Strona · s. 7strona oryginału ↗
PIERWSZY KRAJOZNAWCA KIJOWSZCZYZNY
Слово Просвіти, №38 за 2008 рік
Jewhen BUKET
“Zacząłem od krainy, w której mieszkam, zafascynowałem się poszukiwaniami historii powiatu wasylkowskiego, zakątka mojego rodzinnego, z zamiarem w przyszłości, jeśli czas i siły mi pozwolą, nie poprzestając na tym opisie, ruszyć dalej, krok po kroku, przechodząc z powiatu do powiatu. Tak aby pod koniec tej drogi, jeśli pokonam ją za pomocą odnalezionych źródeł i wypisów, stworzyć całkowity obraz Ukrainy — rozumiejąc pod tą nazwą jedynie gubernię kijowską”. Tak pisał w przedmowie do swojej pierwszej książki “Opis powiatu wasylkowskiego”, która ujrzała światło dzienne w 1853 roku w Warszawie, Edward Rulikowski — wybitny polski historyk i etnograf, badacz Prawobrzeżnej Ukrainy. Edward Leopold Rulikowski (pseudonimy twórcze — Edward z Poradowa, Onufry z Poradowa) urodził się w 1825 roku we wsi Motowidłówka w powiecie wasylkowskim w zamożnej rodzinie miejscowego ziemianina. Ojciec Edwarda, Józef, był marszałkiem szlachty powiatowej i fundatorem kościoła w Motowidłówce. To miasteczko wraz z okolicznymi miejscowościami znajdowało się we władaniu rodziny Rulikowskich od połowy XVIII wieku, która otrzymała je w spadku po znanym ukraińskim rodzie Aksaków. Ta rodzina podarowała światu wielu znanych ludzi. Stryj Edwarda, Ludwik Rulikowski, był sędzią pokoju i posłem na sejm Królestwa Polskiego, należał do komitetu, który opiekował się grobem Tadeusza Kościuszki, pracował w Towarzystwie Dobroczynności oraz Arcybractwie Miłosierdzia, kierował Komitetem Przytułków Dziecięcych. Przez całe życie interesował się astronomią. Przyrządy astronomiczne, które kolekcjonował, zapisał Akademii Umiejętności, a bibliotekę — Krakowskiemu Towarzystwu Naukowemu. Za wybitne zasługi dla społeczeństwa nadano mu tytuł honorowego obywatela Krakowa. Marszałkiem szlachty powiatu wasylkowskiego i honorowym kuratorem gimnazjum białocerkiewskiego był także starszy syn Józefa, Edmund. Edmunda i Edwarda często mylono. W końcu nawet rok śmierci Edmunda w literaturze naukowej długo uważano za rok śmierci Edwarda. Jeszcze jeden syn Józefa, Wacław, był znanym przemysłowcem i heraldykiem. Uczył się na Uniwersytecie Kijowskim, ale został z niego usunięty za przynależność do Związku
Rodowy herb
Grób historyka
Narodu Polskiego. Później w swoim majątku Horodyszcze na Wołyniu Wacław rozwinął wielką produkcję — fabrykę wyrobów z porcelany, fajansu, szkła i mozaiki. Produkcja fabryki była szeroko znana na Ukrainie i poza jej granicami. Wacław Rulikowski jako jeden z pierwszych na Ukrainie podjął się budowy linii kolejowej. Jednak jego sprawy przedsiębiorcze potoczyły się niepomyślnie i przeniósł się do Krakowa, gdzie całkowicie poświęcił się nauce. W 1883 roku Wacława wybrano członkiem Komisji Historycznej Akademii Umiejętności. Razem z Zygmuntem Lubą-Radzimińskim Wacław Rulikowski pracował nad obszernym badaniem “Książęta i szlachta między Sanem, Wieprzem, Bugiem, Prypecią, Dnieprem, Siniuchą, Dniestrem i północnymi odnogami Karpat”, którego pierwszy tom ukazał się drukiem w Krakowie w 1880 roku z jego artykułem wstępnym. Spuścizna twórcza Wacława Rulikowskiego znajdowała się w Bibliotece Narodowej im. Ossolińskich. Opierając się na jego notatkach heraldycznych, Adam Boniecki później sporządził swój czterotomowy