Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

JĘZYKOWE SKARBY Z BRZEGU OWIADIUSZA

Слово Просвіти, №38 за 2008 рік

Słowo „stijkyj” (trwały/odporny) przytacza tenże słownik Żelechiwskiego (1886 r.) z dwoma znaczeniami: 1. pionowy, stojący, 2. stały, trwały. Dwa znaczenia słowa „stijkyj” świadczą o stopniowym wykształceniu z pojęcia czegoś stojącego pionowo pojęcia stałości, odporności. Wiedząc, że język rosyjski pochodzi z kijowskiego języka ruskiego, należy uważać, że i wszystkie przymiotniki z końcówką „-kyj” Rosjanie zapożyczyli z języka ruskiego: „hybkyj”, „kowkyj”, „lehkyj”, „miahkyj”, „hladkyj”, „sladkyj” itd., a także i „stojkyj”. „Stojkyj” to wariant naszego „stijkoho”. Czy można usprawiedliwić taką kategoryczną izolację nie od kogoś, a od samych siebie? „Nechtuwaty” (lekceważyć). Mówiąc o czasowniku „nechtuwaty”, autorzy uważają, że może on stawiać dwa pytania: kogo?/co? jakim?/czym? Z tym trudno się zgodzić. Nie ma wątpliwości, że forma „nechtuwaty szczo” (lekceważyć co) bliżej stoi ukraińskiej składni czasownikowej. Pytanie „szczo” stawia po sobie i słowo „lehkoważyty” (lekceważyć), a pytanie „czym” po nim — to skutek „zbliżania języków”. Kiedy zaś norma językowa dopuszcza dwa warianty, to praktyka dowodzi, że zwycięża wariant, który powtarza rosyjski użytek. Dzisiaj w prasie nikt nie lekceważy „szczo”, a jedynie „czym”. Mało tego, mój tekst z „nechtuwaty szczo” redaktor czasopisma poprawił na „czym”. Pozwalając na wybór jednego z dwóch, skazujemy jeden z nich — i to właśnie ukraiński — na zniknięcie. Z punktu widzenia informatywności, „nechtuwaty szczo” jest bardziej informatywne niż „nechtuwaty czym”. To oddajmy pierwszeństwo bardziej informatywnemu wariantowi. KALKA JAK MUCHA: GONISZ DRZWIAMI, LECI OKNEM Duch sprzeczności (oporu) — tak autorzy tłumaczą rosyjską parę „bez protiworeczija”. Skalkowaną „superecznist’” (sprzeczność) tutaj całkiem stosownie zastąpić „nezhoдою” (niezgodą): duch niezgody, a „sprowtyw” (opór) odrzucić, bo to kalka polskiego „sprzeciw”, co oznacza opór. Wątpliwe, czy duch oporu może być odpowiednikiem ducha niezgody. „Ne najkraszonym czynom” (nie najlepszym sposobem). To dosłowne tłumaczenie sąsiedzkiego „nie nałuczszym obrazom”, kiedy prościej powiedzieć „ne najkraszcze” (nie najlepiej). „Nezliczenna bezlicz” (niezliczona mnogość). Ta para ma zastąpić sąsiedzkie „nieisczislimoje mnożestwo”. Czyż samego słowa „bezlicz” nie wystarczy? „Maty (wełyke) znaczennia” (mieć (wielkie) znaczenie). Ta kancelaryjna forma ma ludowy ukraiński odpowiednik „(bahato) ważyty” (dużo ważyć). „Za wsima parametramy”, „za swoimy mashtabamy” (według wszystkich parametrów, według swoich skal). Autorzy piszą: „…zbihajet’sia za wsima parametramy”, „wełyczenia za swoimy mashtabamy robota”. Tutaj „za” kalkuje rosyjskie „po”. A Ukraińcy mogą obchodzić się bez przyimka: „…zbihajet’sia wsima parametramy”, „wełyczenia swoimy mashtabamy robota”. „Ponad te” (ponadto). To kalka od „swierch towo”. Ukraiński język klasyczny znał słowo „ponad”, ale pary „ponad te” nie utworzył. Zamiast mówić „Ponaд te, win spiwak” Ukraińcy mówią „Poza tym, win spiwak”. „Fachiwet’ u hałuzi proektuwannia szlachiw” (specjalista w dziedzinie projektowania dróg). Kancelaryjna kopia z ruszczyzny, kiedy prościej mówiąc jest to — „proektuwalnyk szlachiw” (projektant dróg). AKCENTY „Czolo” (czoło). Badanie stawia akcent na pierwsze O — jak u Hrinczenki. I