana przez carską cenzurę, przepisywali i rozpowszechniali miłośnicy twórczości artysty oraz osoby zaangażowane w walkę rewolucyjno-wyzwoleńczą, począwszy od lat 40. XIX wieku, ponieważ poezja ta była skuteczną bronią. Pracując nad tematem „Szewczenkiana Mikołajowszczyzny”, krajoznawcy znaleźli wiele ciekawych, mało znanych lub zupełnie nieznanych materiałów, ale nikt nie mógł sobie wyobrazić, że w Mikołajowie uda się odkryć odpis zakazanych poezji Szewczenki. Znając zainteresowanie autora niniejszych wierszy poruszanym tematem, pewna osoba (która wyraziła chęć nieujawniania swojego nazwiska) pokazała i uprzejmie udostępniła cyfrową kopię rękopiśmiennego zbioru poezji T. Szewczenki. Ten rękopiśmienny zbiór to własnoręcznie wykonana książeczka o wymiarach 207x133 mm w twardej tekturowej oprawie, obciągnięta ciemnobrązowym dermatynem ze złotym tłoczeniem „Тарасъ Шевченко” (litery o wysokości 7 mm i grubości 1 mm), umieszczonym na środku oprawy w odległości 77 mm od górnej i 27 mm od prawej krawędzi. Książeczka składa się z trzech zeszytów poezji T. Szewczenki, napisanych na pożółkłym od czasu papierze, podobnym pod względem faktury, lecz różnym. Pierwszy i ostatni zeszyt wykonano z papieru ze znakami wodnymi w postaci równoległych (w zbiorze są pionowe) linii o grubości 1 mm, w odstępach co 9 mm, natomiast środkowy zeszyt nie posiada znaków wodnych, ale w lewym górnym rogu każdej strony od 25 do 38 posiada firmowe tłoczenie papierni w postaci wzorzystego dekoracyjnego owalu 14x11 mm z poziomym napisem „PARIS” wewnątrz. Wymiary stron wynoszą 202x127 mm, a 47. strona wzdłuż znaku wodnego jest nierówno przycięta i węższa o 27 mm od pozostałych. Do zbioru wchodzą (tytuły podajemy zgodnie z zapisami w zbiorze) następujące utwory poetyckie T. H. Szewczenki: poemat „Kaukaz” (s. 1—8), poezje — „Czyhyryn” (s. 9—12), „Pustka” (s. 13), „Za dumą duma…” (s. 14—15), „Rozryta mogiła” (s. 16—18), „Chołodnyj Jar” (s. 19—22), „Zawyszczenyje” (s. 23—24), poemat „Sen” (s. 27, 28, 25, 26, 29, 30—38), a pod nagłówkiem w dwóch wierszach „Sydiaczy w newoli / 1847 roku” — następujące wiersze: „Za bajrakom bajrak…” (s. 39—40), „Meni odnakowo, czy budu…” (s. 40—41), „Ne kydaj materi, kazały…” (s. 41—42), „Czoho ty chodysz na mohyłu?..” (s. 42—45), „(Kostomarowu)” (s. 45—46), „Oj try szlachy szyrokyji…” (s. 46—47), „Ne spałosia, a nicz jak more…” (s. 48—51), „Ponad polem ide…” (s. 51—52), „Pustka” (s. 52—53), „Chustyna” (s. 53—56), „Mynajut dni, mynajut noczi…” (s. 57—58), „W newoli tiażko, chocia j woli…” (s. 58). Teksty poezji wykazują różnice w stosunku do wydania akademickiego, ale niektóre zbiegają się z wariantami tekstów rękopiśmiennych przechowywanych w Instytucie Literatury im. T. H. Szewczenki, na przykład wiersz „Czoho ty chodysz na mohyłu?..” oraz inne utwory. Wiersze napisano piórem i czarnym atramentem, a numerację stron od 1 do 58 wykonano — w prawym górnym rogu każdej strony — fioletowym atramentem, i to nie ręką przepisującego, a najprawdopodobniej później niż sam tekst. Rękopiśmienny zbiór poezji T. Szewczenki jest bardzo zniszczony, zwłaszcza dolna część stron: brakuje znacznej części pierwszej strony, występują uszkodzenia mechaniczne do 19—20 strony; tekst przepisanych poezji w dolnej części stron jest rozmyty przez wodę. Symboliczne dla Mikołajowszczyzny w tej książeczce jest to, że rozpoczyna się ona poematem „Kaukaz”, który jest dedykowany Jakowowi de Balmenowi — przebywał on w naszym regionie (Wozniesieńsk i okoliczne wsie, Oczaków, Mikołajów), oraz to, że słowami „i zori liczim…” wspomniano Morską Obserwatorium Astronomiczną w Mikołajowie. Jednak w książeczce poemat „Kaukaz” przepisano bez dedykacji dla Jakowa de Balmena, a wersy wykazują różnice w stosunku do tekstu ostatniego wydania akademickiego. Drugi zeszyt (s. 25—38) — poemat „Sen”. Widać, że został wklejony, ponieważ papier pierwszego i trzeciego zeszytu, w przeciwieństwie do drugiego, posiada znaki wodne. Strony poematu „Sen” („U wsiakoho swoja dola…”) zszyte są niespójnie, wygląda na to, że tekst najpierw przepisywano na oddzielnych kartkach, a potem zszywano w książeczkę. Na s. 25, obok numeracji, ołówkiem zaznaczono: „2-j lyst 'Sna'” i pod grubą poziomą linią, zrobioną ołówkiem, w nawiasie: „sm. na oborote”, a na 27 stronie również ołówkiem napisano: „1-j lyst”, na 29. — „3-j lyst”, na 31. — „4-j lyst”. Na 24. stronie na końcu poezji „Zapowit” znajduje się zapis w dwóch wierszach „Perepysaw / Pysar Wasyl Nebahacz…” (odczytać w całości nazwiska nie udało się). Biorąc pod uwagę przepisaną poezję, można uznać, że ten rękopiśmienny zbiór został sporządzony z nieznanego pierwowzoru po 1847 r., ale nie później niż w 1907 r., ponieważ w tym roku z wyżej wymienioną poezją ujrzał światło dzienne „Kobziarz” T. Szewczenki pod redakcją W. Domanickiego. Nazwisko osoby, która zamówiła i której kosztem tak starannie oprawiono zbiorek z zakazaną przez carską cenzurę poezją T. Szewczenki, jest nieznane. Obecnie mikołajowski odpis poezji przechowywany jest w prywatnej mikołajowskiej kolekcji. Do wyciągnięcia bardziej szczegółowych wniosków potrzebna jest żmudna praca porównawcza ze znanymi odpisami poezji Szewczenki, a zatem wprowadzenie tego odpisu do naukowego obiegu szewczenkoznawczego zajmie trochę czasu. Jednak już dziś z pewnością można powiedzieć, że sam fakt odkrycia w naszym regionie takiego dokumentu historycznego jest bardzo ważny i znamienny, ponieważ świadczy o zainteresowaniu mieszkańców Mikołajowszczyzny twórczością artysty. Pomimo niebezpieczeństwa, a nawet możliwości aresztowania w przypadku wykrycia zakazanej poezji Szewczenki, dawny właściciel rękopisu dał przepisać teksty i przechowywał je u siebie przez długi czas.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn