Strona · s. 15strona oryginału ↗
POD DEWIZĄ HERBU „ABDANK”
Слово Просвіти, №38 за 2008 рік
Ludmiła DECHTIAROWA W nocy po Dniu Niepodległości otrzymałam list. Pieczęć na nim była podobna do tryzuba. Hetman Bohdan wyraził nadzieję, że będę mogła opowiedzieć chętnym o znaku heraldycznym W na tej pieczęci. Tak zdarzało się już wcześniej, dlatego spokojnie czekałam na kontynuację snu, podobnego do stron powieści rycerskiej. Starożytne zamki, trąbią heroldowie, ktoś spada z konia podczas turnieju. Jak to ekscytowało w młodości, zresztą teraz też. Zatem do boju o honor herbu „Abdank”! * * * Symbol W — jeden z najstarszych znaków heraldycznych rycerstwa średniowiecznej Europy. Wtedy jeszcze istniało Księstwo Kijowskie. W starożytnych herbarzach państw słowiańskich istnieje legenda, że ten znak po raz pierwszy pojawił się na herbie Czecha Skuba. Jego pasował na rycerza król w XIII w. Zatem Skub musiał pilnie ułożyć własną dewizę rycerską. Według zasad heraldyki, tekst dewizy uogólniano na wizerunku herbu na tarczy — tarcza nie może być pusta. Wszystkie słowa dewizy Skuba zaczynały się na V: Veritas, Viktoria, Virtus et Vita. W tłumaczeniu z łaciny — „Prawda, Zwycięstwo, Życie jako Stałość (lub Męstwo i Życie)”. Zgodnie z zasadami, dla dewizy odszukano symbol heraldyczny — znak W. Z taką dewizą rycerz nie wygląda zbyt wojowniczo. Skub był zwykłym obywatelem, a bohaterem stał się wcale nie z bronią w ręku. Miasto żyło, obawiając się strasznego żarłocznego węża, którego wspólnota musiała karmić. Kiedy doszło do tego, że oprócz siebie nie ma czym karmić, Skub wziął skórę jagnięcia, włożył siarkę i smołę i podsunął wężowi. Temu zapłonęły wnętrzności i wypił prawie całą rzekę. Oczywiście pękł, a Skuba nagrodzono herbem rycerskim. Minęło trochę czasu i znak W otrzymał nazwę heraldyczną „Abdank”. Próżno szukać tego słowa w słownikach, bo pochodzi ono od wyrażenia. Jakiego właśnie, dowiemy się z herbarza. Król Henryk jakoś przyjmował polskiego posła Skarbka. Chwaląc się skarbcem, powiedział coś obraźliwego dla Polski. Posłaniec króla Bolesława znalazł godny gest dyplomatyczny: zdjął własny złoty pierścień i dodał do kosztowności króla. Ten również nie chybił w pojedynku honorów, a bardzo uprzejmie odpowiedział: „Habe dank”, czyli „Podziękowanie za skarb”. Tak te słowa przekształciły się u heraldyków w „Abdank”. Ród hrabiego Skarbka pochodził od Skuba i miał na herbie W. Dlatego właśnie ten znak nazwano „Abdankiem”. Herbem „Abdank” władał prawosławny szlachcic Rusin Michał Chmielnicki. W jego rodzie mogło się to stać zgodnie z tradycją. Znaki heraldyczne wysoko urodzonych wojewodów przechodziły na sztandary drobniejszych szlachciców, którzy z własną dwornością stawali pod sztandarami tych wojewodów. Jeśli nie chybił w wyprawie i boju, potomkowie mogli odziedziczyć herb z jakimiś nowymi dodatkami. Na pieczęci hetmana Chmielnickiego do W od góry dodano wizerunek krzyża. Takie coś widzimy na herbie Syrokomla, który również pochodzi od „Abdanku”. Ślub z Kozaczką formalnie obniżył status Michała Chmiela do stanu społecznego żony, który miał jego syn Bohdan. Ale to zbliżyło rodzinę z kozacką wierzchułką, kiedy Chmielniccy przeprowadzili się na Czehryńszczyznę. Bohdan bardzo szanował rodowód ojca. Po dwóch decydujących zwycięstwach, pod Żółtymi Wodami i pod Korsuniem, pozwolił, aby w rejestrze Wojska Zaporoskiego pojawił się wiersz „o starożytności klejnotów panów Chmielnickich”: …Klejnot, który dom Chmielnickich przyozdabia, W męstwie, w wierze, w prawdzie mocno utwierdza, Nie dziw, bo abdank jest znak szczerej powolności, Krzyż za fundament wiary, Chmielnickich męstwa… („Fundament” — „istota”, „chleb powszedni”). * * * Autorytatywni galicyjscy historycy minionych stuleci Sadok Barącz i Iwan Krypiakewycz doszli do wniosku: rodowe gospodarstwo Michała Chmiela było we wsi Chmielnik koło miasta Rzeszowa na Chełmszczyźnie (obecnie Polska). Herb „Abdank” również rozpowszechniał się na Zachodniej Ukrainie. Z badań historycznych: „Pan-kozak (czyli szlachcic ożeniony z Kozaczką) Chmiel dobrze gospodarował, był przystojny z twarzy, żoną była zamożna Kozaczka z Perejasławia. Kiedy wyjeżdżał ze swoją czeladzią z dworu, kobiety-szlachcianki aż oczy wyrywały i wyrzucały swoim mężom, czemu nie są tacy, jak pan-kozak Michał”. Panowie-sąsiedzi spalili jego posiadłość i zniszczyli gospodarstwo. Zagrażająca sytuacja w Chmielniku niepokoiła przychylną Chmielnickim rodzinę hetmana koronnego polskiego Stanisława Żółkiewskiego. Pisał do żony Reginy, że „bunt ten krańcowy jest rzecz niebezpieczna. Grabieże zagrażają Chmielnikowi”. Podczas najazdu wściekłe „towarzystwo” ogłosiło Michała banitą — człowiekiem, którego oskarżono o popełnienie haniebnego czynu — i „pognało rodzinę na banicję, że i głowy nie było gdzie przychylić”. Ciekawe, na ile haniebnym był ten czyn, skoro po nim losem Chmielnickiego zaczęła opiekować się honorowa wierzchułka polskiej arystokracji. Pani Regina udzieliła schronienia wygnańcom. W 1594 roku Michała mianowano naczelnikiem ochrony. Hetman Żółkiewski stale przebywał na wojnie lub w dyplomatycznej delegacji. Jego marzenie, miasto-twierdza Żółkiew, dopiero kładło pierwsze kamienie fundamentu. Mając na rękach dzieci, Regina musiała jeszcze doglądać budowy. Odtąd mieszkała koło Żółkwi w dobrze ufortyfikowanej Turynce, a Chmielniccy byli obok. W grudniu 1594 r. urodził się ich syn Bohdan, w chrzcie Zynowij. Przykro, że prawie nie słyszymy „Bohdan Mychajłowycz”, przecież ojciec na to zasługuje. Jeszcze przykrzej, że o żonie Michała nie wiemy prawie nic. I rzecz nie tylko w zniszczonych krajowych archiwach: nie ma tradycji, prawdziwej, a nie słownej czci dla opiekunek kozackiego rodu. * * * W Żółkwi, która jest niedaleko Lwowa, łatwiej wyobrazić sobie, jak na jej terenach ćwierkało małe ptaszę szczęśliwych rodziców Chmielnickich. To jedyne ukraińskie miasto, które w całości uznano za rezerwat architektoniczny europejskiego poziomu. W nim — harmonijne połączenie wykwintnych starożytnych budowli renesansu, baroku, klasycyzmu. Kościoły, cerkwie, klasztory czasów pani Reginy nigdy nie przestały działać i teraz wyglądają jak muzea sztuki sakralnej. Nie mniej ciekawe są domy zwykłych mieszczan. To, co podupadło, teraz próbują odrestaurować. Cały architektoniczny przepych można obejrzeć w kilka godzin. W oparach historycznej aury na tle pałacu rodziny Żółkiewskich można wyobrazić sobie postać młodego Bohdana. Przygotowuje się do bycia studentem Lwowskiego Kolegium Jezuickiego. Jego wiara jest prawosławna, więc musi przeciwstawić się próbom wykładowców nawrócenia na katolicyzm. Rozumie to i ojciec, ale odsyła do kolegium dla należytego poziomu edukacji. Do takiej decyzji skłonił go Stanisław Żółkiewski, który założył tę placówkę edukacyjną dla swojego spadkobiercy Jana. W 1605 roku poważny magnat Jan Daniłowicz bierze ślub z córką Żółkiewskich Zofią. Z tą datą wiąże się przeprowadzkę Chmielnickich na Czehryńszczyznę. Mogło to stać się i wcześniej, bo Daniłowicz był sąsiadem Żółkiewskich i dobrze przyjrzał się Michałowi. Jemu pilnie była potrzebna Współczesna kompozycja na temat herbu i pieczęci „Abdank”
ukraińskiej zamożnej wierzchówki, której interesy są absolutnie przeciwne. Na niezamieszkane pustkowia uciekali przed uciskiem Białorusini z okolic Mozyrza, chłopi z okolic Winnicy, Kijowszczyzny, trafiali się Moskale, Mołdawianie, Grecy, Tatarzy, Wołosi. Ten międzynarodowy konglomerat wpisywał się w geny tych, którzy zdążyli osiedlić się wcześniej. Główną cnotą nie była czystość krwi, a wiara prawosławna oraz szacunek do własności wspólnoty. Jeśli coś ukradłeś — piętno złodzieja na kolejne pokolenia. W takim konglomeracie Mychajło Chmielnicki był pisarzem podczas poboru podatków. Początkowo pełnił obowiązki osadźcy — wyznaczał place pod nowe wsie i zachęcał do nich przesiedleńców — osadzał. Ulepsza infrastrukturę miejscowości, zakłada nowe cerkwie prawosławne, sprzyja rozkwitowi działających. Dla siebie na obrzeżach Subotowa zakłada chutor Nowosielicę. Wreszcie, jako podstarosta za Parafialny kościół św. Wawrzyńca, grobowiec rodu Żółkiewskich
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