u niegoż-taka para „na czoli” — z akcentem na I, a to świadczy, że i „czolo” trzeba akcentować na drugim O: „czolO”, bo „selO” — na „selI”, „wiknO” — na „wiknI”. NIEPOŻĄDANE FORMY W WYKŁADZIE „Hałstuk” (krawat). Nie przyjmując słów „nawoloczka” (poszewka), „nedolik” (wada), „mahazyn” (sklep), „kazna” (skarbiec), „dochid” (dochód), „zastinok” (katownia), jak można pochwalać „hałstuk”? „Wiz’mimo, doslidymo, rozhlaniemo” (weźmy, zbadajmy, rozważmy). Autorzy nie stronią od form rozkazujących „wiz’mimo”, „poczimo”, a czasami — „wiz’memo”, „doslidymo”, „rozhlaniemo”. Trzeba być konsekwentnym. „Poniemeczyty” (zniemczyć). Bliżej do ukraińskiego słowotwórstwa „ponimczyty”, jak „poturczyty”. Słownikowe „onimeczyty” — forma nie ukraińska. „Wse ce”, „us’omu c’omu” (wszystko to, wszystkiemu temu). Zwrot „wse eto odni słowa” autorzy tłumaczą „ce wse — sami słowa”. Szyk słów w parze „ce wse”, gdzie po „ce” następuje „wse” — jest jedynym poprawnym szykiem słów w tym wyrażeniu. Taki szyk mówiący przyswoili dlatego, że powiedzieć „wse ce” nie brzmiało przez powtórzenie sylab „ce” — „ce”. Były i inne przyczyny. Odmieniać tę parę łatwiej właśnie w szyku „ce wse” lub „te wse”, niż w szyku „wse ce” lub „wse te”. Ludzie mówili „Z toho wsioho wyjszow pszyk”, i to było łatwiej powiedzieć, niż „Z us’oho toho wyjszow pszyk”. Słowo „wse” w parze „ce wse” lub „te wse” nie potrzebowało wymiany W na U, bo dźwięk W w słowie „wse” wymawiał się po samogłosce E w słowie „ce” lub „te”, i dlatego nie podlegał wymianie na U. Zatem nasi przodkowie mówili nie „Usi ci dity — syroty”, a „Ci wse dity — syroty”. Poza wszystkim innym, to najbardziej informatywny wariant. W języku współczesnych pod wpływem dwujęzyczności szyk słów w parze „ce wse” i „te wse” zmienił się. Dzisiaj wśród nosicieli postsowieckiego koine mało kto używa „ce wse”. Ale ten, kto chce zachowywać słowiczą niepowtarzalność naszego języka, nie ma prawa odchodzić od tej niepowtarzalności. „Aby łysz” (byle tylko). Formy „aby łysz” nie rejestrują źródła języka ukraińskiego, ale spotykamy formę „abyno”. Formę „aby łysz” utworzyli nosiciele koine jako kalkę rosyjskiego „lisz by” po tym, jak moda używać „aby” zamiast „szczob” przytłumiła prawdziwe znaczenie słowa „aby”. „Riabyty” (migać/pstrokacić). Autorzy piszą „aż w oczach riabyty”. Trzeba „aż w oczach riabije”. „Adże” (przecież). Oficjalne koine kanonizowało tylko tę formę. Autorzy nie używają wariantów, ale są formy „bo ż”, „ż” („że”). „Obowiazkowo” (obowiązkowo). To samo z tą formą — ona jest kancelaryjna. Należy posługiwać się synonimami „neodminno”, „koneczno”, „koncze”, „bud’-szczo”. DYSKUSYJNE MIEJSCA „Dniamy” (w te dni). Autorzy nie zgadzają się ze skróceniem formy „cymy dnia-my”. Formy językowe dążą do skracania się. To proces nieodwracalny. „Oborotnyj”, „obihowyj” (obrotowy). Trudno zrozumieć, dlaczego „kapitał oborotnyj”, a „koszty obihowi”. „Neporusznyj”, „neruchomyj” (nieporuszony, nieruchomy). Autorzy twierdzą, że te słowa to nie synonimy. Synonim — to „słowo bliskie lub tożsame znaczeniem do innego”. Słowa „neporusznyj” oraz „neruchomyj” nie są absolutnymi, czyli zamiennymi synonimami, ale są synonimami. „Jabłuko nezhoды” (jabłko niezgody). Autorzy nalegają, że trzeba mówić „jabłuko rozbratu”, czyli iść za rosyjskim tłumaczeniem. Ałła Kowal w zbiorze „1000 skrzydlatych wyrażeń ukraińskiego języka literackiego” (K., 1964) cytuje z literatury właśnie „jabłuko nezhoды”. „O”, „ob”. Autorzy uważają, że przyimek „ob” dotyczy tylko wyrażeń o czasie: „o druhij hodyni” (o drugiej godzinie) itd. A jak wyjaśnić wyrażenia „Letiw ptach ob wis’my nohach” (Leciał ptak o ośmiu nogach) (Nomys) oraz „…ne chata, a kurin’ o chotyroch stinach” (…nie chata, a szałas o czterech ścianach) (Hryhir Tiutiunnyk)? Czyż celowo zamykać się w wąskich granicach? „Otchrokhat’”. Po naszemu „otchrokhat’” będzie nie „wybuduwaty” (zbudować), a „wybechkaty” (P. Zahrebelnyj). Nie można jednakowo tłumaczyć stylistycznie różnoznacznych synonimów. „Zniaty” (zdjąć/nakręcić). Ten czasownik, kiedy chodzi o film, ma, jak dla mnie, lepszą, choć i dłuższą formę „zafilmuwaty”. SKŁONNOŚĆ DO HIPERPURYZMU „Wyraz” (wyrażenie). Autorzy odmawiają temu słowu prawa do istnienia, rekomendując zamiast tego „wysliw” (wypowiedź). Zapominają, że mówiący dobierają z szeregu synonimów najlepszy ze względu na łatwość wymowy. Nasz smak językowy nie pochwala form, gdzie powtarzają się dźwięki. A w słowie „wysliw” powtarzają się i samogłoski (y, i), i spółgłoski (w). Dlatego słowu „wyraz”, pomimo jego rzekomej nieukraińskości, oddawano pierwszeństwo. Zakazami zaś trudno zwalczać naturalne procesy rozwoju języków. „Kofe” (kawa). Autorzy bardzo trafnie skrytykowali tworzenie przez zbliżaczy języków dwóch słów „bohatyr” (bohater) i „bahatyr” (bogacz). Jednak nalegają na istnienie dwóch słów „kawa” i „kofe”. Możliwe, że w literaturze specjalistycznej taki podział jest słuszny. Na poziomie potocznym zaś doprowadzi on do utrwalenia formy „kofe” zamiast „kawa”, jak to stało się ze słowami „prolisok” (przebiśnieg) i „pidsnizhnyk” (przebiśnieg) — słownikowy podział „zjadł” „proliska”. POLEPSZENIE Zadawać żal komuś. Autorzy tłumaczą tę parę jako sprawiać cierpienie. Bliżej prawdy będzie sprawiać ból duszy lub też odzywać się bólem w czyimś sercu. Zdrowia życzymy! To powitanie kalkuje formę Życzymy zdrowia! Czyż nie naturalniej powiedzieć: Bądźcie zdrowi, panie sotniku? DODATKI Przynajmniej. Polecając tę formę, warto wspomnieć także słowo bodaj: “Chcę mieć możliwość bodaj pisać” (Z żywych ust). W ten sposób. Synonimem tej formy jest słowo tak. Nie zmrużyć oka. Najlepszym odpowiednikiem tego wyrażenia jest nie sklejać oczu (Łesia Ukrainka). Następny w kolejce. Goląc się w zakładzie fryzjerskim w Krasnodarze, zwróciłem uwagę na język fryzjerek. Skończywszy strzyc lub golić klienta, fryzjerki zwracały się do kolejki: “Następny!” Takiego użycia tego słowa zamiast słowa następny język rosyjski nie zna. Widocznie w Krasnodarze, tak jak w Odessie, mieszkańcy, stając się rosyjskojęzycznymi, zamieniali znane im ukraińskie słowa i zwroty na rosyjskie. Słowo kolejny zastąpiło nasze słowo dyżurny. U Kubańczyków — dawnych zaporoskich kozaków — to słowo oznaczało to samo, co współczesne słowo następny. ŹRÓDŁA A morzu przeogromnemu, głębokiemu i potężnemu wody nie dodasz. Te słowa należą nie do Szczogolewa, a do Hlibowa. PROPOZYCJE Skorupiaki. Autorzy proponują właśnie takie użycie, ustalone przez sowieckie językoznawstwo. Mamy możliwość nazywać tę klasę istot jednym słowem — raki. My przecież nazywamy gatunek rybopodobnych rybami, to dlaczego nie zastosować takiego modelu także do raków? Te uwagi poczyniono po to, aby polepszyć jakość nieprzeciętnego badania, którego drugie wydanie obowiązkowo się pojawi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn