Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

WYSOKI MODERNIZM LITERATURY ROZSTRZELANEGO ODRODZENIA

Слово Просвіти, №38 за 2008 рік

Mychajło NAJENKO Prawie jak u Gogola: “W bramy… gubernialnego miasta NN wjechała… resorowa niewielka bryczka, w jakiej jeżdżą kawalerowie…” Tym razem nie był to “miasto NN”, a dalekie (ponad 200 km od Kijowa) wieś Palczyk, położona na dzisiejszej ziemi czerkaskiej. W bryczce (mijając “z wiatrem” malownicze miasteczka i wsie Wasylków, Lisiankę, Zwinogródkę, Kałnybołoto, Hulajpole) jechał rzeczywiście “kawaler”, jednak nie bohater Gogola, a jeden z mało znanych poetów “chatian” Mykoła Kowalenko (1887—1956). Był rok 1918 lub 1919, w Kijowie to rodziła się, to dławiła ukraińska państwowość, nasz “chatianin” otrzymał wtedy jakiś honorarium (za wydane zbiory wierszy “Ognista łza”, 1917; “W krwawym mgle”, 1918) i pozwolił sobie odwiedzić ziomków “resorową” bryczką. Od takiego “szyku” zapierało mu dech, bo 10 lat wcześniej opuścił wieś tylko w lichej odzieży i z… torbą wierszy pod pachą. W kilku gazetach (almanachach) oraz w “Ukraińskiej chacie” udało mu się niektóre z tych wierszy opublikować (“Do śpiewaka”, “Elegia”, “Szczęście, szczęście…” i in.), nie bardzo nimi zasłynąć, ale jeden wers z nich zapadnie w pamięć… Pawłowi Tyczynie i złotym echem odbije się w jego (jak powiedzą W. Barka i J. Ławrynenko) “klarnetyzmie”. Porównajmy: “Ale śmierć przechytrzę ja, / Bo całkiem jeszcze nie umrę ja…” (M. Kowalenko, 1912). “I jak ja umrę — nie rozumiem: / Życie moje — odwieczne…” (P. Tyczyna, 1915). Jest to bodaj najbardziej charakterystyczna cecha nowego etapu w ukraińskim modernizmie: na miejsce smutku, beznadziei i przeczucia apokalipsy stawała wiara w nieśmiertelność, w wieczność życia. A przejmowali się tą wiarą, jak widzimy, i nie zawsze utalentowani wierszopisowie, i poeci czystego, jak szczera dusza, słowa. Na czym mogła opierać się ta wiara? Bardziej znanym M. Kowalenko był jako autor zbioru poetyckiego “Pod krzyżem życia”. W 1910 r. ujrzał on światło dzienne w Kijowie za wsparciem S. Jefremowa (ziomkowie przecież!), a rok później został wznowiony także w “zagranicznym” wtedy Lwowie. Znamienny był w nim metaforyczny tytuł, który symbolizował ciężki krzyż ukraińskiej niewoli i wiarę w to, że do ukrzyżowania na tym krzyżu sprawa nie dojdzie. Lata 1917—1919 pokazały, że w tym był sens: przewrót lutowo-październikowy 1917 r. w Petersburgu spowodował w ówczesnym Imperium Rosyjskim “paradę suwerenności”, a Ukraina ogłosiła się początkowo suwerenną republiką w składzie imperium, a na początku 1918 roku — i całkowicie niepodległą. Poeci, jak wiemy, posiadają jakieś “boczne czucie”: nawet w najmroczniejszych czasach są zdolni (jak “szeregowy” w literaturze M. Kowalenko czy przyszły “książę” poezji P. Tyczyna) niespodziewanie poczuć, że “ich” życie — “odwieczne”. Można wybaczyć im “lokalność” takiego (tylko z Ukrainą związanego) optymizmu, bo zbyt bolesne i długie było czekanie na niego… W ciągu dwóch rewolucyjnych lat zmieniły się trzy formy rządów na Ukrainie (Ukraińska Republika Ludowa — Hetmanat — Dyrektoria), równolegle z nimi “grasowała” w różnych regionach Ukrainy także atamańszczyzna (większe i mniejsze półwojskowe zjednoczenia na czele z “ojcami-atamanami” w rodzaju Machny, Hryhorjewa, Zełenego i in.), a w latach 1920—1921 ze wszystkim tym skończyły krwiożercze wojska “przemalowanego” Imperium Rosyjskiego. Przeinaczone, początkowo nazwano je Federacją Rosyjską, a z czasem (1922 r.) — eseserem (ZSRR). Siłą wciągniętej w ten eseser Ukrainie nadano oficjalny status lipnie równoprawnej republiki — USRR, którą później (przez nieprzyzwoitość skrótu) zastąpiono “przyzwoitszą” — Ukraińską Socjalistyczną Republiką Radziecką (USRR). Jak (w szerszym rozumieniu) wpływały te wydarzenia na rozwój najnowszej historii i literatury? Dla ukraińskiego pisarza W. Wynnyczenki były one początkiem nowego odrodzenia narodu, dla rosyjskiego I. Bunina — “przeklętymi dniami” (swoje zapiski z lat 1918—1920 nazwał “Okaiannyje dni”), a filozof-emigrant M. Bierdiajew zauważył w nich ciemność nowego Średniowiecza. “Oznaczyłbym nasz czas — pisał w 1923 roku — jako koniec nowej historii oraz jako początek nowego Średniowiecza… istniejemy w epoce, która przypomina rozpad antycznego świata”. Dla najbardziej przekonanych pisarzy-modernistów, którzy orientowali się na świat piękna i pragnęli utwierdzić w prawach początkowo po prostu jednostkę, a potem i nadludzi (według Nietzschego — “Ubermensch”), oznaczony przez Bierdiajewa rozpad oznaczał całkowity krach ich iluzji: na ich oczach piękno rozpadało się na kawałki, jak czysta tafla wody — na odpryski, gdy wrzucić do niej kamień. A ubóstwiana przez modernistów jednostka w realnym życiu stopniowo zaczęła nabierać cech idioty. Korzeniami swoimi ten idiota sięgnął w… naukę zwulgaryzowanych teoretyków rozwoju cywilizacji Karola Marksa i Fryderyka Nietzschego. “Ekstrema się spotykają” — mawiał I. Franko. Choć K. Marks był wyznawcą kolektywizmu, a F. Nietzsche — “nadludzkiego” indywidualizmu (“Homunkulusów piekli i warzyli, — / To “Ubermensch”, to “kolektyw”), kierunki ich wizji niespodziewanie się przecięły. I przede wszystkim na drodze poszukiwań zamiennika Boga na ziemi. K. Marks uważał, że na Jego miejsce przyjdzie bezbożnik-proletariat i tak “dobro może być zrealizowane przez zło”. F. Nietzsche na miejsce Boga postawił “nie co innego, jak diabła” i nawet “odważył się najdalej ze wszystkich przejść po osobistej drodze ateizmu, odkrywając jego istotę kosztem “nadludzkiego” eksperymentu nad samym sobą… zakończył swoje życie jako chory psychicznie”. W pewnym sensie teorie Marksa — Nietzschego były niezbyt ukrytym szkalowaniem chrześcijaństwa z pozycji judaizmu, ale kto wtedy nad tym się zastanawiał? Idioci od K. Marksa (bezdomny prawnik, który nigdy nie pracował w zawodzie, W. Uljanow-Lenin, i niedouczony seminarzysta, który “przebijał się” więzieniami i zsyłkami, J. Dżugaszwili-Stalin), przejmując władzę, swoją działalność bazowali na marksowskiej teorii “światowej rewolucji”; czując awanturniczość swojego wymysłu (zwróćmy uwagę, że obaj swoje prawdziwe nazwiska ukryli pod pseudonimami!), w różne końce świata rozsyłali ze specjalnymi zadaniami i wypchanymi portfelami podwrotną agenturę, a w osobno wziętym imperium (ZSRR) kanonizowali dyktaturę twórcy światowej rewolucji — proletariusza (w rzeczywistości dyktaturę jednej — pseudokomunistycznej — partii) i… żołądek. Twórczość i duchowość ogłaszali “nadbudową” nad żołądkiem. Jako podsumowanie — “organiczna i do dziś niepodzielna kultura-cywilizacja rozpada się na, rzec by można, „czystą” kulturę i „czystą” (nagą) cywilizację, a między nimi powstaje złowieszcza przepaść… Powstaje diabelski mit o klasach, który przecina żywe ciało narodu. Człowieka odrywa się od ziemi i przyrody, które są gruntem wszelkiej twórczości. Wreszcie wykorzeniony i zatomizowany człowiek wypada z organicznego systemu wszechświata, zrywa swój związek z naturalną twórczością, a odpowiednio i z samym Twórcą…”13. W ciągu dwudziestu porewolucyjnych lat ci idioci wytępili najpotężniejszą twórczą inteligencję. Tym samym dokonano zamachu na kod genetyczny każdego narodu, który wchodził w skład imperialnego ZSRR. A Europa… Tam w 1918 roku też rozpadło się jedno z największych imperiów przeszłości — Austro-Węgry. W jej skład wchodziła też część Zachodniej Ukrainy. Po pewnym czasie władzę przejęli tam swoi idioci. Po faszystowsku orientując się na ideę nadczłowieka F. Nietzschego, albo próbują stworzyć nowe imperium — tysiącletnią Rzeszę (niemiecki „übermensch” A. Hitler), albo ustanawiają faszystowskie reżimy we Włoszech (B. Mussolini), Hiszpanii (F. Franco) i innych krajach. W Europie i na świecie wszczynają się tak krwawe orgie, że ginie w nich więcej ludzi, niż zginęło w wojnach przez całą poantyczną epokę. Tylko w czasie tak zwanej wojny domowej w Rosji (1917—1921) położyło głowy „15 milionów… swojego населения”14; wszyscy oni w całości na sumieniu pierwszego w „nowej” Rosji idioty W. Lenina. Jego następca J. Stalin zamęczył głodomorami, represjami i wojnami około 100 milionów tego „nasielenia”. Druga wojna światowa, zwycięstwo w której komunistyczni ortodoksi do dziś przypisują J. Stalinowi, zabrała około 50 milionów istnień15, a podczas pogrzebu tego tyrana (1953) zginęło około trzech tysięcy… idiotów. Tutaj używam tego słowa w pierwotnym znaczeniu (w tłumaczeniu z greckiego idiot — ignorant), zapożyczywszy je od szefa stalinowskiego KGB Ławrientija Berii. Nie pozwolił on swojemu synowi iść na pogrzeb J. Stalina, mówiąc: „Nie wiadomo, co zrobią ci idioci, którzy nie zdążyli oddać czci tyranowi za jego życia; a teraz, pragnąc „nadrobić” przed martwym, mogą co chcesz zrobić!” Słowo „tyran” nie wie, ile głów poleciało z karków w azjatyckich krajach — Chinach, Korei czy Wietnamie, w afrykańskim Kongu czy na amerykańskiej Kubie, które po trzydziestu-czterdziestu latach od lutowo-październikowego przewrotu w Rosji też zachłysnęły się kolektywistycznym idiotyzmem K. Marksa. Łączyć wszystko to z odżegnaniem się modernistów od kolektywizmu oraz z ich orientacją na indywidualność, oczywiście, nie można. Albo nie nadszedł czas, żeby zrozumieć: Jezus Chrystus też nie wzywał nikogo do wypraw krzyżowych, a ile ich było i ile istnień one zabrały?! Jeszcze raz wsłuchajmy się w wypowiedzi M. Bierdiajewa o „końcu nowej historii” oraz J. Małaniuka o złowieszczej przepaści między kulturą a cywilizacją; zwróćmy uwagę na to, że współcześni politolodzy Rosji przy okazji nie zapominają mruknąć: lutowo-październikowy bunt, barbarzyńskie zniszczenie rodziny carskiej itp. sprowokowali… poeci rosyjskiego „srebrnego wieku”, czyli moderniści-symboliści (K. Balmont, F. Sołogub, W. Briusow, A. Błok i in.). Oni, powiadają, swoją twórczością zasiali ziarna nihilizmu w stosunku do „ojczyzny”, „narodu” i „władcy”, w wyniku czego powstała typowa dla Rosji „smuta” i przejęli władzę… 1 Oficjalnie to miasteczko miało wtedy i ma obecnie nazwę Katerynopil, ale jeszcze do połowy XX w. starsi ludzie posługiwali się nazwą Kałnybołot. 2 W zbiorze „Ukraińska chata” (K., 1990. — S. 84) jego kompilator Wał. Szewczuk pisał, że informacji o M. Kowalence nie ma. Później zebrali je nauczyciel-poeta J. Iwaszkiewicz, literaturoznawcy W. Poliszczuk i M. Ponomarenko, w wyniku czego w „ULE” pojawił się odpowiedni artykuł o poecie (T. 2. — S. 509). 3 Zob.: Ławrynenko J. Rozstrzelane odrodzenie. — K., 2005, — S. 757. 4 Ukraińska chata. Poezje 1909—1914 rr. — K., 1990. — S. 86. 5 Tychyna P. Zbiór utworów w 12 t. — K., 1983. — T. 1. — S. 304. 6 Zgodnie z radziecką historiografią, w lutym 1917 r. w Imperium Rosyjskim miała miejsce „burżuazyjna” (ze znakiem „minus”), a w październiku tego samego roku „proletariacka” (ze znakiem „plus”) rewolucje. Obecnie utwierdza się myśl, że te rewolucje były (przede wszystkim lutowa) „zdradzieckim ciosem w plecy, po Ukraina przeżywa najsmutniejszy jubileusz: 750-lecie narodowej katastrofy, która wydarzyła się w wyniku rozstrzelania przez władzę radziecką duchowego odrodzenia lat 20—30. XX w. i spowodowanego przez nią Hołodomoru 1932—1933 rr. Te wydarzenia znalazły odzwierciedlenie w twórczości ukraińskich pisarzy, zmieniając estetyczny paradygmat modernizmu jako kierunku artystycznego końca XIX — początku XX w. Przeszedłszy drogę „wczesnego” (I. Franko, Łesia Ukrainka, O. Kobylańska), „odczutego” (W. Stefanyk, M. Czeremszyna, M. Kociubynski) i „deklarowanego” (M. Woronyj, O. Ołeś, „mołodomuzywci” i „chatiany”), modernizm nabył, jak i we wszystkich literaturach europejskich, cech „wysokiego”. O niektórych cechach wysokiego modernizmu w literaturze ukraińskiej czasów „rozstrzelanego odrodzenia” mowa w cyklu artykułów Mychajła NAJENKI.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn