Strona · s. 13strona oryginału ↗
WZNIESIENIE KRZYŻA PAŃSKIEGO (Zdwiżenie)
Слово Просвіти, №38 за 2007 рік
Wzniesienie Czcigodnego i Życiodajnego Krzyża Pańskiego to wielkie dwunaste święto, jedno z najstarszych, znane od IV wieku. Zaczęto je obchodzić zaraz po odnalezieniu (znalezieniu) w Jerozolimie Krzyża, na którym rozpięty został nasz Pan Jezus Chrystus. Stało się to tak. Przez dwa i pół wieku trwały straszliwe prześladowania chrześcijan przez pogan. Gdy zaś na tron rzymski wstąpił cesarz Konstantyn Wielki, wiara chrześcijańska przezwyciężyła pogaństwo i w Kościele zapanował pokój. Konstantyn początkowo był poganinem, a jego matka, cesarzowa Helena, była chrześcijanką. Gdy wybuchła wojna między wschodnią a zachodnią częścią Cesarstwa Rzymskiego, Konstantyn za radą matki prosił o pomoc chrześcijańskiego Boga. Kiedy modlił się w przeddzień decydującej bitwy, w południe on i całe jego wojsko ujrzeli na niebie znak krzyża, złożony z gwiazd ułożonych w kształt krzyża, które świeciły jaśniej niż promienie słońca. Obok niego był napis, również złożony z gwiazd, po grecku: NIKA, co znaczyło „Tym zwyciężysz”. W nocy zaś Konstantynowi we śnie ukazał się Jezus Chrystus z krzyżem w ręku i zapewnił go o swoim wsparciu, a także nakazał namalować znak krzyża na sztandarach i tarczach żołnierzy oraz nosić wizerunek krzyża przed szeregami. Cesarz zebrał utalentowanych rzemieślników i kazał wykonać krzyż ze złota, pereł i drogocennych kamieni, po czym śmiało ruszył na wroga. W 312 roku Konstantyn odniósł decydujące zwycięstwo, a po pewnym czasie zjednoczył pod swoją władzą całe Cesarstwo Rzymskie. Następnie ogłosił chrześcijaństwo religią państwową, a zamiast Rzymu wybrał sobie nową stolicę — Carogród, czyli Konstantynopol. Chrześcijaństwo zaczęło kwitnąć, budowano świątynie Boże, zakładano szkoły. Krótko przed śmiercią, w 337 roku, Konstantyn Wielki przyjął święty Chrzest wraz z matką — święty Kościół Prawosławny nazywa ich równymi apostołom. Święty równy apostołom cesarz Konstantyn zapragnął wznieść świątynie na miejscach świętych w Palestynie, zwłaszcza na miejscu narodzenia, męki i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa, oraz odnaleźć krzyż, na którym ukrzyżowano Zbawiciela. Spełnienia życzenia cesarza z wielką radością podjęła się jego matka, święta równa apostołom cesarzowa Helena. W 326 roku wyruszyła ona do Jerozolimy, by szukać miejsca, gdzie mógł znajdować się Krzyż Pański. Zgodnie z żydowskim zwyczajem narzędzia egzekucji składano do grobu razem z ciałami straconych, dlatego krzyż Jezusa Chrystusa został pogrzebany wraz z łotrami u Golgoty. Na początku II wieku cesarz Hadrian rozkopał pagórek golgotański, zasypał jaskinię Świętego Grobu i wzniósł na tym miejscu świątynię Wenus. Przez 200 lat Żydzi zapomnieli o tym miejscu i dopiero po długich poszukiwaniach cesarzowej Heleny podeszły wiekiem Żyd Juda wskazał jej to miejsce. Helena nakazała zburzyć pogańską świątynię i odkopać jaskinię. Tak odnaleziono Grób Pański oraz miejsce czaszki, a obok niego trzy krzyże i gwoździe, którymi Pan został przybity do krzyża. Osobno leżała deszczułka z napisem „Jezus Nazarejczyk, Król Żydowski”. Trzeba było ustalić, który z krzyży jest krzyżem Zbawiciela. Za radą jerozolimskiego patriarchy Makarego przyniesiono krzyże do pewnej chorej wdowy i kolejno kładziono na nią. Gdy położono Krzyż Pański, kobieta niespodziewanie odzyskała zdrowie. Istnieje też inne świadectwo: gdy niesiono zmarłego do pochowania, aby upewnić się co do prawdziwości relikwii, dotknięto ciała zmarłego krzyżem — w tej samej chwili umarły ożył. Tak Pan ukazał życiodajną moc swojego Krzyża. Cesarzowa Helena i patriarcha Makary wraz ze świtą radośnie i pobożnie pokłonili się Krzyżowi Chrystusowemu i go całowali. Chrześcijanie, dowiedziawszy się o tym wielkim wydarzeniu, zebrali się w ogromnym tłumie w miejscu, gdzie znaleziono Krzyż: wszyscy chcieli ucałować święty Życiodajny Krzyż. Jednak z powodu wielkiego tłumu nie było to możliwe. Ludzie prosili, by chociaż im go pokazano. Wtedy patriarcha Makary stanął na podwyższeniu i kilkakrotnie „wzniósł” (podniósł) Krzyż. Lud kłaniał się Krzyżowi Pańskiemu i wołał: „Panie, zmiłuj się!” Święci równi apostołom cesarze Konstantyn i Helena na miejscu męki, pochowania i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa wznieśli wspaniałą świątynię ku czci Zmartwychwstania Chrystusowego, a także na Górze Oliwnej i w Betlejem. Cesarzowa Helena przyniosła część krzyża swojemu synowi, cesarzowi Konstantynowi, a ikonę pozostawiła w Jerozolimie. Ten cenny fragment Krzyża Chrystusowego przechowywany jest do dziś w świątyni Zmartwychwstania Chrystusowego. Juda zaś, który wskazał miejsce ukrycia Krzyża, przyjął chrzest pod nowym imieniem — Kiriak, a później wyświęcono go na biskupa jerozolimskiego. Na pamiątkę odnalezienia Krzyża Chrystusowego i jego wzniesienia Święty Kościół Prawosławny ustanowił święto Wzniesienia Czcigodnego i Życiodajnego Krzyża Pańskiego, obchodzone od 335 roku. W dniu święta biskupi i kapłani publicznie wznosili Krzyż i błogosławili nim cztery strony świata, a ludzie śpiewali: „Panie, zmiłuj się!” Obrzęd ten odprawia się do dziś w cerkwiach pod koniec nabożeństwa całonocnego: Krzyż ozdobiony kwiatami wynosi się z ołtarza na środek świątyni i kładzie na analoju. Śpiewając: „Krzyżowi Twemu kłaniamy się, Władyko, i Zmartwychwstanie Twoje wysławiamy”, wierni oddają pokłon Krzyżowi. Krzyż ozdabia się zielenią i kwiatami na znak tego, że przez niego darowano nam życie wieczne. „Krzyż — stróż całego wszechświata, Krzyż — ozdoba Kościoła, Krzyż — władza królów, Krzyż — umocnienie wiernych, Krzyż — chwała Aniołów i męka demonów, Krzyż dziś się wznosi — i świat się poświęca!” — w tych świątecznych pieśniach wyłożona jest istota znaczenia Życiodajnego Krzyża dla całego świata. W tym święcie należy pościć, aby pogłębić pełne czci wspomnienie krzyżowej męki Zbawiciela. W ludzie to święto nosi nazwę Zdwiżenia, którą wyjaśniano tak: „Na Zdwiżenie ziemia rusza się bliżej zimy”. W tym czasie nastają chłodne dni, ptaki odlatują do wyraju, a wokół panuje niepowtarzalny jasny spokój. Ten nastrój przyrody odczuwali ludzie, dlatego powstało wiele różnych wierzeń o ziemi i jej mieszkańcach. Według tradycyjnych ludowych wyobrażeń od Wzniesienia do Zwiastowania ziemia śpi. Okres „snu” zbiega się, nawiasem mówiąc, z okresem między jesiennym a wiosennym równonocą (wiosenna, według wyobrażeń, symbolizuje wschód słońca, a jesienna — zachód, zatem zima kojarzy się z nocą). Z wiosennym „przebudzeniem” i jesiennym „zasypianiem” ziemi wiąże się jej „otwieranie” i „zamykanie”, pojawianie się spod ziemi i chowanie się pod ziemię roślin — trawy i kwiatów, różnych gadów — węży, owadów. Na przykład wierzono, że tego dnia „ptactwo i gady zdwiżą się do wyraju”, dlatego nie chodzi się do lasu, bo w lesie o tej porze jest pełno węży. Szczególnie przestrzegają tego znachorzy, którzy umieją szeptać na ukąszenie żmii. Istnieje też wierzenie, że aby uchronić się przed żmiją, trzeba uciekać od niej pod prąd słońca — ona nie może patrzeć na słońce i pełzać, dlatego nie widzi człowieka. Wierzono także, że nie wszystkie żmije zimą wlatują do wyraju, lecz tylko te, które nikogo nie ukąsiły. Te zaś, które kogoś ukąsiły, zostają, by zamarznąć w zimne jesienne dni. A wyraj, według wyobrażeń naszych przodków, to ciepły kraj nad morzem, gdzie nigdy nie bywa zimy i gdzie żyją tylko ptaki i węże: ptaki w dolinach, a węże na pagórkach. Pierwsza do wyraju przylatuje i ostatnia odlatuje kukułka, bo to ona, według legendy, ma złoty klucz od tego kraju. Ludowa tradycja nazywa ją „klucznicą wyraju”. O sójce, która nie odlatuje do wyraju, mówi się, że nie raz tam wyruszała, ale wraca — albo dlatego, że jeszcze jest ciepło, albo dlatego, że jest już zimno. Dlatego istnieje przysłowie o mdłym, niezdecydowanym, leniwym człowieku: „Chodzi jak sójka do wyraju”. We mojej rodzinnej wsi na Chmielnicczyźnie wierzono, że „na Czcigodny Krzyż węże zwijają się w kłębki i chowają się w ziemi na zimowy sen”. Ponieważ moja wieś należy do etnograficznego Wołynia, można uzupełnić to klasycznymi wołyńskimi legendami o tym, że „wszystkie ziemne gady zlatują się w jedno miejsce pod ziemię i siedzą tam przez całą zimę aż do pierwszego wiosennego grzmotu”, a aby nie umrzeć z głodu, lizą tam kamień żmijowy. Do Wzniesienia Czcigodnego Krzyża zazwyczaj kończono siew ozimego żyta i pszenicy, bo od Wzniesienia do Zwiastowania nie wolno poruszać ziemi — ani orać, ani siać, ani kopać — zakazane jest wykonywanie wszelkich czynności, które wymagają dotykania ziemi: wbijania w ziemię słupów, kołków, kopania dołków, stawiania płotu, zakładania chaty czy innych budynków. Wszystko to było zakazane, aby nie sprowadzić suszy w następnym roku. Niezwykle cenny zapis o ofierze złożonej ziemi zrobiłam 1 września 1992 roku od mojej matki Tetiany Warsonówny Warawy, urodzonej w 1939 roku, rodem ze wsi Hubcza w rejonie starokostiantynowskim obwodu chmielnickiego: „Przed Czcigodnym Krzyżem sieje się oziminę — pszenicę i żyto. Gospodarz, jak ma siać jesienią, bierze kawałek chleba i zakopuje w bruzdach, tam, gdzie ma siać — chleb na chleb. I mówi: »Żeby chleb rodził, żeby się nie zmarnował, żeby nie wyginął!« Żeby to żyto i ta pszenica miały zimą co jeść — tę skórkę, ten kawałek chleba. Żeby ziemia nie była głodna, żeby w tym roku był dobry urodzaj. Tak się ziemi daje jeść”. Ten obrzęd rozpowszechniony był w całym słowiańskim świecie. „Chleb z chlebem siać idę, żeby był dobry urodzaj” — mówiono w wsi Polana w rejonie swaliawskim obwodu zakarpackiego. Chleb miał nakarmić ziemię, przywrócić jej siły, które zużyła na jego wzrost, i pomóc znów odrodzić się. Była to ofiara ziemi przed siewem nowego plonu. Siejąc ziarno, gospodarz mówił: „Obdaruj, Boże, każdego w jego dolę: i pracującego, i chorego, i leniwego, i proszącego, i złodzieja, i mnie nie zostaw bez chleba!”
Materiały przygotowała Ludmyła IWANNIKOWA
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
