Strona · s. 12strona oryginału ↗
RARYTETY SZEWCZENKI
Слово Просвіти, №37 за 2011 рік
Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki. W jednym z artykułów („Ktoś musi zacząć!” // Kultura i żyttia, 1988, 16 października) literaturoznawczyni Natalija Kuziakina pisała o jubileuszu „Narodowego Malachija” M. Kulisza. Otóż, aby uczcić to zdumiewające dzieło, w Chersońskim Instytucie Pedagogicznym przeprowadzono konferencję naukowo-teoretyczną. Lecz „kiedy poproszono, aby podnieśli ręce studenci (a było ich w sali około stu), którzy czytali „97”, żaden nie podniósł ręki! Po co więc ta mydlana bańka-konferencja!” — ironicznie i smutno pyta Natalija Borysiwna. Coś podobnego, niestety, mamy i w 2011 roku z Tarasem Szewczenką. Mówimy o tym, że „Kobziarz” powinien być w każdej rodzinie. A ilu ludzi naprawdę czytało „Kobziarza” (choćby spośród obywateli Ukrainy) w tym roku? Czy krajowa edukacja znalazła adekwatną interpretację Szewczenki? Czy można pochwalić się, że dzieci naprawdę kochają i rozumieją Szewczenkę? Czasem wydaje się, że tylko komentowane czytanie T. Szewczenki na lekcjach literatury ukraińskiej może wypełnić tę lukę. Ale jak wtedy nauczyciel ma wykonać program państwowy?! Retoryczne pytania. Powrót do Szewczenki w XXI wieku jest próbą stworzenia sa- Ojciec Tarasa Szewczenki mojej Ukrainy XXI wieku. Intelektualne wypełnienie utworów szewczenkowskich nie starzeje się: w tym źródle pulsuje myśl, która pomaga nie po prostu przetrwać, odnaleźć siebie w ciężkim czasie, ale i zobaczyć przyszłość. Szewczenko mógł w warunkach fizycznej niewoli stworzyć „Sad wiśniowy koło chaty…”. Ten czarujący wiersz został napisany w najcięższym czasie, jednak Szewczenko nie obwiniał świata, nie skarżył się na los i wrogów. Pisał, tworząc swoją pracą to piękne, co wynosi człowieka ponad codzienność, nie pozwala upaść pod ciężarem problemów i egzystencjalnego zmęczenia. Przy czym, co ważne, ten mały „Sad wiśniowy…” stał się symbolicznym ratunkiem Ukrainy. Choćby nie wiem jak było ciężko, mimo wszystko trzeba robić swoje, iść do celu i nie upadać na duchu. Dlatego twórczość Tarasa Szewczenki jest tak aktualna. Twórczość artysty zmusza do innego postrzegania wartości życia. Ważne jest powracanie do Szewczenki poprzez nową recepcję jego twórczości, poprzez psychologiczne przeżywanie jego drogi życiowej. Przykro, że obecna ekspozycja szewczenkowska w Kaniowie mało czym może pomóc w tym — monumentalność portretów i obecność instalacji zniszczyły atmosferę ciepła i duchowej równowagi. Utwory Szewczenki — oto adekwatna, niepodrobiona droga do zrozumienia historycznego bytu narodu ukraińskiego. Na szczęście, czasem pojawiają się jakościowe wydania, które pomagają czytelnikowi zbliżyć się w swoim wewnętrznym, indywidualno-psychologicznym czasie do wielkiego czasu Szewczenki. Takim jest i nowe wydanie „Zwrócone szewczenkowskie rarytety”. Opracowanie, opis naukowy kolekcji oraz przypisy Serhija Halczenki (jest on autorem przedmowy do wydania) i Natalki Łysenko. Książka ujrzała światło dzienne dzięki wsparciu Amerykańskiego Funduszu Ambasadorskiego na rzecz Ochrony Dziedzictwa Kulturowego. Widocznie przedstawiciele tego Funduszu rozumieją, jak wielkim i potrzebnym jest taki projekt. Szewczenko — to człowiek poziomu A. Lincolna czy J. Waszyngtona; to twórca państwowości narodowej, demokracji, przestrzeni wolności historycznej i kultury państwowej. Czarujący foliant został wydrukowany w Dnieprodzierżyńsku w Domu Wydawniczym „Andrij”. „Rarytetowy” foliant składa się z następujących rozdziałów: „Taras” (portrety Szewczenki), „Rarytety” (rzadkie akwaforty, fragmenty autorskich rękopisów rzadkich utworów Szewczenki), „Krewni. Przyjaciele. Naśladowcy. Badacze”, „Szewczenkowski Kijów”, „Przestrzeń”, „Memoriały”, „Kozak Hryćko Czesłakiwski”, „Kaniowska świętość”, „Pierwsze muzeum Szewczenki”, „Badacz i ratownik szewczenkiany”, „Rzeźbiarska szewczenkiana”, „Miłość i niechęć do poety”. W książce „Zwrócone szewczenkowskie rarytety” przedstawiono reprodukcje z oryginalnych rycin, rękopisów, fotografii, listów, unikalnych wydań (pierwszego „Kobziarza” z 1840 roku oraz kilku ręcznie robionych rękopiśmiennych „Kobziarzy”, które rozpowszechniano wśród czytelników w drugiej połowie XIX w.), a także inne materiały, które wywieziono z Ukrainy w 1943 roku. Opracowujący są świadomi tego, że opis dokumentów jeszcze wymaga bardziej szczegółowego opracowania. Przede wszystkim dotyczy to atrybucji, datowania, określenia autentyczności przedstawionych materiałów. Jednak proponowane wydanie ma na celu zaprezentowanie unikalnych materiałów, które uważano za stracone podczas wojennej zawieruchy, ale mimo wszystko zostały zachowane i zwrócone na Ukrainę, aby wzbogacić istniejącą szewczenkianę. Proces zwracania tych materiałów na Ukrainę rozpoczął się jeszcze w latach 90., a zakończył się dopiero w 2006 roku, kiedy Ukraińska Wolna Akademia Nauk w USA przekazała najcenniejsze materiały do Instytutu Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy. W przedmowie zaznaczono: „Z Kijowa przed okupacją w 1941 r. nie wszystkie archiwa szewczenkowskie i eksponaty muzealne zostały wywiezione. Fundusz rękopiśmienny Instytutu Literatury imienia T. H. Szewczenki AN USRR został ewakuowany do stolicy Baszkirii Ufy, a eksponaty Centralnego Muzeum T. Szewczenki — do dalekiej Syberii, do Nowosybirska. Coś niecoś (bardzo mało) zostało wywiezione z funduszy domu-muzeum, który działał jako pierwsze na Ukrainie muzeum Szewczenki od listopada 1928 r. Przez trzynaście przedwojennych lat zebrano tam dużą liczbę eksponatów — rękopisów, książek, fotografii, rzadkich wydań przyżyciowych i rzeczy pamiątkowych. Drogocenne skarby zostały pozostawione na pastwę losu w Kijowie. Ale przy nich pozostali strażnicy — dyrektor muzeum Andrij Tereszczenko i jego żona Lubyna oraz jeszcze kilku pracowników, głównie dozorców. Cały ten skarb mało nie zginął podczas wybuchów i pożaru na Chreszczatyku jesienią 1941 r. Gazeta „Nowe ukraińskie słowo” 23 grudnia 1941 r. podała informację „Dom T. G. Szewczenki” o wrześniowych wydarzeniach tamtego roku: „Wybuchy i pożar, które ogarnęły całe centrum Kijowa i dotarły prawie do samego domu, nieuchronnie groziły zagładą tego muzeum”. Na Ukrainę powróciły szewczenkow-
skie rarytety, ale to tylko niewielka cząstka tego, co zostało zebrane w przedwojennych latach, a resztę jeszcze trzeba szukać w USA, w Europie. Warto kontynuować poszukiwania we Lwowie, a potem szukać w Polsce, w Poznaniu…” W ten sposób historia powrotu szewczenkowskich rarytetów na Ukrainę wydaje się detektywistyczna i niemal mistyczna. O wszystkich tych poszukiwaniach i błądzeniach czytelnik będzie mógł dowiedzieć się z przedmowy S. Halczenki, a także o niezwykle ważnej roli Andrija Tereszczenki w zachowaniu tych narodowych skarbów. Jednak, jak to często bywa, bohaterowie narodowi na Ukrainie znajdują się w atmosferze intryg i niezrozumienia, pozbawieni wsparcia. “W 1931 roku A. Tereszczenkę pozbawiono ulubionej pracy w muzeum i pozostawiono bez mieszkania, i od tego czasu zaczęły się tułaczki: musiał imać się przypadkowych zajęć, nawet łowić ryby na Dnieprze własnoręcznie uplecionymi sieciami rybackimi, zbierać drewno, dorabiać jako korektor-stylista. Na szczęście kijowska filia Instytutu Tarasa Szewczenki zamówiła u A. Tereszczenki wykonanie mapy “Miejsca, w których bywał T. Szewczenko” oraz zbadanie rodowodu poety. Rezultatem kilku miesięcy sumiennej pracy poszukiwawczej stała się mapa podróży oraz profesjonalnie narysowane na białym kartonie drzewo genealogiczne rodowodu Szewczenki, które stały się później eksponatami Kijowskiego Domu-Muzeum Kobziarza. Właśnie z tym muzeum jesienią 1941 roku A. Tereszczenko związał swój los… Aby jakoś przeżyć w głodne lata 1952—1955, A. Tereszczenko sprzedawał antykwariuszom swoje książki, utrzymywał się z przypadkowych zarobków”. To tragiczno-dramatyczna historia, która pokazuje całą brutalność ówczesnej władzy wobec prawdziwych orędowników. Chyba naturalne jest, że skarby rangi narodowej powinny być przechowywane. Przewartościowanie Szewczenki jest jednym z warunków istnienia ukraińskiego narodu. Słowo Szewczenki stało się źródłem narodzin ukraińskiej tożsamości narodowej. Impulsem do przewartościowania dzisiaj powinno być nowatorskie odczytanie twórczości mistrza w kontekście obecnego rozwoju metod i podejść, które istnieją w zachodnim literaturoznawstwie oraz w zachodnioeuropejskiej myśli humanistycznej. Niestety, to się nie dzieje. A obecne na Ukrainie odczytania w większej mierze są hałaśliwym ogrywaniem tego, co powinno być uświadomione. Powinno pogłębiać się rozumienie Szewczenki, a nowatorskie metody mogłyby tylko pomóc w tym procesie. Natomiast krytyka Szewczenki w żadnym wypadku nie powinna zamieniać się w hałaśliwe show (mam na myśli show z J. Kisielowem z udziałem kilku prowokatorów, tak dalekich od Szewczenki, jak pingwiny od Rzymu).
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
