Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Nieznany Tyczyna

Слово Просвіти, №38 за 2007 рік

20 września o godz. 17 w stołecznym Domu Nauczyciela odbędzie się wieczór literacko-artystyczny z okazji 100-lecia napisania przez Pawła Tyczynę pierwszego wiersza „Błękit owiał moją duszę” oraz 40. rocznicy śmierci wybitnego ukraińskiego poety. Nasze publikacje – bukiet wrześniowych kwiatów na grób niezapomnianego autora „Harf…” i „Słonecznych klarnetów”. Nina Hnatiuk Kiedy mowa zachodzi o Pawle Tyczynie, każdy z nas, zarówno młody, jak i stary, przypomina sobie zestaw kanonicznych wierszy epoki radzieckiej: „Partia prowadzi”, „Poczucie jednej rodziny”, „Na placu koło cerkwi”… Ale nikt, prawie nikt nie cytuje wczesnej liryki poety, dzięki której Paweł Tyczyna wszedł do literatury światowej, zdobył uznanie jako geniusz i uwiecznił swoje imię. Życiowa i twórcza droga Pawła Tyczyny to triumf i tragedia, jaskrawy przykład tego, jak genialny duch ratował słabe ciało i sam zginął, bo próby sławy połączone z jednoczesnym torturowaniem strachem nie każdy potrafi znieść. Nie będziemy surowymi sędziami człowieka, który, urodzony z książęcą postawą, musiał błaznować przy najwyższych dostojnikach epoki socjalistycznej. Przeczytajcie błyskotliwe dzieło literaturoznawcze Wasyla Stusa „Fenomen epoki (Wejście na Golgotę sławy)” i zrozumiecie, że Tyczynie przypadł los geniusza, ale geniusze w epoce radzieckiej nie byli potrzebni. I aby nie trafić na Sołowki, poeta zakłada na swoje wysokie czoło laurowy wieniec państwowego śpiewaka. Ten wieniec okazał się cierniowy. Jaki więc był Paweł Tyczyna, którego ziemskie życie zakończyło się 16 września 1967 roku w Kijowie, na ulicy Riepina 5, gdzie obecnie znajduje się literacko-memoriałowe muzeum autora „Słonecznych klarnetów”? Co lubił Paweł Tyczyna? Przede wszystkim muzykę. Miał wspaniały słuch. W jego gabinecie stało pianino, lubił bandurę. A do tego malował. W mieszkaniu-muzeum zobaczycie jego prace. Był niezwykle dobry. Przez całe życie troszczył się o licznych krewnych, stale komuś wysyłał przekazy pieniężne. A kiedy zapraszał do siebie do mieszkania młodych poetów, koniecznie zmuszał ich, aby też brali pieniądze. Na książki i, oczywiście, na chleb. Pawła Tyczynę przyzwyczajono uważać za człowieka ostrożnego, ustępliwego, ale nie jest to do końca prawda. Potrafił być również surowy, nie ustępować w kwestiach zasad. Kiedy przyjmowano niesławnie znany ustawę o umocnieniu szkoły z życiem, o prawie rodziców do dobrowolnego wyboru języka nauczania dzieci, Paweł Tyczyna zrzekł się „godności” Przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy, aby nie zmuszać deputowanych do głosowania za tą ustawą. Kiedy zobaczył, że nie przekonał Korotczenki o szkodliwości takiego prawa, powiedział, że jest już stary, nie wszystko rozumie i w takich okolicznościach nie będzie mógł przewodniczyć posiedzeniu. Przewodniczącym Rady Najwyższej Ukrainy został Korniejczuk. Ustawa przeszła jak po maśle. O uprzejmości i szlachetności Tyczyny krążą legendy. Zawsze ustępował drogi innemu człowiekowi, a napotkani – jemu, dlatego często w drzwiach Związku Pisarzy można było zobaczyć Tyczynę, który namawia kogoś, by przeszedł