Strona · s. 13strona oryginału ↗
KWITNIJ, MOWO NASZA RODZIMA
Слово Просвіти, №37 за 2011 рік
Dzisiaj, kiedy znów musimy stawać w obronie ojczystego języka, z jednej strony jesteśmy przerażeni tym, jak ciężko zatruta jest świadomość wielu Ukraińców. Miliony (!) z nich na swojej ziemi mówią obcym narzeczem. Z drugiej strony — my, mimo wszystko, czujemy w sobie pewność i wielką moc, bo za nami stoją liczne pokolenia narodu ukraińskiego, które przez wiele tysiącleci zgromadziły i zachowały dla nas i naszych potomków tak zadziwiająco bogatą skarbnicę językową, że przy niej marnieją wszyscy ukrainofobowie razem wzięci. Oddając należny hołd sławnym przodkom, ze szczególną wdzięcznością wspominamy naszych pisarzy, którzy zawsze stali na straży ojczystego języka. Trudno nawet wyobrazić sobie, jaki byłby los naszego języka i naszego narodu, gdyby nie pojawili się tak potężni twórcy, jak Taras Szewczenko, Iwan Franko, Łesia Ukrainka… Jednym z największych orędowników języka ukraińskiego był Pawło Tyczyna. On nie tylko wywyższał go swoimi lirycznymi arcydziełami, ale był także skutecznym propagatorem i obrońcą. Hryhorij DONEC, Muzeum Pawła Tyczyny, Kijów UKRAIŃSKA REWOLUCJA Jeszcze ucząc się w bursie i seminarium duchownym, gdzie języka ukraińskiego nie tylko nie wykładano, ale wręcz zabraniano się nim posługiwać, czasem nawet bito za „idiotskij jazyk”, Tyczyna stał się gorącym zwolennikiem idei narodowej. Bierze czynny udział w posiedzeniach ukraińskiego kółka, zaczyna pisać wiersze w ojczystym języku, zapisuje ukraińskie pieśni ludowe, przysłowia, powiedzenia. Pawło Tyczyna miał talent do muzyki i malarstwa, mógł zostać znanym dyrygentem lub artystą, jak zresztą i księdzem, z uwagi na swoje wykształcenie. Lecz po ukończeniu seminarium duchownego postanawia studiować na wydziale historyczno-filologicznym Uniwersytetu Kijowskiego. I tylko ówczesne zasady przyjęć przeszkodziły w podjęciu nauki. Jednak to właśnie filologia stała się jego powołaniem i losem. Podczas walk narodowowyzwoleńczych na początku XX wieku Tyczyna całym sercem przyjął i powitał Rewolucję Ukraińską. O ówczesnych nastrojach poety możemy mieć wyobrażenie z jego listu do brata Jewhena, napisanego w kwietniu 1917 roku: „Jeszcze raz pozdrawiam cię z tym świętem, które minęło (z Wielkanocą), i z tym, które przyszło i nie mija. (…) Teraz, jak Bóg da, to tobie należałoby przyjechać na Ukrainę — zobaczyłbyś, co się dzieje. Już w Basaniu (Nowej), w Jarosławce, Szczasniwce założono towarzystwa „Proświty”. W Kijowie już dzieci chodzą uczyć się do Gimnazjum Ukraińskiego. W samym Kijowie jest chyba cztery czy pięć gazet ukraińskich. (…) Wania pisze do mnie już poprawnie po ukraińsku, zwłaszcza na kopertach, także i Oksana. Ja Oksanę chcę jakoś umieścić na letnie kursy ukraińskich nauczycieli”. Pod koniec listu Pawło Tyczyna daje jeszcze taką wskazówkę: „Pisz na kopercie nie Tyczyninu, a Tyczyny. Tak pisze do mnie już i Wania, i Oksana”. Jak widzimy, poeta nie tylko wyrażał aprobatę dla ukrainizacji, ale zaczął ją od siebie, od przywrócenia prawdziwego rodowego nazwiska, i skłaniał do tego braci i siostry. W tamtym okresie Pawło Tyczyna pracował w gazecie „Nowa Rada”, gdzie publikował różne doniesienia o bieżących wydarzeniach, a także swoje utwory poetyckie. Przebywając w wirze gwałtownego odrodzenia narodowego, konsekwentnie bronił naglącej potrzeby wszechstronnego wprowadzania na terenach etnicznych języka ukraińskiego, zdecydowanie odrzucał niedorzeczne wymysły o jego niższości. Tak, w kwietniu 1917 roku w „Nowej Radzie”, w dwóch numerach z rzędu, pod pseudonimem „Ja. Tut” pojawiają się wierszowane felietony poety „Płacz Antonija” oraz „Modlitwa Kijowianina”, w jednym z których wyśmiewa się zagorzałego rusyfikatora i zwolennika cerkwi moskiewskiej arcybiskupa charkowskiego Antonija Chrapowickiego, a w drugim — rosyjskojęzyczną gazetkę, znaną z zaciętego antyukraińskiego nastawienia. Jak wiadomo, nasz Renesans lat 1917—1920 przebiegał bardzo niełatwo — zarówno przez wrogów-ukrainofobów, jak i przez nieudolność naszych własnych polityków. Powiedzmy, pewien rosyjski pisarz, którego przygarnęła i wykarmiła ukraińska ziemia, demonstracyjnie szydził z ukraińskich nazw kijowskich sklepów i w końcu zszedł do haniebnych wypowiedzi o języku ukraińskim („gnusny język”). Ten człowiek, sądząc po nazwisku, miał tatarskie pochodzenie, ale wyparł się swoich etnicznych korzeni i propagował takie samo odstępstwo wśród naszych ziomków, z których wielu, niestety, ulegało imperialnej asymilacji. Lecz na szczęście byli też krzewiciele ukraińskiego ducha. A pośród nich Pawło Tyczyna. Swoją oryginalną, melodyjną poezją zaświadczył o wysokim poziomie rozwoju języka ukraińskiego, jego eufonii, bogactwie leksykalnym. I już po wydaniu w 1918 roku jego pierwszego zbioru „Słoneczne klarnety” mówienie o naszym języku jako rzekomo uboższym od imperialnego dla każdego rozsądnego człowieka stało się przejawem nieprzyzwoitości i ignorancji. Pawło Tyczyna subtelnie wyczuwał melodykę języka ukraińskiego, potrafił dobierać najpotrzebniejsze słowa w najlepszej kolejności, zasłynął jako niedościgniony mistrz architektoniki wiersza. Lecz sekret muzyczności poezji Tyczyny tkwi także w tym, że poeta był nie tylko wprawnym użytkownikiem ojczystego języka, ale i słowotwórcą. I praktycznie wszystkie te neologizmy organicznie weszły do obiegu językowego. Ogółem zaś w dorobku twórczym Tyczyny językoznawcy doliczają się ponad tysiąca neologizmów. OKRES CHARKOWSKI Imię poety staje się znane w Polsce, we Włoszech, w Czechach, Niemczech, Francji, Rosji… Ale właśnie wtedy, gdy w Europie Tyczynę nazywano genialną osobowością, pisarzem światowego formatu, „na naszej nie swojej ziemi” reżim komunistyczny zaczyna prześladować go jako petlurowca, jako rzecznika Ukraińskiej Republiki Ludowej. Tylko wstawiennictwo Wasyla Ellana-Błakytnego uratowało poetę przed możliwym uwięzieniem. Przyjaciel Pawła Hryhorowycza z
Pawło Tyczyna z pierwszą nauczycielką Serafimą Moraczewską lat młodzieńczych, wpływowy działacz partyjny Ellan-Błakytny, faktycznie uratował Tyczynę. I załatwił mu pracę w charkowskim czasopiśmie „Czerwony szlak”. Charkowski okres (1923—1934) twórczości Pawła Tyczyny nie był bogaty w znaczące osiągnięcia poetyckie i jest zubożały oraz niewyraźny w porównaniu z czasami „Słonecznych klarnetów” Ukraińskiej Rewolucji. Ale dla rozwoju literatury ukraińskiej, a zatem i języka ukraińskiego, Tyczyna przez te 11 lat zrobił niezwykle wiele. Pracując w „Czerwonym szlaku” jako kierownik działu literatury pięknej, koresponduje z autorami, czyta, redaguje, przygotowuje do druku mnóstwo utworów ówczesnych pisarzy. I chyba nie na darmo nawet tacy wybitni mistrzowie słowa, jak Mykoła Chwylowy, Wołodymyr Sosiura, Mykoła Bażan, Mike Johansen, Wasyl Mysyk uważali Pawła Hryhorowycza za swojego nauczyciela. Tyczyna kierował kółkiem literackim charkowskiej młodzieży robotniczej, gdzie nie tylko pomagał młodym talentom doskonalić warsztat pisarski, ale także przekonywał tych, którzy pisali w języku rosyjskim, do przejścia na ukraiński. Tyczyna powoli zdobywa niemały autorytet w sferze nauki filologicznej. W 1929 roku zostaje wybrany na akademika. I choć od początku lat 30. poeta zmuszony był przejść w swojej twórczości na styl gazet bolszewickich i założyć kaftan bezpieczeństwa radzieckiego pisarza, jednak nawet w tak zwanych wierszach partyjnych czasem dawał świadectwo piękna i melodyjności języka ukraińskiego, jak choćby: Pełne lato i przelane, miodokwiatami się nachyla. Deszczyk borem i przeborem, przestrunowując gałęzie. Bardzo wymownym w kontekście kwestii językowej jest znany wiersz „Poczucie jedynej rodziny”, napisany w 1936 roku. Przypomnijmy: to czas nie tylko stalinowskiego terroru, fizycznego wyniszczania ludzi, ale także zwijania polityki korienizacji, ogłoszenia kursu na zlewanie się narodów ZSRR w „nową wspólnotę” — jedyny naród radziecki. Kultury narodowe i języki, poza oczywiście rosyjskim, były skazane na zagładę. KOMISJA ORTOGRAFICZNA W maju 1938 roku Rada Komisarzy Ludowych USRR zatwierdziła Państwową Komisję Ortograficzną. W jej skład wszedł P. Tyczyna, który w tamtym czasie kierował Instytutem Literatury Akademii Nauk Ukrainy. Przed komisją postawiono zadanie „zlikwidowania nacjonalistycznych wypaczeń” w obowiązującej pisowni. Przez trzy lata pracy komisji opracowano cztery projekty pisowni ukraińskiej, każdy kolejny coraz bardziej zbliżał się do rosyjskiej. Równolegle układano Słownik rosyjsko-ukraiński, do którego Komisji Redakcyjnej również włączono Tyczynę. W pracy Komisji Ortograficznej i Redakcyjnej Słownikowej nieustannie wybuchały ostre spory. O tym, w jakich warunkach antyukraińskiego i antynaukowego mrocznia pracowano nad pisownią i wspomnianym słownikiem przez tych, którzy prawdziwie troszczyli się o ukra-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