herbarz. Rulikowski był honorowym członkiem Akademii Heraldyczno-Genealogicznej w Pizie. Zmarł w 1892 roku w Zawadówce w powiecie skwirskim. Pochowano go w rodowym grobowcu w Motowidłówce. Syn Wacława, Erazm, odziedziczył po ojcu zainteresowanie historią, był współpracownikiem “Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”. Z takiej rodziny pochodził Edward Rulikowski, syn Józefa i Zofii z Boreyków. Dzieciństwo Edwarda minęło obok braci Wacława i Antoniego w majątku dziadka Ignacego w Samostrzale. Otrzymał początkowo edukację domową, potem uczył się w Paryżu, w Collège de France i na Sorbonie. Po powrocie na Ukrainę Edward bada archiwa szlacheckie. Wtedy znajdował się pod znacznym wpływem swoich starszych kolegów Michała Grabowskiego, który zachęcił młodego Rulikowskiego do studiowania historii, oraz Konstantego Świdzińskiego — znanego kolekcjonera i miłośnika starożytności. Rezultatem pracy Edwarda stała się jego monografia “Opis powiatu wasylkowskiego pod względem historycznym, obyczajowym, statystycznym”. Była to pierwsza kompleksowa praca krajoznawcza na południowej Kijowszczyźnie i jedna z pierwszych na Ukrainie. Zawiera ona historię tego regionu od czasu pojawienia się tutaj własności ziemskiej, chronologię zmian właścicieli, a także bezcenny materiał etnograficzny i topograficzny. Rulikowski wprowadził do obiegu naukowego wiele nowych faktów i materiałów. W szczególności to właśnie on po raz pierwszy wspomniał o książętach Połowcach-Rożynowskich i przytoczył źródła pisane o historii tego rodu, opisał dawne szlaki, które przebiegały przez te ziemie, wyraził wiele spostrzeżeń dotyczących zjawisk przyrodniczych. Praca Rulikowskiego jest przeplatana barwnymi miejscowymi legendami (jedna z nich — o powstaniu nazwy Biała Cerkiew), które autor rozpatrywał jako źródło etnograficzne z ziarnami prawdy. Praca E. Rulikowskiego zyskała wysoką ocenę ówczesnych naukowców, w szczególności Juliana Bartoszewicza i Wacława Aleksandra Maciejowskiego, pochlebnie wypowiedział się o niej Joachim Lelewel. Książkę prze-
Majątek w Motowidłówce w XIX wieku i w naszych czasach
kładano na język rosyjski. Wawrzyniec Pohylewicz, autor “Opowieści o zaludnionych miejscowościach guberni kijowskiej”, zaznacza: “Edward Rulikowski… znany jest z opisu powiatu wasylkowskiego, sporządzonego w narzeczu polskim, z którego zaczerpnęliśmy w większej części informacje o dawnych losach Motowidłówki i niektórych innych wsi”. Pohylewicz w swoich dziełach często niesprawiedliwie i nie do końca poprawnie krytykuje poprzednika, choć to właśnie prace Rulikowskiego, a nie Pohylewicza, uznano później za najlepsze prace krajoznawcze o Kijowszczyźnie XIX wieku. Brat Rulikowskiego, Wacław, od 1840 do 1856 roku posiadał wieś Paszkówkę (obecnie rejon makarowski), gdzie w majątku odnalazł archiwum magnatów Charlińskich, które zawierało bardzo wiele cennych informacji z historii terenów nad Irpieniem. Właśnie one stały się podstawą drugiej fundamentalnej książki Rulikowskiego “Opis powiatu kijowskiego”, która wyszła drukiem już po jego śmierci. Zbierając materiały do tej książki, autor przez pięć lat pracował w archiwach Lwowa, Rzymu i Paryża, gdzie nawiązał kontakty z Sewerynem Goszczyńskim. W 1855 roku historyk opublikował w “Dzienniku Warszawskim” życiorys generała-majora hrabiego Jana Stachurskiego — wybitnego wojskowego.
działacza Rzeczypospolitej, który w XVII wieku był komendantem Białej Cerkwi, wkrótce ukazała się drukiem jeszcze jedna monografia Rulikowskiego, poświęcona historii Trypola nad Dnieprem i jego okolic. Fragment książki „Opis powiatu kijowskiego” — „Drogi i szlaki na prawym brzegu Dniepru” z 1878 roku został wydrukowany w zbiorze „Athenaeum”, następną w zbiorze „Kwiaty i owoce” wyszła praca „W ciągu kilku stuleci”, w której przedstawiona jest historia Bracławszczyzny od XIV do XVIII wieku. W „Zbiorze wiadomości dotyczących antropologii kraju”, który wydawała Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności, której członkiem uczony został w 1879 roku, opublikowano artykuły „Zapiski etnograficzne z Ukrainy”, „Mogiła w Helenówce w powiecie wasylkowskim na Ukrainie, zbadana w 1879 roku”, „Kamienne paciorki znalezione na prawym brzegu dorzecza Dniepru”. Od czasu do czasu prace Rulikowskiego publikowano w „Kronice wiadomości z kraju i zagranicy” („Słowo o ojcu Mazepy”), „Dzienniku Warszawskim” („O Mazepie”) oraz innych wydawnictwach. Jako członek Towarzystwa Archeologicznego i Statystycznego brał udział w zjazdach rosyjskich archeologów w Kijowie w 1874 i 1899 roku, aktywnie zajmował się prowadzeniem miejscowych badań archeologicznych, wykopaliskami kurhanów. Edward Rulikowski miał w Motowylówce kamienny dwupiętrowy dom, a także ogród, do którego zwoził „szczątki starożytności, aby zapobiec ich zniszczeniu”. Objechał całą Kijowszczyznę, był w każdej opisanej przez siebie miejscowości. Od 1880 roku Edward Rulikowski współpracował z redakcją „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, był autorem wielu artykułów dotyczących miejscowości na Ukrainie i Białorusi. Marian Dubiecki, wydawca książki „Opis powiatu kijowskiego”, zaznacza, że w „Słowniku geograficznym…” „żadna z ziem dawnej Rzeczypospolitej nie była tak gruntownie opracowana, jak te okolice Ukrainy, opisane przez Edwarda Rulikowskiego”. Do ostatnich dni naukowiec nie porzucał swoich badań. Książka „Opis powiatu kijowskiego”, — wspominał Marian Dubiecki, — trafiła do niego „bez strony tytułowej, kilku stron na końcu i kilku w środku”. Wydana nawet w takiej postaci 13 lat po śmierci autora, jest ona do dziś bezcennym źródłem dla krajoznawców. W rękopisie pozostała jeszcze jedna książka — „Historia zewnętrzna, a także wewnętrzna Kijowa w związku z ogólną historią kraju”, która zgodnie z testamentem autora przechowywana jest w Ossolineum we Lwowie. W 1899 roku E. Rulikowski przekazał w darze swoją kolekcję archeologiczną utworzonemu w Kijowie Muzeum Starożytności i Sztuki. Ostatnie lata swojego życia badacz spędził w Kijowie. J. Talko-Hryncewicz pozostawił nam taki opis wyglądu tego niezwykłego człowieka: „Twarz miał poważną. Cała postać jakby wyjęta z ramy starego portretu historycznego…” Zmarł Edward Rulikowski 21 kwietnia 1900 roku w Sołtanówce pod Kijowem. Pochowano go w rodzinnej krypcie w Motowylówce. Jego ogromna spuścizna, zawierająca kopie materiałów archiwalnych i bibliotecznych, kolekcje etnograficzne oraz korespondencję, przechowywana była na początku XX wieku w San Giuliano koło Pizy we Włoszech, gdzie mieszkała jego bratanica i spadkobierczyni, córka Edmunda Rulikowskiego, Elżbieta Bośniacka. Z czasem przekazała ją do Ossolineum we Lwowie, gdzie przynajmniej jakaś jej część przechowywana jest do dziś. Natalia Jakowenko wspomina czterotomowy rękopis herbarza Edwarda Rulikowskiego, który stał się jednym ze źródeł do sporządzenia wykazu kijowskiej szlachty w jej pracy „Ukraińska szlachta od końca XIV do połowy XVII w.”. Nadszedł czas, kiedy spuścizna niesprawiedliwie zapomnianego polskiego naukowca, zakochanego w Ukrainie, musi powrócić w jego rodzinne strony. Warto ją przetłumaczyć na język ukraiński i dostarczyć do każdej biblioteki Kijowszczyzny jako bezcenny zabytek krajoznawczy. Władze obwodu kijowskiego powinny wziąć pod opiekę mogiłę Edwarda Rulikowskiego w Motowylówce oraz pozostałości jego majątku, które obecnie są zaniedbane: porośnięte chwastami i zasypane śmieciami. Miejsce, gdzie rodził się ruch krajoznawczy Kijowszczyzny, obecnie znane jest jedynie dzięki „czarnym” archeologom i turystom-samotnikom, ale ono w pełni może stać się w najbliższej przyszłości rezerwatem historycznym i kulturowym, ważnym dla Ukrainy i dla Polski.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