pierwszy. Albo taka historia. Każdy poeta lubi pisać w określonych okolicznościach. Jesienin przed pisaniem zawsze wkładał czystą koszulę. Maupassant lubił wąchać zgniłe jabłka, i to dawało mu natchnienie. Agata Christie pisała swoje kryminały, siedząc w wannie. Oczywiście nagusieńka. Nasz wybitny liryk Wołodymyr Sosiura pisał przy stole, ale także bez ubrania. Tak pochłaniało go tworzenie wiersza, że zapominał, w jakim jest stanie! Pewnego razu w moskiewskim hotelu do W. Sosiury wstąpił M. Rylski z kilkoma poetami, wypili. I postanowili zabawić się kosztem Tyczyny w taki sposób. Mówią Sosiurze, który już opróżnił kilka kieliszków, że Tyczyna powiedział o nim coś złego. Emocjonalny Sosiura natychmiast rzuca się do pokoju Tyczyny, aby wyjaśnić stosunki. Puka. Paweł Hryhorowycz otwiera i omal nie mdleje: przed nim stoi zupełnie nagi Sosiura. Ale Tyczyna udaje, że nic szczególnego się nie stało, galant zaprasza go do pokoju, proponuje fotel. Wołodymyr Mykołajowycz mechanicznie siada. I zaczyna się rozmowa. Długa, grzeczna. Gdzieś po dwudziestu minutach Sosiura przypadkowo spuszcza wzrok na swoje kolana, potem przenosi spojrzenie wyżej i zrywa się, jakby poraził go prąd. Prosi o wybaczenie i o szlafrok. Tyczyna podaje mu szlafrok i uprzejmie otwiera drzwi. A czerwony od wódki, wstydu i złości wybitny poeta ukraiński niczym strzała leci do Rylskiego wyjaśniać stosunki. Tyczyna lubił samotność. W latach studenckich mieszkał w różnych mieszkaniach. Obrzydły mu towarzystwa, więc postanowił znaleźć przytulny pokój. I wtedy los sprowadził go na Kuzniecznaję. Tutaj zatrzymał się jesienią 1916 roku. Dwupiętrowy domek należał do wdowy Kateryny Kuzmiwny Paparuk. Młody poeta dla wdowy i jej córki Lidii stał się synem i bratem. Ten domek przetrwał wojnę domową i Wielką Wojnę Ojczyźnianą, lecz w okresie, gdy Kijowską Radą kierował ulubieniec Breżniewa Zgurski, nie zdołał ostać się. Zburzono go, a w jego miejscu zbudowano garaże. Do końca życia Tyczyna już nie rozstał się z tą rodziną. Chociaż Lidia Paparuk oficjalnie została Lidią Tyczyną dopiero w pięćdziesiątym pierwszym roku. „Mocno cię obejmuję, całuję i w usta, i w uszko, i w nosek” — tak czuły był Tyczyna w listach, które wysyłał żonie z różnych zakątków świata. Bardzo lubił dzieci. Ale w ich sześciopokojowym mieszkaniu dziecięcy śmiech nie rozbrzmiewał. Paweł Tyczyna chciał przeżyć życie jak Skoworoda, jak Szewczenko – bez żony i bez dzieci. Kobieta to najwyższa rozkosz, ale i grzech. Nie wobec Boga, lecz wobec twórczości. Geniusz chciał oddać wszystkie siły twórczości, nie tracić czasu i duszy na zbędne troski, wstrząsy, choroby dzieci. Tyczyna znał wartość swojego talentu, czuł, że geniusz rodzi się raz na sto lat, i dlatego nie chciał rozpraszać sił, jak wielu jego wysoko utalentowanych kolegów. Warto tu też powiedzieć o tym, że dzieci geniuszy bardzo rzadko bywają wysoko utalentowane. Na dzieciach natura, jak mówią, odpoczywa. A nuż urodzą się takie, że staną się wyrzutem sumienia rodziców? Lidia Pietrowna wzięła na swoje delikatne barki ciężar życia z nim, zrzekła się szczęścia macierzyństwa, czytała korektę jego książek, niektórym zbiorom nawet nadawała tytuły. Była matką wielu jego myśli, zamiarów, obrazów. Ona zresztą przekazała państwu mieszkanie pod muzeum. Była jedyną kobietą dla niego przez ostatnie trzy dziesięciolecia. Madonny, Undyny, Gudrun, Izoldy moje Złotowłose, Kochałem was tysiąc tysięcy, a kobiety wciąż jeszcze nie znam do dziś. Witałem was tysiąc tysięcy razy, a jednak nie znajdowałem w was spokoju. Erotykiem nazywają to poeci, a ja ją znam i nie znam. Data pod tym wierszem — Charków, 1923 r. Lidia Paparuk nie zdołała obyć się bez Tyczyny, wsiadła do pociągu i sama przyjechała do niego do Charkowa. Tam właśnie zbliżyli się do siebie. Ale wyszła za Tyczynę za mąż dopiero po siedemnastu latach. Spotykali się to na Krymie, to na Kaukazie, to w Kijowie, to w Charkowie. Ona nie ustępowała, choć Tyczyna lubił się zakochiwać i jego także kochano. Imiona kilku kobiet, które kochał Tyczyna, są nam znane. Gorącą miłością młodości była Pola Konował. To była dramat duszy poety. Polina zdradziła Pawła, jego ideały. Zdanie „Pola zdradziła” prześladowało poetę do końca życia. Była u Poliny siostra Nusia, którą on nazywał Innną. To jej, Innie Konował, poświęcono wiersze „O, panno Inno”. Badacz twórczości P. Tyczyny Stanisław Telniuk jest przekonany, że poeta czule kochał Innę. On w ogóle lubił zakochiwać się w siostrach. Siostry Konował, siostry Kotowe, siostry Pylińskie. Była jeszcze Oksana Pietrusenko, śpiewaczka światowego formatu. Śpiewała przecież dźwięcznie, mocno, niezrównanie! A głos miała z czystego srebra! Ach wcześnie, wcześnie, bardzo wcześnie, Oksano, odeszłaś od nas! Gdy umarła Oksana Pietrusenko, siedział cały dzień, obejmując głowę rękami, i płakał… Paweł Tyczyna po synowsku kochał swoich wiejskich pobratymców. Z honorarium otrzymanego za „Sonięczne klarnety” kupił dla chliborobów rodzinnej wsi trieur. A z honorarium za drugie wydanie zbioru „Pług” zakupił dla Piska bibliotekę. Trieur wkrótce zaginął we sąsiedniej wsi, a książki z biblioteki piskowianie rozciągnęli na pożywkę do palenia. Nie lubił gorzałki. Nie znosił papierosów. Mógł wypić tylko niewielki kieliszek likieru. „Nigdy nie pokocham kobiety, której brakuje słuchu”, — to wiersz ze zbioru „Zamiast sonetów i oktaw”. Lidia Pietrowna miała piękny głos. Lubili śpiewać razem. Tyczyna wydał kilkadziesiąt zbiorów. Ukazało się wydanie akademickie w 12 tomach — 15 opasłych ksiąg. A czystych, zrodzonych z natchnienia, z muzyki, z głębi duszy pozostały zaledwie cztery — „Sonięczne klarnety”, „Pług”, „Zamiast sonetów i oktaw”, „Wiatr z Ukrainy”. Dwukrotnie zgłaszano Pawła Tyczynę do Nagrody Nobla, lecz on odmawiał udziału w konkursie. O twórczości Tyczyny wydano setki książek i opracowań. Jednak spośród wszystkich mnie najbardziej uderza głębią i subtelnością zrozumienia każdego obrazu rozprawa Wasyla Stusa „Fenomen epoki”. Właśnie ta praca stała się zarzutem podczas rozpatrywania jego sprawy w sądzie na początku jesieni 1972 roku. Doktor filologii Arsen Kasprukiw nazwał ją „antysowiecką pisaniną”. I Stusa wysłano do obozów specjalnych. O Pawle Tyczynie można opowiadać wiele. Ale wschód i zachód słońca w jego twórczości poruszają. Czytajcie Tyczynę. I poczujecie — coś w duszy się poruszy…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn