Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

MUSIMY STAĆ SIĘ NARODEM WIELKOMOCARSTWOWYM

Слово Просвіти, №38 за 2007 рік

Andrij ILLJENKO CO NIECO O IDEOLOGII Jaka jest ideologia dzisiejszych ukraińskich nacjonalistów? Można to zobaczyć, badając dyskurs ukraińskich nacjonalistów. Bo ideologia ujawnia się w dyskursie, jak strategia w taktyce czy myśli w słowach. Więc co mamy? Język ukraiński, uznanie UPA, Rosja jest zła. A gospodarka, ustrój polityczny, ład społeczny, środowisko, polityka zagraniczna, napływ migrantów, katastrofa demograficzna, a jeszcze dziesiątki i setki pytań? „Tak — mówią nacjonaliści — to niezwykle ważne, ale zrozumcie, dopóki język ukraiński, kultura, historia itd. nie będą rozpowszechnione i uznane, gospodarka, geopolityka, ustrój polityczny i społeczny — to wszystko jest wtórne. Ale coś o tym napiszemy w swoim programie…” Oto i wychodzi zamknięcie się na kilku kwestiach i pełna eklektyczność we wszystkim innym. Weźmy jakąkolwiek gazetę nacjonalistyczną. Czytamy: język, historia, Ukraińców i tak bez końca uciskają. W najlepszym razie jakiś artykulik o bieżącej sytuacji politycznej, napisany w „pomarańczowym” duchu. Żeby to wszystko czytać i nie zwariować od jednostajności, trzeba być albo „darczyńcą z diaspory”, albo samemu to wszystko pisać. Dlaczego tak się stało? Dlaczego nacjonaliści nie chcą odnowić swojego dyskursu? Bo nie potrafią jasno sformułować swojej ideologii. My ją intuicyjnie czujemy, ale kiedy prosi się nas o jasne sformułowanie, często wywołuje to wielkie trudności. A kiedy sprawa w końcu dochodzi do konkretnych definicji, okazuje się, że nasze poglądy miejscami bardzo się różnią. Tutaj napotykamy fundamentalne pytanie — czym jest nacjonalizm? Jeśli przeprowadzimy analizę, to odkryjemy, że istnieją przynajmniej dwa nacjonalizmy, a dokładniej dwie jakości nacjonalizmu, których nie można sprowadzić do wspólnego mianownika choćby dlatego, że znajdują się w różnych płaszczyznach. Pierwszy rodzaj nacjonalizmu — nacjonalizm jako ruch narodowowyzwoleńczy. To nie jest ideologia (jasne, że każdy ruch ma pewne idee, na których się opiera, ale daleko nie zawsze ten, miejscami eklektyczny zbiór aksjomatów, można nazwać ideologią), a po prostu szeroki ruch społeczny na rzecz stworzenia lub odnowienia państwowości narodowej. Przy tym kwestie właściwie ideologiczne — podstawy filozoficzne, modele społeczno-gospodarcze, projekty polityczne — są drugorzędne, jeśli w ogóle mają miejsce. Drugi rodzaj nacjonalizmu — to nacjonalizm jako ideologia, która ma swoją potężną bazę teoretyczną i stoi w jednym rzędzie z innymi ideologiami. Główną cechą ideologii jest to, że daje ona swój, unikalny model świata. Właśnie to daje nacjonalizm jako ideologia. Pierwszy rodzaj nacjonalizmu może przechodzić w drugi, otrzymywać nową jakość. Czasami, jak na Ukrainie lat 20. i 30., widzieliśmy organiczne połączenie dwóch wymiarów nacjonalizmu. Był to jednocześnie ruch na rzecz wyzwolenia i ideologicznie oszlifowany nacjonalizm integralny z wszechogarniającym światopoglądem oraz potężną bazą filozoficzną. Z punktu widzenia ideologii narodowej takie chimery jak nacjonalizm liberalny, nacjonal-anarchizm, nacjonal-komunizm itd. w żadnym wypadku nie są odmianami nacjonalizmu, są one odpowiednio liberalizmem, anarchizmem czy komunizmem z pewnym narodowym odcieniem. Nacjonalizm integralny, zrodziwszy się na przełomie wieków we Francji, rozprzestrzeniał się na cały świat i stał się najbardziej skalowalnym projektem współczesności w zakresie zmiany zasadniczych podstaw cywilizacji i odejścia od oświeceniowego paradygmatu kultury europejskiej. W rezultacie nacjonalizm integralny został przedstawiony w dziesiątkach krajów, w każdym z których miał swoje osobliwości i dość istotne różnice. Bez wątpienia włoski faszyzm, niemiecki narodowy socjalizm, chorwacki ustaszyzm, autentyczny ukraiński nacjonalizm, hiszpański falangizm i inne ruchy integralne miały jedną podstawę światopoglądową i były częścią składową konserwatywnej rewolucji, która wysunęła alternatywę dla systemów liberalno-kapitalistycznych i bolszewickich. W rezultacie klęski nacjonalizmu integralnego w II wojnie światowej i z powodów czysto koniunkturalnych ukraiński nacjonalizm odrzucił swoją pierwszą hipostazę — nacjonalizm integralny, przekształcając się w szeroki i, w istocie, ideologicznie eklektyczny ruch na rzecz wyzwolenia. Czyli ukraiński nacjonalizm jako ideologia przestał się rozwijać. Taki „tymczasowy” (na pierwszy rzut oka) krok doprowadził do tego, że nacjonalizm jako ideologia do dziś znajduje się w stanie głębokiego snu i pełnej marginalizacji. W warunkach sowieckiej okupacji o żadnym rozwoju ideologii nie było mowy, a emigracyjne organizacje nacjonalistyczne przekształciły się w mieszankę struktur komercyjnych i klubów zainteresowań, które jak ognia bały się oskarżeń o „faszyzm” i całą swoją (w tamtym czasie już słabą) potęgę teoretyczną rzuciły na zaprzeczanie nacjonalizmowi integralnemu. Jeśli zaś mówić o ówczesnej Ukrainie, to po stłumieniu oporu UPA sprawcze podziemie nacjonalistyczne, które jeszcze niosło w sobie tradycje autentycznego nacjonalizmu, zostało zniszczone. A ruch dysydentów, na bazie którego potem powstał Ruch na rzecz Przebudowy, był antynacjonalistyczny, przejmował się leninowską polityką narodową. Żadnego związku z nacjonalizmem ani Ruch, ani jego martwo urodzeni „potomkowie” w postaci partii „narodowo-demokratycznych” nie mieli, nie mają i nigdy mieć nie będą. To polityczni, ideologiczni i estetyczni naśladowcy Hruszewskich, Wynnyczenków, Petlur i innych liberalno-socjalistycznych chimer. W ten sposób, kiedy na Ukrainę „spadła” niepodległość, nie było tu sił zdolnych do stworzenia skalowalnej struktury nacjonalistycznej. Ponieważ nacjonalizm integralny wciąż znajdował się w anabiozie, nacjonaliści, którzy zaczęli pojawiać się na Ukrainie, byli kontynuatorami diasporycznej bezideowej martwoty. W tym tkwią przyczyny porażek i marginalności ukraińskiego nacjonalizmu. Przez to, że myśleliśmy nie konkretnymi kategoriami ideologii narodowej i nacjonalizmu gospodarczego, a abstrakcyjno-romantycznymi kategoriami ruchu społecznego na rzecz niepodległości, nas od razu zaniosło w dyskurs liberalny i tam zostaliśmy przekształceni w pachołków liberalno-pomarańczowego mainstreamu. Gdybyśmy od początku stanęli na pozycjach integralnych, to nie tylko nie byłoby mowy o strategicznych sojuszach z „narodowymi demokratami” i pomarańczowymi, a byliby oni obiektem naszego najostrzejszego ataku. Dzisiaj, po latach stagnacji, ukraiński nacjonalizm musi wreszcie powrócić do swoich autentycznych źródeł. Retrospektywność oznacza całkowite zwrócenie się ku przeszłości. Przeszłość to nie tylko wektor współczesnego ukraińskiego nacjonalizmu, to, mówiąc szczerze, jedyne pole jego realnego zainteresowania. Przejawia się to na przykład w tym, że akcje ukraińskich nacjonalistów prawie zawsze przeprowadzane są z okazji dat historycznych, a realna działalność wielu organizacji nacjonalistycznych w większości ogranicza się do badań historycznych. Często próby aktualizacji w świadomości retronacjonalistów problemów współczesności wywołują nawet irytację, gdyż odrywają od ciekawego zajęcia, jakim jest grzebanie w historycznej przeszłości. Nie należy mylić tego z tradycjonalizmem, który jest jedną z podstaw prawicowej ideologii. Tradycjonalizm zakłada skuteczność tradycji i tworzenie nowych form życia, które są kontynuacją tradycji w duchu, a nie w literze. A retronacjonalizm absolutyzuje literę, podczas gdy żonglowanie cytatami z kanonizowanych tekstów, fetyszyzacja symboliki i kult sakralizowanych postaci sprawiają, że zatraca się prawdziwy duch nacjonalizmu, wewnętrzna istota zostaje zastąpiona absolutyzacją zewnętrznych atrybutów. Przy czym bardzo ważne jest zauważenie: prawie zawsze ukraiński nacjonalizm przeszłości traktowany jest skrajnie tendencyjnie, niektórzy współcześni „nacjonaliści” z całych sił chcą, na przykład, przedstawić Sciborskiego czy Doncowa niemal jako demokratów i bojowników o „ogólnoludzkie wartości”. Nie trzeba odrzucać przeszłości ani małpować swoich poprzedników, lecz należy na podstawie historycznej tradycji stworzyć nowe. A my wciąż żyjemy ze spadku pozostawionego nam przez poprzedników z OUN, nie chcąc tworzyć własnego bogactwa, które przekazywalibyśmy już swoim następcom. Wtórność oznacza niesamodzielność, zależność i skierowanie na jakikolwiek zewnętrzny obiekt. To znaczy, że pozycja współczesnych ukraińskich nacjonalistów bardzo często (jeśli nie zawsze) formowała się nie według jakiejś własnej wewnętrznej logiki. Niniejszy artykuł ma na celu podsumowanie krytyki współczesnego stanu ukraińskiego nacjonalizmu i zaproponowanie nowego podejścia do rozumienia nacjonalistycznej ideologii. Co rozumiem pod pojęciem ideologii ukraińskiego nacjonalizmu? To kompleks fundamentalnych idei, które określają podstawę samego ruchu i jego najważniejsze zadania. Dzisiaj ukraiński nacjonalizm nie posiada adekwatnej ideologii. Na przykład, kiedy ukraińskiego nacjonalistę pyta się, o co walczy, odpowiada coś w rodzaju „żeby wszystko było ukraińskie”. Albo to, że ukraiński nacjonalizm sprowadza cały swój dyskurs do kwestii języka, historii i Rosji, reszty po prostu nie rozpatrując. I w takim przypadku, chcemy tego czy nie, zarzuty pod naszym adresem dotyczące braku konstruktywnego programu są słuszne. U nas obecnie taktyka pełni rolę strategii, co jest absolutnie niedopuszczalne. Dokąd zaniesie nas zmienna linia taktyczna, w jaką ideologiczną, polityczną przystań — tam przybijemy. Podczas gdy taktyka powinna wynikać ze strategii i nie być z nią sprzeczna. Niniejszy artykuł, oprócz krytyki, ma na celu przedstawienie projektu konstruktywnego programu odnowionego ukraińskiego nacjonalizmu.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn