Zdjęcie: Nadija Kyrjan
Jak nauczyć się żyć po ukraińsku? Nawet kiedy jesteś już dawno dorosły, masz dzieci i wnuki? Proste: trzeba się uczyć! Czytaj na str. 14
ALMA MATER — 175!
WOŁODYMYR HARBUZ: SPOWIEDŹ ARTYSTY
Tłumaczenie maszynowe
LIST CZYTELNIKA — DO DRUKU!
Jurko ZELENYJ
Choćby kto co mówił, ale gdyby nie festiwal „Czerwona Ruta” w 1989 roku, nie istniałoby u nas zjawisko takie jak Ukraińskie Sceny Współczesne. Jestem co do tego przekonany na sto procent! Proszę zauważyć: celowo nie mówię o całej branży rozrywkowej. Taki sobie szoubiznes nagich i bezgłosych oczywiście by się pojawił, nigdzie by nie znikł, ale zespołów i wykonawców, którzy swoją robotę wykonują z sensem i twórczo, na pewno by nie było. Rozpadłyby się wszystkie te „BH” (w ukraińskim rozumieniu — Bracia Hadiukiny), „VV”, „Kumu Wnyz”, Maryja Burmaka, „Skriabin”, „Płacz Jeremiasza”, Ruslana, Katia Chilli, „Tanok na Majdani Kongo”, Julia Lord, „Tartak”, „Motorrolla” i wiele innych, którym ten wzlot dał natchniony impuls świata, rozpadłyby się jak ryba o lód i zeszłyby na manowce i podwórkowe bezdroża. Oczywiście, nie każdy, kogo zapaliła „Czerwona Ruta”, wytrzymał próbę czasu, nie każdy sobie poradził w społeczeństwie, które czci boga Konsumu, ale jednocześnie wszyscy śpiewacy, których dziś uważamy za gwiazdy ukraińskiego rocka i popu, wyszli właśnie z „Czerwonej Ruty”. Nawet Ircia Bilyk i Natasia Mohylewska, które choć z czasem „przeobraziły się”, to jednak nie wiadomo, gdzie by teraz były, gdyby nie wypłynęły na „Czerwonej Rucie” w latach ‘89 i ‘95. A co tam gudki: gdyby nie „Czerwona Ruta”, nie wiadomo, czy powstałby na świecie taki kraj jak Ukraina! Bez przesady! Dziś łatwo tak mówić: festiwal, zabawa, a we wrześniu 1989 roku, niemal dokładnie na dwa lata przed proklamowaniem Niepodległości, podczas I „Czerwonej Ruty”, wielu widzów w dosłownym znaczeniu dostało po głowie milicyjną pałką (ówcześni dowcipnisie nazwali to narzędzie uspokajania „demokratyzatorem” albo „demokratką”) — za…. Trzy zęby i Żółto-Błękitny Sztandar! Nie wierzycie?
No to zapytajcie świadków tamtych wydarzeń, uczestników. Na szczęście nie tak wiele lat minęło, więc wspomnienia jeszcze nie zdążyły się rozwiać. A jest co przypominać. Choćby to, jak stróże porządku przy wejściu na miejski stadion, gdzie rozstawiono scenę „Czerwonej Ruty”—89, przeszukiwali wszystkich pod kątem ukraińskich znaków narodowych: nie daj Boże, żeby ktoś przemycił żółto-błękitny sztandar! Szczególnie dokładnie przeszukiwano młodzież w wyszywankach. Jednak dla młodych i zapalczywych nie była to przeszkoda: prawdą czy nieprawdą nasze flagi i tak trafiały na koncertową scenę. Tamtejsza młodzież uciekała się też do innych sztuczek. Na przykład ubierała się w żółto-błękitne stroje: żółtą koszulkę i błękitne dżinsy albo coś w tym rodzaju. Co znamienne, nie brakowało też rozmaitych przedstawicieli „interdwiżeniji” (szanowny Czytelnik pamięta, co to za straszydło? Czytaj: kagiebowskich „szóstek” z płótnami w kolorze „czerwono-lazurowym”). Śmiesznie było patrzeć, jak komsomolcy i ich pobratymcy krzywili gęby podczas występów „WW”, „BH” i Siostrzyczki Viki: pewnie czuli, że ich piosenki choć nie wprost, to jednak z nich kpią. Ówczesny sowiecki reżim polował nie tylko na flagi. Nawet scenę na miejski stadion trzeba było wnosić… nocą jakimiś tajnymi przejściami, dosłownie po jednej rurze montażowej! Niezapomniany był też marsz przez Czerniowce wielkiej liczby ludzi w strojach narodowych lub ich stylizacjach. Jak wtedy mówiono w proukraińsko nastawionych kręgach: szli budzić naród. Klasyki nie wyszło: zakrzywionego topora nie przyniesiono, obeszło się kilkoma podartymi dziś już państwowymi flagami i sińcami od „demokratki”. Choć gorące głowy chłopców szykowały się też do bardziej stanowczych działań: drzewce do sztandarów robiono rozbieralne na kilka części, które w razie potrzeby szybko zamieniały się w ciężkie włócznie do odparcia wroga. Słowem, dokładnie tak, jak śpiewa jeden ze zwycięzców ChR’89 — zespół „Komu Wniz”: Wezmę ze sobą tryzub, To nie tryzub — widły, I pójdę hen za horyzont, Gdzie hula siła. Jednak chyba najjaśniejszym punktem wydarzenia był moment, gdy cała kohorta młodych ludzi w narodowych strojach przerwała kordony milicji, wdarła się na scenę i razem z uczestnikami festiwalu z pełnych piersi, na cały głos wykrzyknęła: „Ще не вмерла!” Czerniowce zamarły…. Funkcjonariuszom nie pozostało nic innego, jak zgrzytać zębami: zbyt wielu przedstawicieli środków przekazu z całego świata było na tym wydarzeniu, a potęga ZSRR — już daleko nie ta, co wcześniej. Minęło 20 lat. Wielu ówczesnych dwudziestolatków ma dziś już samych dzieci w wieku prawie dwudziestu lat. Dziś nikt jawnie niby nie wyrywa ukraińskich flag z rąk (nie fakt!), „Ще не вмерла” jakby jest pełnoprawnym hymnem państwa, jednak… Jednak w „duńskim” królestwie jest niespokojnie. Odprężyć się i po prostu oddać się śpiewom i zabawie młodym pieśniarzom jakoś nie wychodzi. Trzeba codziennie potwierdzać prawo do istnienia żółto-błękitnych barw i powtarzać, jak mantrę, owo „Ще НВУ”. I choć można obejść się bez drzewca z armatury, to jednak jeszcze jeden marsz-przypomnienie o tym, kto w domu jest gospodarzem, nie zaszkodzi. Zatem na tegoroczny jubileuszowy marsz „Czerwonej Ruty”, który odbył się w Czerniowcach 17 września — w dniu, od którego w 1939 roku Ukraina Zachodnia na własnej skórze zaczęła odczuwać, czym jest enkawudzistyczna „dobroduszność” — zaproszono uczestników wydarzeń, którzy mają dziś 20 lat, ich potomków i po prostu godnych wnuków sławnych pradziadów. Starsi przypomnieli, jak było, młodsi dowiedzieli się, jak należy postępować, aby nie wpaść w tarapaty, które mamy do dziś. „Czerwona Ruta” na zawsze powróciła do Czerniowiec.
OLHA TOKARCZUK W KIJOWIE
ANATOLIJ SERDIUK: Z WIARĄ I PIEŚNIĄ
Tłumaczenie maszynowe
— Obchodzimy 20. rocznicę założenia Ruchu. Wspomina się ówczesny entuzjazm dotyczący perspektyw gospodarczych niepodległej Ukrainy: republika była najbogatszą w zasoby uprzemysłowioną częścią ZSRR. Jakie są główne przyczyny obecnego upadku gospodarczego, Pana zdaniem? — Możliwości, które miała Ukraina, zostały zniszczone. Powiedzmy, popyt wewnętrzny na Ukrainie został zniszczony w wyniku gwałtownej dewaluacji, deprecjacji oszczędności, finansów przedsiębiorstw, spadku poziomu dochodów — to, co przeżyliśmy w latach 90. Czy zrobiono to celowo, czy nie — to inna kwestia. Ale w tym czasie pojawiły się wielkie nagromadzenia kapitału u ludzi, którzy kontrolowali przedsiębiorstwa państwowe i zarobili na reeksportach nośników energii, produkcji, nie zwracali waluty. Co więcej, w tych latach, kiedy ludzie zubożeli i nie mogli brać udziału w prywatyzacji, nuworysze za zarobione pieniądze włączyli się w schematy operacyjne i przejęli wielkie przedsiębiorstwa. Tak nastąpiło pierwotne nagromadzenie kapitałów: w handlu, w pośrednictwie. A kapitał zrealizowali poprzez schematy korupcyjne, poprzez kupno zdewaluowanych przedsiębiorstw. Tak pojawili się oligarchowie, którzy zawładnęli ogromnymi gałęziami czy całymi regionami kraju i zdołali konstruować potencjał gospodarczy, co dało im możliwość kontrolowania polityki, rządu, Narodowego Banku. — Czy to byli w większości „czerwoni dyrektorzy”? — Czerwoni dyrektorzy, nowi biznesmeni, którzy zarobili na różnych operacjach pośredniczących, w szczególności na odsprzedaży przedsiębiorstw typu radzieckiego, które kontrolowali dyrektorzy typu radzieckiego, którzy sami nie mogli, powiedzmy, przeprowadzić operacji eksportowych, zawrzeć umów prawnych itp. W kraju utworzono kapitalizm oligarchiczny, w ramach którego niemożliwa jest doskonała konkurencja, walka o technologie, o modernizację, o wsparcie naukowo-technicznego innowacyjnego rozwoju. Oligarchowie eksploatują starą bazę przemysłową, wykorzystują zyski i inwestycje — i własne, i inwestycje z budżetu, i refinansowanie z sektora bankowego nie w zgodzie z popytem, podażą, priorytetami, perspektywami rynkowymi. — Faktycznie nie zbudowaliśmy gospodarki rynkowej… — To niedoskonały system rynkowy z konkurencją monopolistyczną, kiedy kilka monopoli umawia się co do pewnych rynków. I widzimy to. W wyniku tego redystrybucja inwestycji i kredytów w społeczeństwie odbywa się nie z punktu widzenia ważnych źródeł wzrostu gospodarczego. Widzimy, jak obecnie w warunkach kryzysu upadł przemysł (a zachował się on w starych gałęziach, w starych przedsiębiorstwach, kontrolowanych przez oligarchów). Nie jest on w stanie podnieść się nawet w warunkach szalonego spadku kursu hrywny, który usprawiedliwiają Jewhen BUKET Urodził się Iwan Ołeksijowycz we wsi Połowynkyne w rejonie starobielskim obwodu ługańskiego. Ukończył wydział filologiczny Uniwersytetu Charkowskiego. Jego powołaniem stały się studia teoretyczne w dziedzinie literaturoznawstwa. Droga życiowa i twórcza Switłycznego jest podobna do losów tych szistdziesiatnykiw, którzy zrozumiawszy sprzeczności epoki chruszczowowsko-breżniewowskiej, nie mogli zaakceptować podwójnej moralności społeczeństwa radzieckiego. Za krytykę rusofilskiej linii Instytutu Językoznawstwa AN USRR oraz wystąpienia przeciwko aresztowaniom i nielegalnym procesom działaczy ukraińskiej kultury, a także za rozpowszechnianie literatury samizdatowej, Switłyczny został zwolniony z pracy i latem 1965 roku możliwością zwiększenia sprzedaży za granicę ukraińskiej produkcji. Spójrzmy, kto otrzymał od NBU ogromne kredyty refinansowania po 10 miliardów hrywien. Bank „Nadra”, za którym stoi Firtasz, bank „Rodowid”, za którym stoi klan doniecki, można wymienić też inne. Wyobraźcie sobie: 10 miliardów hrywien dla małego i średniego biznesu — ile przedsiębiorstw by powstało! — Teraz naszemu przemysłowi — w szczególności metalurgicznemu i chemicznemu — trudno wychodzić z kryzysu, ponieważ przedsiębiorstwa nie przeprowadziły modernizacji wtedy, gdy otrzymywały wielkie zyski. Za te pieniądze kupowano kluby piłkarskie, jachty, majątki itp. Czy nie uważa Pan, że państwo tutaj nie odegrało swojej roli? Przecież powinno było ich stymulować, zmusić do terminowego przeprowadzenia modernizacji. — Istnieją różne środki wpływu na oligarchów, na właścicieli przedsiębiorstw, którzy po prostu wyciskali zyski. Słusznie Pan postawił pytanie: przede wszystkim państwo nie stworzyło wymagających warunków rynkowych dla funkcjonowania przedsiębiorstw. Ależ oligarchowie, mając ogromne możliwości finansowe, kupowali całe centralne instytucje państwowe, które zaspokajały ich interesy: ministerstwo danej gałęzi, Fundusz Mienia Państwowego, cło, inne instytucje… To problem zrośnięcia władzy i wielkiego biznesu. Oligarchowie wchodzą we władzę, kontrolują rząd, parlament, uchwalają ustawy, tworzą regulacje (na przykład NKRE: podejmuje decyzje Ukraińcy, jak zawsze, liczą na samych siebie w kwestii ceny energii elektrycznej w zależności od interesów wielkiego biznesu), na wszystko wpływają. I żadnej niezależności centrów regulacyjnych NBU, NKRE, Komitet Antymonopolowy, inne, które mają tworzyć warunki doskonałej konkurencji na rynku. One na nich pracują. I wtedy immanentnie niemożliwe jest zmuszenie oligarchów do odnawiania produkcji, inwestowania pieniędzy w nowy sprzęt, w budowę w przedsiębiorstwach, jeśli mogą mieć wysokie zyski kosztem wpływu na władzę, zaniżania ceny surowców, usług, energii elektrycznej, czy, na przykład, kosztem zawyżania cen produktów, przesadzonego zwrotu VAT itp. Oni mogą to wszystko robić. Po co im technologie, po co im z kimś konkurować? Oni już wszystko tutaj opanowali. Dlatego dla nas jest to niemożliwe — dynamicznie, strukturalnie, energetycznie, technologicznie odnawiać produkcję, obniżać koszty i stawać się konkurencyjnym krajem. — Żadnych perspektyw? — Nie będziemy w stanie stać się konkurencyjni ani na starym fundamencie, ani na nowym, ponieważ nie mamy ani inwestycji, ani kredytów. Co trzy-cztery lata zawalamy inwestycje. To znaczy, tylko pojawił się w kraju potencjał — na przykład mały i średni biznes zgromadził pieniądze na kontach i zamierza rozszerzyć produkcję — a tu nagle dwukrotnie zmniejszają się zasoby walutowe, realne wartości. Dlatego w zasadzie nie jesteśmy w stanie rozwijać się i tworzyć możliwości
Zdjęcie Andrija Hryszczuka dla różnorodności naszych produktów, dla rozwoju rynku wewnętrznego. Mamy wszystko chińskie — nawet najbardziej podstawowe rzeczy, które sami możemy produkować… Ale nasz biznes nie otrzymuje kredytów. Rozmawiam właśnie z przedstawicielami przemysłu lekkiego, kierownikami niewielkich przedsiębiorstw klasy średniej. Rozpoczęli biznes w oparciu o japońskie czy holenderskie technologie i sprzęt. Mogą wypuszczać towary, ale trzeba otrzymać kredyt, żeby rozpocząć biznes. Kredyty w regionach są dla nich niedostępne. Wtedy zwracają się do partnerów na Zachodzie, ci obiecują pieniądze, ale za wyprodukowane towary, w ramach schematów przerobowych, i wtedy towary nie trafiają na ukraiński rynek. Nasz rynek wewnętrzny nie jest wypełniony i tutaj wszystko zależy od kursu waluty krajowej. Kurs się waha, import maleje, nasz poziom życia spada i kupowanie dóbr konsumpcyjnych staje się niemożliwe. Nasza gospodarka znajduje się w stanie leżącym: nie rośnie i nie spada. — Z drugiej strony słyszymy narzekania bankierów, że nawet przy tych ograniczonych możliwościach nie mają komu udzielać kredytów, bo brakuje wiarygodnych kredytobiorców i nie mogą zarabiać na kredytowaniu. Jednocześnie obserwujemy presję psychologiczną na kurs hrywny. Hrywna już przestaje pełnić funkcję gromadzenia, którą coraz częściej pełni dolar i euro. — To nie dziwi, jeśli wziąć pod uwagę, że u nas już dwukrotnie zawalono kurs hrywny — w 1998 roku i teraz. Dlatego nie można oczekiwać od ludzi zaufania do hrywny. Przecież te zdewaluowane pieniądze zostały zarobione ich pracą. — Czy znów dojdzie do dolaryzacji gospodarki? — Rzecz w tym, że istnieje prawo obiegu pieniądza: kiedy w społeczeństwie działają dwie lub trzy waluty, to wygrywa silniejsza. Silna waluta to waluta stabilna. Główną rzeczą jest wygoda jej użycia i trwałość. Gdyby hrywna była stabilna wobec dolara, żadnych problemów by nie było. Zatem sami przyczyniamy się do dolaryzacji krajowej gospodarki, kiedy niszczymy fundamenty jej systemu pieniężnego. Relatywna stabilność kursowa w tym roku opiera się wyłącznie na kredytach międzynarodowych. Otrzymano dziesięć i pół miliarda dolarów i w tym okresie Narodowy środków na uczczenie w 2009 roku pamięci Iwana Switłycznego, przewidując w szczególności: organizację i Bank już sprzedał dziesięć i pół miliarda. I popyt nie maleje, a rośnie. Teraz banki już nie wyprowadzają kapitału za granicę, nad tym wreszcie ustanowiono kontrolę. Obecnie walutę skupują ludzie i zanoszą ją do domu. Właśnie to jest główną presją. Jak Pan słusznie zauważył, właśnie komponent psychologiczny — nieufność obywateli — wyprowadza walutę z obiegu i niszczy system bankowy. Wszystko to dzieje się na tle spadku kursu hrywny. Ale ogólne tło jest złe, bo eksport nie rośnie, a import zaczął rosnąć w lipcu. Dlatego deficyt bilansu handlowego, który dotąd wynosił około 300 milionów dolarów miesięcznie, w lipcu wyniósł 800 milionów dolarów miesięcznie. Jest to związane w szczególności z tym, że rząd zaczął kupować gaz. Na przyszły rok Ukraina ma bardzo złe perspektywy. Zewnętrznych pożyczek będzie mało, deficyt budżetu, którego nie będzie czym realnie finansować, oraz deficyt bilansu płatniczego. Tego deficytu nie będzie czym pokryć, ponieważ eksport nie zwiększa się. — Niektórzy mówią, że gdyby rządu u nas w ogóle nie było, albo gdyby nic nie robił, to nasze gospodarstwo, przystosowawszy się do kryzysu i doczekawszy jego końca, płynnie zaczęłoby się podnosić. Wszystko byłoby stabilniejsze i prostsze. Jak Pan uważa, czy jest w tym twierdzeniu sens? Czy próby rządu walki z kryzysem nie wyrządzają więcej szkody niż przynoszą korzyści? — Przede wszystkim rynek bardziej równomiernie rozdzielałby inwestycje i kredyty, bo nie ingerowaliby rząd i inni regulatorzy. A to oznacza, że mały biznes otrzymywałby środki. U nas pieniądze otrzymuje tylko wielki biznes. Niszczymy bazę gospodarki — mały i średni biznes. W takich okolicznościach nigdy nie będziemy mieli innowacji, ponieważ innowacje to ryzykowna sprawa. Żadna wielka firma nie bierze na siebie ryzyka nieoswojonych rynków, mają inne skale. Dlatego faktycznie tracimy różnorodność możliwości i nową jakość przyszłości. — A kiedy świat będzie już wychodził z kryzysu, Ukraina nie będzie mogła szybko odzyskać rynków i zwiększyć eksportu, więc kryzys będzie trwał? — Wszyscy widzimy, kosztem czego Ameryka czy Japonia wychodzą z kryzysu. Oferują nowe smartfony, komputery nowej generacji — zdobywają nowe rynki. A u nas nowych rynków nie ma. Wyjście z kryzysu to zawsze wyjście z nowymi produktami, tworzenie nowych rynków. Na starych rynkach można pozostawać tylko na tym samym poziomie. Dlatego nie mamy z czym wychodzić z kryzysu, a zatem nie warto oczekiwać szybkiego ożywienia gospodarczego. Rozmawiał Bohdan OLEKSIUK przeprowadzenie w Kijowie wieczoru literacko-artystycznego, poświęconego życiu i działalności Iwana Switłycznego, „okrągłych stołów”, seminariów, czytań literackich, wydarzeń oświatowych i kulturalno-artystycznych w miejscowościach Ukrainy; przeprowadzenie w placówkach oświatowych i instytucjach kultury wykładów tematycznych, rozmów o Iwanie Switłycznym, jego dorobku twórczym i roli w ruchu szestdziesiątników; wydanie utworów Iwana Switłycznego i literatury poświęconej jego życiu i działalności; wypuszczenie do obiegu znaczka pocztowego i koperty, poświęconych 80-leciu urodzin Iwana Switłycznego, dokonanie specjalnego kasownika znaczka pocztowego; działania na rzecz utrwalenia pamięci Iwana Switłycznego w jego ojczyźnie i miejscach związanych z jego życiem i działalnością. O problemach i perspektywach ukraińskiej gospodarki — w rozmowie z doktorem nauk ekonomicznych, byłym ministrem gospodarki Ukrainy, prezesem Centrum Reform Rynkowych Wołodymyrem ŁANOWYM.
Tłumaczenie maszynowe
21 września minęło 80 lat od urodzin Iwana Switłyczného, językoznawcy, krytyka literackiego, poety szesćdziesiątników.
aresztowany. Po ośmiu miesiącach więzienia Switłyczny wyszedł na wolność, lecz nie mógł pracować w swoim zawodzie, i w styczniu 1972 roku został aresztowany po raz drugi, a w marcu 1973 roku skazany „za antyradziecką agitację i propagandę” na 12 lat pozbawienia wolności (siedem lat w obozach o zaostrzonym rygorze i pięć lat zesłania). Lata spędzone w więzieniach i na zesłaniu nadwerężyły zdrowie poety. Niewiele czasu przeżył na wolności, nie zdążył nacieszyć oczu odnowioną, niepodległą Ukrainą. W październiku 1992 roku Iwana Switłyczného zabrakło. Z okazji tej pamiętnej rocznicy Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko swoim Ukazem nr 712/2009 polecił Państwowemu Komitetowi Telewizji i Radiofonii Ukrainy zapewnić szeroką relację z imprez upamiętniających 80. rocznicę urodzin Iwana Switłyczného, organizację cyklów tematycznych audycji telewizyjnych i radiowych o jego życiu i działalności. Gabinetowi Ministrów Ukrainy polecono zapewnić, przy udziale Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, udział społeczności w przeprowadzeniu
Tłumaczenie maszynowe
19 września we Lwowie odbył się wiec „Wola narodu przeciw samowoli klanów”, zorganizowany przez Ogólnoukraińskie Zjednoczenie „Swoboda”. Oprócz Ołeha Tiahnyboka na wiecu wystąpiła deputowana Lwowskiej Rady Obwodowej Iryna Farion. Proponujemy Państwu jej słowo. Teza pierwsza. Filozofia mniejszego zła to filozofia zła. Dumny i godny naród nie wybacza zdrady politycznych wybrańców. Jednak u nas znajdują się tacy, którzy interpretują ją „nie jako niską wadę, jako zaprzeczenie etycznego odczuwania, ale bardzo często jako coś bohaterskiego, a niekiedy nawet jako coś idealnego, podyktowanego najwyższym patriotyzmem” (I. Franko). Ludzie tego typu myślenia chwieją się między mniejszym a większym złem, „lawirując między kroplami deszczu”. Jednak nie istnieje w przyrodzie wybór między większą czy mniejszą miłością, między własnym a cudzym dzieckiem, matką czy ojcem. Nie ma półdnia czy północy — jest 24 godziny doby. Wszystko na tym świecie ma swoje absolutne wymiary. A tym bardziej polityczna zdrada. Jesteśmy albo żywi, albo martwi. Natomiast taktyka mniejszego zła cały czas proponuje półprawdę, półzdradę, półmiłość, półodpowiedzialność, półżycie — zdemoralizowała cały kraj. Proponowany wybór przynajmniej między wszystkimi czterema (dwoma Ja i dwoma Ju) to niby wybór między czterema nóżkami krzesła. Żadna z nich nie jest w stanie utrzymać ciała kraju. I jeśli ta narodowa energia znów wybierze jedną z nóżek, to taką kulawą na długi czas pozostanie. Teza druga. Jeśli jesteśmy chrześcijanami, to dlaczego w naszej głowie rodzą się tylko materialistyczne myśli? Gdzie nasza wiara w Pana i samych siebie? Stepan Bandera mówił, że „najpewniejsze lekarstwo dla wyczerpanej duszy to wiara. Właśnie ona najbardziej krzepi siły duszy”. Natomiast materializm z typowymi hasłami socjalnymi ziemia — chłopom, fabryki i zakłady — robotnikom itd. doprowadził do tego, że ziemia teraz wcale nie jest w rękach chłopów, a fabryki i zakłady — w rękach 2% obcych. Najpierw, wiemy, przyjęto te hasła przez represje i terror, i to doprowadziło do wyrodzenia znacznej części narodu, która niczego, poza ideologią konsumpcjonizmu, nie przyjmuje. W jej świadomości nie ma miejsca dla priorytetu języka ukraińskiego, kultury, historii, religii — strategicznego ukrainocentrycznego czy nacjonalistycznego myślenia z państwowotwórczym instynktem w podstawie. Zamiast głowy — żołądek, zamiast serca — jelita, zamiast oczu — pieniądze, zamiast poczucia Ojczyzny — terytorium dla wygodnego chomąta, zamiast wolności — niewolnictwo. Czyli, według Dmytra Doncowa, „nie sława, a strawa” — ostateczny cel ich życia. Taka masa społeczna nie zasługuje na innych przywódców, niż ma. Jednak ona nie jest całym narodem ukraińskim. Niedawno na swoim uniwersytecie zobaczyłam, jak studenci pomalowali twarz nowej ukraińskiej kosmopolityczno-liberalnej zarazy — Arsenija: „Ukrainę uratuje zdrowy naród czy Jaceniuk?”. Tak retorycznie sparafryzowali młodzi ludzie natrętne hasła tego narodowo wyobcowanego człowieka. Zatem, on jest, ten zdrowy naród: młody, energiczny, z nieprzystosowanym, a twórczym i wybuchowym rozumem oraz pasjonarnym i namiętnym sercem. Więc jeśli jesteśmy chrześcijanami, uwierzmy w samych siebie, bo właśnie Pan nazwał nas Ukraińcami: „Język i religia nie tworzą rasy: jedna jedyna jest rzecz, która tworzy rasę: a to jest krew” (Jewhen Małaniuk). Teza trzecia. Korzeń naszego problemu tylko w płaszczyźnie psychologicznej. Według Stepana Bandery, „podstawowa część walki organizacji rewolucyjnej z wrogiem — to jest walka o duszę człowieka”. Nie może być niezależnego państwa, kiedy kolonialna psychika jego przywódców i znacznej części ludności. Mądry władca powinien opierać się na tym, co zależy od niego, a nie na tym, co zależy od innych (Niccolò Machiavelli). Stąd wyrosłe z tego kolonialnego drzewa zmutowane korony: a) niespójność jako najnędzniejsza cecha ukraińskości i niezwykle charakterystyczne określenie ruchu narodowego; b) pojednawczość jako choroba naszej „inteligenckiej tłuszczy” (Dmytro Doncow); c) mieszanina w ocenie wartości jako nowa liberalna filozofia względnej czy zmniejszonej moralności; d) „głupota łączenia czystych i nieczystych” (Dmytro Doncow) jako szczyt pseudomądrości, którą przychodzi najczęściej słyszeć — i to wtedy, w rzeczywistości, gdy ład następuje przez rozgraniczenie (czy rozłączenie) oraz społeczno-duchową hierarchię. Bo nie może prezydent czy premier łączyć się z bandytami dla jedności kraju (jeśli sami nie są takimi bandytami). Jedność bandyty i stróża prawa — to degradacja podstaw nie tylko państwa, a ludzkiego bytu. „Każdy ma być złączony z podobnym do siebie” (Dmytro Doncow). I właśnie tak będzie złączony. Bo to prawo przyrody. Teza czwarta. Przez to, że nie umiemy żyć teraźniejszością, idealizujemy przeszłość i cały czas jesteśmy zatroskani przyszłością. Co będzie, kiedy prezydentem zostanie ktoś z dwóch Ja lub dwóch Ju? Dlaczego to pytanie skierowane jest w przyszłość? Przecież to już w rzeczywistości się stało. Czy można było na Majdanie w 2004 roku wyobrazić sobie taką czarną zdradę każdego z nich? To czyż my teraz, w tej chwili, jesteśmy gotowi na najstraszniejsze — zdradzić samych siebie? Głos oddany na podobnego do siebie — to droga naszej prawdy i utwierdzenia siebie. Życie — to wybór, żeby poznać siebie, i przez polityczne podobieństwo lub odmienność w szczególności. Teza piąta. Żeby powstać, wyprostować ramiona i wznieść skrzydła, trzeba upaść. „Ciężkie czasy i uciemiężenie są potrzebne, żeby naród hartował psychologiczne mięśnie” (Frank Herbert). Spójrzmy na obecny problem państwowy jako na jeszcze jedną szansę zaświadczenia o naszej sile i oddaniu idei samodzielnej Ukrainy. Nasuwa się paralela z historią włoską, przemyślaną przez Machiavellego: „Żeby poznać siłę włoskiego ducha, Włochy musiały upaść nisko, jak nigdy dotąd, zaznać jeszcze większej niewoli niż Hebrajczycy, jeszcze większego ucisku niż Persowie, jeszcze większego rozbicia niż Ateńczycy, być bezgłowe, oddane na pastwę bezprawia, rozbite, splądrowane, spustoszone, ukrzyżowane i doprowadzone do wielkiej ruiny”. Dla Włoch to minęło. I dla nas minie pod warunkiem, że „pług nacjonalistycznego światopoglądu” (Stepan Bandera) zaorze to społeczeństwo i „podniesie na powierzchnię nowe, przygniecione siły”. Przed wami ta nowa przygnieciona, niedopuszczona do przestrzeni informacyjnej siła. Tym pługiem stanie się każdy z nas, jeśli wybierze Swobodę we wszystkich sensach tego słowa. I nie trzeba się bać, że przepadnie wasz głos. Przeciwnie, trzeba się bać znów stać się współuczestnikami antyukraińskich sił na Ukrainie. Od redakcji: Proponujemy czytelnikom znaleźć odpowiedź na pytanie: jaki prezydent jest potrzebny Ukrainie? Jaka Ukraina jest potrzebna obecnym pretendentom do prezydenckiego fotela?
Tłumaczenie maszynowe
Petro ANTONENKO Gwiazdy ukraińskiej estrady wyruszyły w kraj w trasę agitacyjną. Estradę obecnie modnie jest nazywać show-biznesem. W tym przypadku — i show, i polityczne, i biznes. Tak więc w kilkumiesięczną trasę agitacyjną na korzyść kandydatki na prezydenta Julii Tymoszenko wyruszyli Rusłana, Ołeksandr Ponomariow, Ani Lorak, Iryna Biłyk, Natalija Mohyłewśka, Tina Karol, Potap i Nastia Kamenskich, zespoły „TIK”, „TNMK”, „Druha rika”, Mad Heads XL. Absolutnie agitacyjna akcja, czego nie ukrywają jej uczestnicy i organizatorzy, zaczęła się na długo przed ogłoszeniem kampanii wyborczej. Agitacja z „rozdawaniem” czegoś wyborcom jest zabroniona, w tym także świadczenie usług, do których, przy odrobinie chęci, można zaliczyć i „rozdawanie” koncertów, nie tanich w „niewyborczym” formacie. Nie rozpoczynam dyskusji z artystami na temat zalet określonych kandydatów na stanowisko głowy państwa. I już zupełnie nie chodzi o talenty popularnych wykonawców. Chodzi o zjawisko społeczne — o to, czy przyzwoicie jest mieszać politykę ze sztuką, gdzie to już staje się sztuką aktorską. Artyści to pełnoprawni obywatele; jak wszyscy, mają prawo wybierać i być wybieranymi. Tak więc mają prawo do określonych przekonań, sympatii społecznych. Pytanie w tym, na ile szczere są deklarowane sympatie i czy nie zbyt mocno zmieniają się one, kiedy zmieniają się polityczne wiatry. Ton, jak przystało, nadała gorąca Hucułka Rusłana. Jej „dzikie polityczne tańce” nie mogły nie zapalić kolegów. Przecież jeszcze latem Rusłana publicznie i głośno oświadczyła: „Ktokolwiek pojawiłby się na politycznym firmamencie, mój wybór pozostanie niezmienny — za Tymoszenko”. Pozostaje mieć nadzieję rzeczywiście na „niezmienność” wyboru i że ten wybór nie będzie zmieniał się w zależności od wyborów. Bo przecież nie tak dawno, wiosną 2006 roku, pani Rusłana Łyżyczko kandydowała i została wybrana na deputowaną ludową z innej siły politycznej — prezydenckiej partii „Nasza Ukraina”. Pobyła, prawda, w deputowanych niedługo, półtora roku, dopóki trwała kadencja poprzedniej Rady Najwyższej. I ten okres deputowania obecnie wspomina jak straszny sen. Może już wtedy pomyliła się z „wyborem” albo pomyliła show-biznes z polityką? Nie zrezygnowała z tytułu ludowej artystki Ukrainy, przyznanego Ukazem Prezydenta Juszczenki. Zresztą, jak i większość wymienionych gwiazd. Zdjęcie ze strony BJuT. W końcu i Rusłana, i Ołeksandr Ponomariow już wcześniej byli „zaangażowani” w obozie narodowo-demokratycznym. Po prostu przeszli z jednej ulicy tego obozu na inną. Jest i inna kategoria tour-menów — neofici w polityce. Co przyciągnęło ich? Tina Karol przyznała, że w wspieranej przez nią kandydatce na prezydenta imponuje jej pierwiastek macierzyński. Wesoły raper Potap nazwał własną motywację: „Nam potrzebny jest seksapilny prezydent”. Też rozsądnie… Najtrudniejsze pytanie z trzecią kategorią uczestników trasy. Ci artyści przyszli z przeciwnego obozu. Nigdy nie była zauważona w sympatii do sił narodowo-demokratycznych Iryna Biłyk. Ale, okazuje się, ona określa swoje sympatie nie według jakichś skostniałych zasad ideowych. Są ciekawsze kryteria. Na przykład te, według których często ustawiają ich samych, śpiewaków, w tak zwanych listach przebojów. „Nas wybierają — mówi piosenkarka — według wyglądu zewnętrznego, umiejętności mówienia, czasami według koloru włosów, umiejętności uśmiechania się do kamery”. Tak więc budując własną listę przebojów polityków, zaznaczyła piosenkarka, ona i dokonała wyboru. I jeszcze trudniej było wyjaśnić wybór Natalii Mohyłewskiej. Piosenkarka do niedawna aktywnie i zawzięcie wspierała w polityce Wiktora Janukowycza. Swój ostry „zakręt” pani Natalia wyjaśniła wrażeniem z osobistego spotkania z premier-kandydatką, a jeszcze — jej pracowitością i energicznością. Istotne pytanie, jakimi chcieliby widzieć artyści nowego głowę państwa, czego oczekują od niego. I tutaj okazało się, że jednym z głównych oczekiwań jest wprowadzenie drugiego języka państwowego, rosyjskiego. Dziwić się nie ma czemu: wszyscy ci zasłużeni i ludowi Ukrainy, z wyjątkiem chyba Ponomariowa i Rusłany, dawno i zgodnie przeszli na rosyjskojęzyczny śpiew, a po ukraińsku śpiewają od wielkiego dzwonu, tak, dla egzotyki. Ale dlaczego artyści oczekują drugiego języka państwowego właśnie od tej kandydatki — to zagadka. Przecież premier wielokrotnie oświadczała, że ona jest za jedynym językiem państwowym — ukraińskim. Czyżby na osobistych spotkaniach, które, jak wiadomo, miały miejsce u niektórych śpiewaków przed trasą, usłyszeli od kandydatki na prezydenta jakieś inne nuty? I wreszcie, co jeszcze jest motywacją uczestników trasy, oprócz motywacji językowej, listoprzebojowej, seksapilnej i niektórych dość chwiejnych pozycji ideowych? Złe dziennikarskie języki uparcie nazywają główną przyczynę: wysokie honoraria. Mówią, że Mohyłewska przeskoczyła od regionalnych, bo ci poskąpili na honoraria. W każdym razie sami śpiewacy o honorariach odmawiają mówić kategorycznie. A organizatorzy trasy po prostu im zaprzeczają. Warto wymienić ich nazwiska. To założyciel festiwalu „Tawrijśki ihry” Mykoła Bahrajew, właściciel kanału M1 (ten kanał jest w sieci tych, które swobodnie odbierane są z eteru na najzwyklejszą antenę, w odróżnieniu od wielu innych, na przykład kanału „Kultura”). Trasą zajmować się będzie Charytatywny Fundusz Tawrijśkyj, którego przedstawiciel oświadczył, że honorariów artystom nie będą płacić, jedynie przejazd i wydatki bytowe. W zamian zapewniają luksusowy PR, przecież trasa przewiduje liczne konferencje prasowe, wyjście na media drukowane i elektroniczne. Czyli śpiewacy szeroko reklamować będą nie tylko kandydatkę, ale i samych siebie. Co też usłyszeli odessyci w ostatni weekend. W wolne od grafiku trasy dni wykonawcom można będzie kontynuować zwykłą, płatną działalność koncertową. Nawet w tym samym lub w sąsiednim mieście. Niektóre siły polityczne rozczarowały się show-agitacją. W Partii Regionów uważają to za marne wydawanie pieniędzy. Inne siły polityczne polegają na talentach samych swoich kandydatów: niektórzy wprawnie doją krowę, prowadzą kombajn. Kliczko mógłby dać lekcje boksu rywalom. Moroz (mówią, prawda, że nie kandyduje) dałby seans jednoczesnej gry w szachy. Inni i sami mogą zaśpiewać nie gorzej od ludowych zasłużonych, na przykład Czernowecki. Jeśli zaś poważnie, to będzie bardzo przykro, kiedy prezydencka kampania wyborcza, wybór głowy państwa będzie zamieniać się w show; kiedy wyborcom proponować będą nie programy, nie zasadnicze stanowiska, nie rywalizację światopoglądów, a to, kto więcej przyciągnie „skalpów” sław. Szkoda. Przecież wsparcie, nawet szczere, nie mówiąc już o fałszywym, przez tę czy inną sławę określonego kandydata nie mówi absolutnie niczego dla poważnego wyboru. …Śpiew pod fonogram stał się obecnie na tyle rozpowszechniony na estradzie, na ile i potępiany. Czyżby tak samo rozpowszechnione stawały się i śpiewy pod polityczne fonogramy?
Tłumaczenie maszynowe
Ihor SAJENKO, m. Ługańsk „Heroiczna obrona Sewastopola w latach 1854—1855 podczas wojny krymskiej. Sewastopol — miasto rosyjskiej sławy”. Te dwa zdania są znane obecnie większości obywateli Federacji Rosyjskiej i Ukrainy. Zawierają one tezy, które może samodzielnie rozwinąć każdy człowiek, nawet nie znając faktów historycznych. Mówiąc, że jacyś okupanci wtargnęli na Krym, aby zagarnąć „odwiecznie” rosyjskie ziemie. Ale tutaj na ich drodze stanął Sewastopol, który heroicznie bronili rosyjscy żołnierze i marynarze. Najbardziej obeznani obywatele studiują historię na podstawie dzieł literackich: powieści i filmów fabularnych. O tym, że „odwiecznie rosyjskie ziemie” Imperium Rosyjskie zagarnęło zaledwie 71 lat przed wspomnianymi wydarzeniami, z jakiegoś powodu zapominają. Wielu obywateli nawet nie wie, czym zakończyły się obrona Sewastopola i wojna krymska — zwycięstwem czy porażką. A warto byłoby zadać sobie przynajmniej takie pytania. Dlaczego okupanci pojawili się na Półwyspie Krymskim dopiero jesienią 1854 roku, podczas gdy początek tej wojny to lato 1853 roku? Zatem wojna zaczęła się gdzieś w innym miejscu. A gdzie dokładnie to się stało i jak? I wreszcie, kto rozpoczął wojnę? W połowie XIX wieku Imperium Rosyjskie próbowało rozszerzyć swoje posiadłości i wpływy na Bałkanach oraz Bliskim Wschodzie. W szczególności dążyło do ustanowienia protektoratu nad Mołdawią, Wołoszczyzną, Bułgarią i Serbią oraz miało zamiar okupować Stambuł wraz z cieśninami Bosfor i Dardanele. Pretekstem do rozpoczęcia realizacji tych zakusów stało się żądanie rosyjskiego imperatora Mikołaja I o przyznanie mu praw obrońcy prawosławnej ludności Turcji. Rząd turecki w maju 1853 roku kategorycznie odmówił zaspokojenia żądań carskiego rządu. Wtedy Imperium Rosyjskie ogłosiło zerwanie stosunków dyplomatycznych z Turcją. A 21 czerwca (3 lipca) 1853 roku wojska rosyjskie wkroczyły do księstw naddunajskich Mołdawii i Wołoszczyzny, które znajdowały się pod protektoratem tureckiego sułtana. W listopadzie tego samego roku Flota Czarnomorska Imperium Rosyjskiego
Taras Chuchlib
Tetiana BUDAR, obwód tarnopolski
Spotkanie z nim odbyło się w sali wystawowej Państwowego Rezerwatu Historyczno-Architektonicznego (DİAZ). Szanownego gościa przedstawili kierownik działu naukowo-badawczego DİAZ Wołodymyr Paracij oraz metodyk wydziału oświaty, nauczyciel historii Wasyl Bycz. Taras Chuchlib ukończył wydział historyczny uniwersytetu pedagogicznego im. M. Drahomanowa, odbywał staż na Uniwersytecie Warszawskim. Spod jego pióra wyszło prawie 130
imperium zostało wysłane na tureckie wybrzeże Morza Czarnego. Turecka flota wdała się w walkę z napastnikami u swoich brzegów, ale poniosła klęskę pod miastem Synopa. Pod koniec 1853 roku Imperium Rosyjskie rozpoczęło inwazję na Turcję drogą lądową od strony Kaukazu w kierunku Erzurum. Wiosną następnego, 1854 roku, rosyjskie wojsko przekroczyło rzekę Dunaj i wkroczyło do Bułgarii, mając na celu dalszy marsz w kierunku Stambułu. Wtedy na prośbę Turcji do wojny przystąpili jej sojusznicy: Wielka Brytania, Francja i Sardynia. W czerwcu—lipcu 1854 roku wysadzili oni 70-tysięczny desant pod miastem Warna (Bułgaria). Wojska sojuszników zmusiły rosyjskie wojsko do odwrotu aż za rzekę Prut, a ich flota zablokowała porty Imperium Rosyjskiego na Morzu Czarnym i wysadziła desant na Półwyspie Krymskim. Stało się to 2 (14) września 1854 roku pod miastem Eupatoria. Zatem wojska sojuszników przybyły na Krym nie jako agresorzy, lecz w odpowiedzi na agresję, aby poskromić najeźdźcę. Staje się zrozumiałe, dlaczego wojska Wielkiej Brytanii, Francji, Turcji i Sardynii pojawiły się na Półwyspie Krymskim, a także dlaczego w historii świata wojna ta znana jest nie jako krymska, lecz jako wojna wschodnia lat 1853—1856. Jesienią 1854 roku desant sojuszników pod dowództwem francuskiego marszałka Saint-Arnauda skierował się od Eupatorii wzdłuż wybrzeża na południe. 8 (20) września 1854 roku odbyła się bitwa nad rzeką Almą, w której wojsko Imperium Rosyjskiego pod wodzą głównodowodzącego wojskami lądowymi i siłami morskimi na Krymie Aleksandra Mienszykowa poniosło klęskę. Po zwycięstwie nad rzeką Almą Brytyjczycy zajęli zatokę Bałakławską, a Francuzi — zatokę Kamyszową. 13 (25) września 1854 roku ich wojska rozpoczęły oblężenie Sewastopola. Organizatorami obrony miasta zostali szef sztabu Floty Czarnomorskiej wiceadmirał Władimir Korniłow i dowódca eskadry wiceadmirał Paweł Nachimow. Linię obrony wokół Sewastopola podzielono na cztery odcinki, którymi dowodzili generał-major Aleksandr Asłanowicz, wiceadmirał Fiodor Nowosilski, kontradmirał Aleksandr Panfiłow i kontradmirał Władimir Istomin. Zatem w 1854 roku obrońcom Sewastopola przyszło bronić tego miasta z tego samego powodu, z którego Niemcy bronili Berlina w 1945 roku. A teraz spójrzmy, kto tak zawzięcie, przez 349 dni, bronił się wtedy w Sewastopolu. Komu przyszło własną krwią i życiem płacić za awantury władców Imperium Rosyjskiego? Przede wszystkim byli to marynarze załogi brzegowej Sewastopola, a także okrętów Floty Czarnomorskiej, których część zatopiono przy wejściu do zatoki Sewastopolskiej na rozkaz rosyjskiego dowództwa. Za czasów Imperium Rosyjskiego Flotę Czarnomorską tradycyjnie kompletowano przybyszami z Ukrainy. Służyli tam rodowici mieszkańcy guberni taurydzkiej, chersońskiej, podolskiej, katerynosławskiej, kijowskiej, połtawskiej, charkowskiej, czernihowskiej, wołyńskiej oraz chełmskiej. Potwierdził to swego czasu admirał Aleksandr Kołczak, który od czerwca 1916 roku dowodził Flotą Czarnomorską, a wcześniej służył na Bałtyckiej. Oto jego słowa: „Oficerowie i marynarze we flocie bałtyckiej i czarnomorskiej rozdzielali się głównie według miejsca urodzenia: ci, którzy mieszkali na południu, szli na południe, ci, którzy byli z północy, szli na Bałtyk”. A oto fragment przemówienia dowódcy Floty Czarnomorskiej admirała Aleksandra Kołczaka na placu Puszkina w mieście Sewastopolu w kwietniu 1917 roku. Przed wielotysięcznymi kolumnami manifestantów powiedział: „Przypadł mi zaszczyt rozmawiać z Ukraińcami, którzy zebrali się tutaj, by ogłosić swoje istnienie, namacalnie je poświadczyć. Flota Czarnomorska, którą mam zaszczyt dowodzić, w 90 % składa się z synów tego narodu. Nie mogę nie witać narodu ukraińskiego, który dał mi najlepszych marynarzy, jakich tylko ma świat”. Lecz powróćmy do oblężenia Sewastopola podczas wojny wschodniej. Wspomnijmy też tych Ukraińców, którzy brali udział w obronie tego miasta w składzie wojsk lądowych, które wtedy również kompletowano według kryterium terytorialnego. Zatem w składzie załogi sewastopolskiej byli: dwa pułki wołyńskie, podolski, żytomierski, połtawski, czernihowski, dnieprowski, krzemieńczucki, ukraiński, azowski, odeski, aleksopolski (Aleksopol — Niechworoszcza na Połtawszczyźnie). Oprócz tego Ukraińcy z Wołynia, Chełmszczyzny i Podlasia walczyli w składzie pułków brzeskiego, zamojskiego, lubelskiego i białostockiego. Brali udział w obronie Sewastopola także kozacy Czarnomorskiego Wojska Kozackiego. W 1775 roku na rozkaz Katarzyny II zniszczono Wojsko Zaporoskie Niżowe, zburzono jego stolicę — Sicz. Część kozaków zaporoskich skierowała się nad Dunaj, gdzie założyła Sicz Zadunajską. Z liczby tych zaporożców, którzy pozostali na Ukrainie, utworzono Czarnomorskie Wojsko Kozackie. W 1792 roku kozacy czarnomorscy przesiedlili się z Ukrainy na Kubań. W 1842 roku w Czarnomorskim Wojsku Kozackim utworzono bataliony plastunów (piechoty). A w 1854 roku dwa bataliony plastunów (2. i 8.) przybyły do Sewastopola. Podczas obrony miasta plastuni siali postrach wśród Brytyjczyków i Francuzów. Wśród sewastopolczyków krążyły legendy o wyczynach plastunów. Oto tylko jeden przypadek ich działań. Podkradłszy się nocą do czwartego bastionu francuskiego, plastuni zdobyli go w walce wręcz, niszcząc prawie wszystkich artylerzystów i żołnierzy osłony. Wycofując się, urzędnik — olbrzym Iwan Herasymenko — zabrał ze sobą — włożył na ramię i poniósł! — wielopudowy moździerz.
Prawie rok obrońcy Sewastopola utrzymywali obronę. Dziesiątki tysięcy obrońców zginęło, dziesiątki tysięcy zostało kalekami. Mimo to 27 sierpnia (8 września) 1855 roku Sewastopol został oddany. Opanowawszy Sewastopol, Eupatorię, Kercz, inne miasta Krymu, a nawet twierdzę Kinburn na Chersońszczyźnie, Wielka Brytania, Francja, Turcja i Sardynia zmusiły Imperium Rosyjskie do uznania porażki w tej wojnie, co zostało przypieczętowane traktatem paryskim z 18 (30) marca 1856 roku. Jednak sojusznicy nie mieli zamiaru pozostawać okupantami na ziemi krymskiej. Nie było im to potrzebne. Ich zadaniem było poskromienie agresora i osiągnęli swój cel. Państwa zwycięskie ogłosiły Morze Czarne neutralnym, na którym Imperium Rosyjskiemu i Turcji zabroniono utrzymywać floty wojenne, a miasto Sewastopol zdemilitaryzowano. Żeglugę na Dunaju ogłoszono wolną. Nawiasem mówiąc, w 1860 roku, po zakończeniu wojny wschodniej, Czarnomorskie Wojsko Kozackie zostało przemianowane na Kubańskie. Czyim więc miastem sławy jest Sewastopol? Oto najsłynniejsi z tych, którzy go rozsławili: Petro Kiszka, Hnat Szewczenko, Fedir Zajika, Mychajło Martyszok, Pawło Hołowynski, Iwan Demianenko, Mykoła Zinczenko, Dmytro Horłenko, Petro Danyłenko, Semen Budenko, Andrij Hydenko, Makar Szulha, Kornij Mitczenko, Iwan Dymczenko, Roman Żurbenko, Wasyl Czumaczenko, Mykoła Paszczenko, Mychajło Kuzmenko. To właśnie Ukraińcy stanowili zdecydowaną większość jego obrońców w latach 1854—1855. I ich sława jest prawdziwie ruska. Przecież Moskale to naród o korzeniach fińsko-tatarskich, który nazwał siebie słowiańskim, a do tego „starszym bratem” wśród Słowian, a także przywłaszczył sobie dawną nazwę i historię naszego słowiańskiego narodu Rusinów. Wszyscy w Europie aż do końca XVIII wieku dobrze odróżniali Ruś od Moskowii, a Rusinów, czyli ruskich — od Moskali. Z czasem zmiany zaszły tylko dlatego, że petersburski rząd przez całe stulecie robił wszystko, co możliwe, aby te nazwy się zlały. Od tego czasu prawdziwi Rusini woleli nazywać się Ukraińcami, aby odróżnić się od Rusinów — samozwańców (Moskali). obronić swoją wolność i niepodległość, ale także stworzyć Republikę Kozacką — jedno z najbardziej demokratycznych państw. Szanowny gość odpowiedział także na pytania obecnych, które dotyczyły przeszłej i współczesnej historii oraz polityki naszego państwa. Pod koniec spotkania piewca kozackiej heroiki Taras Chuchlib podarował Państwowemu Rezerwatowi Historyczno-Architektonicznemu w Brzeżanach kilka własnych książek. Organizatorzy spotkania w zamian zaprezentowali gościowi własne wydania, które popularyzują ziemię brzeżańską.
Tłumaczenie maszynowe
Na ziemię bereżańską zawitał niedawno znany kijowski historyk, dyrektor Naukowo-Badawczego Instytutu Kozactwa przy Instytucie Historii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, kandydat nauk historycznych, autor książek i licznych publikacji Taras Chuchlib. naukowych i popularnonaukowych prac z historii Ukrainy XI—XVIII wieku, książek „Ustrój kozacki Prawobrzeżnej Ukrainy w ostatniej ćwierci XVIII w.”, „Hetmańska Ukraina” (współautorstwo), „Hetmani i monarchowie. Państwo ukraińskie w stosunkach międzynarodowych”, „Perejasław 1654 r. oraz międzynarodowe potwierdzenie ukraińskiego hetmanatu”, „Sto wielkich postaci i wydarzeń kozackiej Ukrainy” (współautorstwo), „Kozackie korzenie Mikołaja Gogola” (seria „Nieznana Ukraina”) i innych. Niezwykle popularną stała się również jedna z najnowszych książek T. Chuchliba — „Droga do Połtawy”, którą poświęcił 300-leciu bitwy pod Połtawą, opowiadając o udziale kozackiej Ukrainy w wojnie północnej 1700—1721 lat. Obecni, wśród których byli także nauczyciele historii szkół rejonu, z zainteresowaniem słuchali przemyśleń znanego naukowca o ukraińskim kozactwie. Ono, podkreślał gość, na zawsze weszło w świadomość naszego narodu jako symbol dążenia do wolności, demokracji, niepodległości narodowej. Przecież ponad trzy stulecia aktywnej działalności kozaków w ważnych światowych wydarzeniach — to chwalebne karty ukraińskiej i światowej historii, pełne romantycznego heroizmu przeciwstawiania się wielu zdobywcom Ukrainy, wrogim państwom imperialnym. Epoka kozacka — to era narodowo-duchowego i państwowego potwierdzenia Ukraińców jako narodu, który w nierównej walce zdołał nie tylko Zdjęcie na pamiątkę
Tłumaczenie maszynowe
Jeśli problem wyłania się niemal znikąd i od razu staje się aktualny oraz szeroko dyskutowany, z pewnością poprzedzały to liczne przemilczenia, tabu i przeinaczenia. Problem krymskich Tatarów od niedawna jest jednym z najczęściej omawianych, choć nie można powiedzieć, że powstał znikąd. Przykro przyznawać, ale do szerokiego ukraińskiego ogółu, żyjącego w ścisłym oblężeniu problemów kryzysu gospodarczego i politycznego, kiedy wokół słychać tylko o wzroście wartości dolara amerykańskiego lub o możliwym wzmocnieniu waluty narodowej, czy o kolejnych populistycznych oświadczeniach polityków, rzadko dociera głos tych, którzy stanowią w społeczeństwie mniejszość. Życie tylko teraźniejszością, niezdarność i krótkowzroczność współczesnych Ukraińców, zasada chronicznego „moja chata z kraja”, niechęć do myślenia perspektywicznego już teraz rodzą problemy, których rozwiązanie wymaga wnikliwej uwagi i wytężonej pracy wszystkich członków społeczeństwa, a zwłaszcza tych, którzy biorą na siebie odpowiedzialność nazywania się elitą narodową. Hanna TREGUB, Jewhen SAWWAĆEJEW, Narodowy Uniwersytet „Akademia Kijowsko-Mohylańska”. Pierwsza dekada istnienia Ukraińskiego suwerennego niepodległego państwa minęła pod znakiem ogólnego nastroju i haseł globalnej przebudowy wszystkiego, budowy zasadniczo nowego życia narodu, który właśnie otrzymał wymarzoną wolność. Ale przecież ukraińska niepodległość ma już 18 lat i wszyscy wokół zaczęli mówić o pełnoletności państwa ukraińskiego. Zaprawdę, nie będzie błędem stwierdzenie, że pełnoletność zakłada nie tylko nabycie określonych praw, ale także uświadomienie sobie własnych obowiązków i samodzielność w rozwiązywaniu tych problemów, które życie stawia przed określonym pełnoletnim podmiotem. Problem krymskotatarski to wyzwanie nie tylko dla ukraińskich polityków. To kwestia, która stoi przed całym ukraińskim społeczeństwem, przed wszystkimi jego składowymi. Sowiecka propaganda z właściwą sobie łatwością zdołała postawić piętno na problemie krymskich Tatarów i ukształtować u ludności opinię na temat tego etnosu. I trzeba powiedzieć, że zadanie to zostało wykonane na „szóstkę”, ponieważ zestaw sowieckich stereotypów dotyczących krymskich Tatarów jest żywy do dziś, z łatwością odtworzy go osoba, której „poszczęściło się” uczyć jeszcze za czasów ZSRR. Przeciętny Ukrainiec prawie nic nie wie o krymskich Tatarach. To fakt bolesny, ponieważ chodzi o etnos, który żył na naszym terytorium jeszcze od czasów średniowiecza. Jednak przeciętny Ukrainiec wie wiele błędnych rzeczy o krymskich Tatarach, na przykład o ich „zdradach”. Chan krymski to bodaj najważniejszy wróg: wszystkim doskonale znane są liczne „zdrady” chana krymskiego podczas wojny 1648–1654, ale mało kto interesował się przyczynami tych „zdrad”. Całkowicie zrozumiałe jest, dlaczego historiografia sowiecka jest wypełniona wieloma takimi przykładami – z krymskich Tatarów chciano zrobić „wrogów ludu”, kolaborantów, „niepewnych obywateli”: w czasach II wojny światowej ten naród, walcząc o swoje istnienie, walczył w szeregach Armii Czerwonej i w składzie Wehrmachtu, co stało się dodatkową „przyczyną” deportacji krymskich Tatarów… Stworzono negatywny obraz narodu. Chanat Krymski przez większą część swojej historii znajdował się pod zwierzchnictwem Imperium Osmańskiego, należał do innej kultury i modelu cywilizacyjnego, co bez wątpienia również odegrało rolę w kształtowaniu przez sowieckich ideologów wrogiego obrazu krymskich Tatarów. Ale przecież także w czasach niepodległości w podręcznikach szkolnych Tatarzy i zdrajcy to niemal synonimy! Jednostronność i niezrozumiała niechęć do rozpatrzenia problemu z różnych stron ukształtowała u uczniów szablonowe i jednocześnie uprzedzone podejście do tego etnosu – jako do wroga. A przeciętny Ukrainiec na pewno nie opowie wam o takiej rzeczy, jak deportacja krymskich Tatarów w 1944 roku. Od niedawna władza mimo wszystko zaczęła poświęcać temu tematowi choć trochę uwagi. Tak, na mocy dekretu Prezydenta przeprowadzono odpowiednie uroczystości z okazji rocznicy deportacji krymskich Tatarów. Ale jeśli mówić o poziomie wiedzy w tym temacie wśród ludności, to jest on bardzo niski. Nawet obecnie, kiedy stało się możliwe swobodne mówienie o realnych procesach geopolitycznych, kiedy nad nikim nie ciąży strach przed byciem ukaranym za wiedzę o tym, co dzieje się w granicach własnego państwa oraz bliskich i dalekich jego sąsiadów przez określone organy karne państwa, w którym żyjemy, uwaga skupiona jest na walce Basków o niepodległość, na rozwiązaniu kwestii kurdyjskiej, na konfliktach zbrojnych na Kaukazie itd. Ale przecież wszystko to jest gdzieś tam, a my w ogóle nie patrzymy na to, co mamy pod nosem, co może boleśnie w ten nos uderzyć, jeśli nadal będziemy ignorować zaistniałą sytuację i udawać, że wszystko jest rzekomo dobrze. Ważne jest, aby zrozumieć, czy współczesne ukraińskie społeczeństwo jest gotowe poważnie potraktować ten problem, czy jest gotowe odejść od skostniałych, żelbetowych szablonów w postrzeganiu krymskich Tatarów. Póki co nie. „Jednak zdrada chana krymskiego Islam Gireja…”, „zdrada chana krymskiego była przyczyną klęski armii Bohdana…”, „A potem zdrada Tatarów…” – oto tylko niektóre cytaty z ukraińskiego Internetu, które odzwierciedlają stosunek obywateli do wydarzeń przeszłości. Tak, właśnie „stosunek”, bo o żadnej analizie czy obiektywnej ocenie wydarzeń historycznych nie ma tu mowy, a wręcz przeciwnie – pełna niechęć do spojrzenia na historię oczami niezaangażowanego obserwatora, odrzucenia niepotrzebnego ciężaru sowieckich mitów. Tego, niestety, brakuje… Ale wszystko to można zrozumieć, biorąc pod uwagę potężną sowiecką propagandę, która taką postawę ukształtowała. Nasuwa się logiczne pytanie: dlaczego w czasach nieza-
Słowo Refata Czubarowa jest zawsze autorytatywne. Dlaczego nie sformułowano godnej odpowiedzi?! Dlaczego ukraiński podręcznik do historii Ukrainy w tej kwestii mało różnił się od radzieckiego odpowiednika i dlaczego ukraińscy uczniowie muszą czytać ten spadek sowieckiej propagandy? Współczesny stan rzeczy jest taki, że kwestia krymskotatarska należy do sfer wpływów nie tylko historii, staje się ona polityczna. Wyjaśnia to napięta sytuacja wokół Półwyspu Krymskiego, gdzie, jak twierdzi Refat Czubarow, „panuje zasada większości”. I właśnie po to, by podnieść problem krymskotatarski do poziomu dyskusji, w Centrum Kulturalno-Artystycznym NaUKMA odbył się wykład inauguracyjny profesora honorowego NaUKMA Refata Czubarowa „Problem krymskotatarski — egzamin dla ukraińskich polityków”. Na początku pan Refat zrobił krótki wykład o przeszłości, aby nakreślić problem Tatarów krymskich w retrospektywie historycznej. Otóż Tatarzy krymscy to naród, który od XV wieku posiada własną państwowość — Chanat Krymski. Przez prawie trzy stulecia pozostawał on pod suzerennością Imperium Osmańskiego. Pod koniec XVIII wieku miały miejsce wydarzenia, które negatywnie odbiły się na losie Tatarów krymskich: traktat pokojowy w Küczük-Kajnardży, który na papierze zapewniał niepodległość Chanatu Krymskiego, jednak faktycznie istniała zależność od Imperium Rosyjskiego, które w 1783 roku zaanektowało terytoria krymskie. Ten okres nazywa się „czarnym stuleciem”: odpływ ludności do Imperium Osmańskiego, a jednocześnie migracja ludności rosyjskiej na południe. Zatem udział Tatarów krymskich na tych terytoriach stał się znacznie mniejszy, co oczywiście nie sprzyja rozwojowi tego etnosu, ani kulturowemu, ani żadnemu innemu. „Tatarzy krymscy w wyniku migracji podeszli do XX wieku wykrwawieni i osłabieni, ale naród, który zachował wolę wolności, pragnął zrealizować prawo do wolnego życia” — zaznaczył profesor honorowy. Kontynuując, pan Refat zaznaczył, że do końca lat 80. XX wieku istniały trzy narody, które tak i nie powróciły na własne ziemie po deportacji, wśród nich także Tatarzy krymscy. „Wyobraźcie sobie, że to wy należycie do narodu, który prawie pół wieku był wygnany z własnej ziemi” — tymi słowami Refat Czubarow apeluje nie tylko i nie tyle do obecnych w auli studentów (choć do nich również), a bardziej do ukraińskich polityków. Ale wróćmy razem z panem Refatem do historii. Rok 1991, referendum na Krymie. Tatarzy krymscy masowo bojkotowali to wydarzenie i bez ich udziału podjęto decyzję o przywróceniu autonomii krymskiej, ale oczywiście na tych zasadach, które negowały możliwość samostanowienia narodu krymskotatarskiego. „I taką tam teraz pozostaje, ponieważ panuje tam zasada większości” — krytycznie i sprawiedliwie dodaje Refat Czubarow. Kiedy liderzy Tatarów krymskich, na przykład Refat Czubarow czy Mustafa Dżemilew, mówią o prawie swojego nielicznego narodu do samostanowienia, to czy moralnie uzasadnione jest dla nas, Ukraińców, którzy tak samo jak Tatarzy krymscy ucierpieli od represji totalitarnego reżimu Związku Radzieckiego, nieuznawanie ich prawa do powrotu na ziemie, gdzie przebywali przed totalnym przesiedleniem do Azji Środkowej ponad 50 lat temu? Czy można wymagać od innych tego, czego my sami nie dajemy bliskim? Ukraińcom dano szansę stworzenia nowej unikalnej modelu cywilizowanej interakcji między różnymi kompleksami etnicznymi i kulturowymi na terytorium jednego państwa, stania się naprawdę tym niepowtarzalnym skrzyżowaniem wschodu i zachodu, stania się po prostu bardziej kulturalnymi i tolerancyjnymi. Może w tym właśnie zawiera się droga nie tylko do Europy, ale i do świata w ogóle — w kroku naprzeciw narodowi, który po prostu wraca do siebie do domu?
Tłumaczenie maszynowe
Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko wysoko ocenił zasadniczą decyzję strony polskiej o przekazaniu ukraińskiej społeczności budynku Domu Ludowego w Przemyślu. O tym W. Juszczenko powiedział podczas spotkania z ukraińską społecznością Polski, które odbyło się w Przemyślu.
Głowa państwa podkreślił, że do sukcesu w tej sprawie doprowadziła jedność wysiłków, konstruktywny dialog ukraińskich władz, rządu Polski na czele z premierem Donaldem Tuskiem, rady miejskiej Przemyśla i burmistrza miasta Roberta Chomy, a także, bez wątpienia, ukraińskiej społeczności w Polsce. W swoim wystąpieniu Wiktor Juszczenko po raz kolejny podkreślił strategiczny charakter stosunków polsko-ukraińskich. Akcentował wyjątkowe znaczenie pomyślnego zakończenia procesu historycznego pojednania między naszymi narodami. Prezydent wysoko ocenił odsłonięcie na cmentarzu Wólka w Warszawie pamiątkowego znaku ofiar Hołodomoru na Ukrainie w latach 1932—1933. Jego autorem jest znany czernihowski rzeźbiarz Hennadij Jeršow. Prezydent wyraził także wdzięczność ukraińskiej i polskiej społeczności w Polsce za aktywne włączenie się w zeszłym roku w uroczystości upamiętniające ofiary Wielkiego Głodu, zwłaszcza w akcji „Niegasnąca świeca”. Wśród kolejnych ważnych zadań w kontekście wzajemnego szacunku dla historii obu krajów W. Juszczenko wymienił odsłonięcie pomnika M. Hruszewskiego w Chełmie oraz utworzenie muzeum kultury łemkowskiej w Gorlicach. Jak powiedział prezydent, wymaga ostatecznego rozwiązania kwestia rekonstrukcji cmentarza wojskowego we wsi Pikulice. „To zostanie zrobione” — wyraził przekonanie głowa państwa. Ponadto docenił wysiłki na rzecz otwarcia we wsi Sagryń w województwie lubelskim memoriału upamiętniającego Ukraińców, którzy zginęli w 1944 roku. Głowa Państwa Ukraińskiego zaznaczył, że stosunki Ukrainy i Polski można uznać za jedne z najwzorowszych dla krajów, które miały tak trudną wspólną historię, i dodał, że rozwój stosunków ukraińsko-polskich jest świadectwem tego, jak demokracja może działać na rzecz umacniania więzi międzypaństwowych. Prezydent wyraził ukraińskiej społeczności w Polsce wdzięczność za aktywną pracę: „Bez waszych wysiłków na poziomie międzyludzkim nie mielibyśmy takich sukcesów w naszych stosunkach”. Głowa państwa wręczyła przedstawicielom ukraińskiej społeczności państwowe odznaczenia.
* * * Ukraiński Dom Ludowy w Przemyślu został wzniesiony w 1904 roku w centrum miasta z funduszy zebranych przez miejscowych Ukraińców. Do 1947 roku wykorzystywano go na potrzeby ukraińskiej społeczności. Po akcji „Wisła” w 1947 roku Ukraiński Dom Ludowy został znacjonalizowany i do 1956 roku nie był wykorzystywany zgodnie z przeznaczeniem. Po uzyskaniu zgody na powrót Ukraińców na dawne miejsca zamieszkania i utworzeniu własnych organizacji (od 1956 roku) Zrzeszenie Ukraińców w Polsce (ZUP) wynajmuje część pomieszczeń Ukraińskiego Domu Ludowego na własne potrzeby. Od stycznia 2004 roku budynek znajduje się we własności komunalnej Przemyśla. Przez kilka ostatnich lat trwały negocjacje z polskimi władzami w sprawie zwrotu Domu Ludowego ukraińskiej społeczności miasta. 3 września 2009 roku podczas posiedzenia rady miejskiej Przemyśla podjęto uchwałę o przekazaniu Ukraińskiego Domu Ludowego na własność ukraińskiej społeczności miasta. W ostatnich latach Prezydent Ukrainy wielokrotnie poruszał kwestię przekazania budynku na własność ukraińskiej społeczności.
Przygotował Petro ANTONENKO
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Wiacheslav Lewycki
Niedawno wysłuchany cykl wykładów o specyfice pracy pisarza zapamiętał się nieoczekiwaną dygresją. Szanowny profesor Michaił Najenko wtedy mimochodem spojrzał na grzmot bulwaru za oknem i zwrócił się do grupy: „Wiecie, ile kolumn stoi przed Czerwonym Korpusem?..” Krótka cisza wydawała się zakłopotana. „Wybierzcie sobie którąś z nich — i z czasem, przy odpowiednim wysiłku, być może znajdziecie tam swoją pamiątkową tablicę”, — ironicznie podsumował wykładowca. Ten szkic nie jest przypadkowy, gdyż dalsze rozważania będą dotyczyć dawnego stołecznego przytułku muzy Kalliope — Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki. Perspektyw dla poważnej uczelni, która obecnie obchodzi 175-lecie, oczywiście nie brakuje — od drobnej pocztówki z życzeniami po studia i traktaty. Jednak wspomóc oficjalną historiografię może także spojrzenie przez pryzmat sztuki. Majestatyczno-surowe gmachy przez długi czas stały się alma mater dla licznych uczonych, mężów stanu i artystów. Sprzyjała temu także atmosfera sal wykładowych, przesiąkniętych harmonią. Nie bez powodu już od pierwszego rektora, sławnego przyrodnika, historyka i filologa Michaiła Maksymowicza, przez profesorów Włodzimierza Pieretca, Borysa Jakubskiego, Halinę Sydorenko, aż po dziś — Natalię Kostenko — utrwaliła się tu potężna szkoła wersologiczna. Samemu uniwersytetowi również jakby nigdy nie brakowało pochwał, choć nie w złoconym stylu Teofana Prokopowicza. Ale teraz, spoglądając na niemal dwa stulecia, warto się zastanowić: jak zmieniał się wizerunek jubilata, utrwalony w słowie? Przede wszystkim nie zaszkodzi wyjaśnić, że otwarcie uniwersytetu w Kijowie od razu zapoczątkowało pewien paradoks. Jego europejscy poprzednicy, założeni jeszcze pod koniec średniowiecza, do pierwszej połowy XIX wieku zdążyli przekonująco wynieść kult wszechwładnego rozumu. Nasze kolegia i akademie wypracowały kulturalne koryto późnego renesansu, które na kolejnym zakręcie natrafiło na zaporę… Na tym tle pojawienie się dwóch wydziałów filozoficznych w nowej uczelni zwykle rozumie się tylko z politycznego punktu widzenia. Jednak tłumaczyć wszystko celowością rusyfikacji Prawego, „polskiego” brzegu Dniepru także nie warto. Budynek Wikentija Beretti, dokąd w 1842 roku katedry „przeprowadziły się” z Pieczerskich Wzgórz, uosabiał ówczesną estetykę. Znany Czerwony Korpus najlepiej chyba potwierdza słowa Immanuela Kanta o wyczerpującym wyrażaniu piękna w przyrodzie i ornamencie. Wyważona symetria, smukłość kolumn, jasne krużganki rzeczywiście układają się we wyrafinowany wzór, uzupełniony romantyczną symboliką. Ozdoba korpusu bowiem, jak wiadomo, pierwotnie harmonizowała z barwami orderu św. Włodzimierza, patrona kijowskich studentów i wykładowców, ponętnego dla Gogola i zgubnego dla kiryło-metodiewców. Takie spojrzenie na piękno przetrwa także na początku XX wieku, gdy w Kijowie zlekceważy się futurystyczne wezwania Marinettiego do zadymionych wysadzeń bibliotek i uniwersytetów. Zapalczywy Michaił Semenko w awangardowych obrazkach jakby celowo „nie ośmieli się” ani na wywyższoną, jasną enfiladę, ani na park naprzeciwko. Z uczelni zbuntowanemu marzycielowi, nawiasem mówiąc, znacznie bliższa jest Kijowska Akademia Sztuk Pięknych, gdzie „ciekawiej patrzeć na // ładną modelkę” („Kobiety”). Drobnymi węzełkami na pamiątkę o niebezpiecznych „zamachach” są jedynie wspomnienia Michaiła Bułhakowa i Konstantego Paustowskiego o okresie, gdy Żółty Korpus, obecny budynek Instytutu Filologii, przywitał przełom wieków w statusie Pierwszego Męskiego Gimnazjum. Katedrom humanistycznym wzbudzić strach nieco później mogło jedynie studenckie studio literackie. Od czasów satyrycznego Mykoły Łukasza aż po lata 2000., gdy uczestnicy nie gardzili głośnymi „artystycznymi traficzkami” z petardami. Równocześnie zadziwiająco wrażliwe na tempo radzieckiego Instytutu Oświaty Ludowej przy stałym adresie było środowisko neoklasyków. O tym, że naukowa przenikliwość uzupełniła się poetycką u filologów Oswalda Burghardta (Jurija Klena), Michaiła Draj-Chmary, Mykoły Zerowa, Pawła Fylypowycza, byłego lekarza Maksyma Rylskiego, napisano już sporo. Warto jedynie podkreślić, że dzięki „pięcioosobowemu gronu” i jego zwolennikom uniwersytet w latach 1910—1930 ugruntował sobie miejsce pokrzepiających rozmów. Zaczynały się one, zapewne, jeszcze w mieszkaniu profesora Zerowa na Fundukliejewskiej, gdzie rozgrywały się prywatne rozmowy „lirycznych antykwariuszy”. Co ciekawe, bliski neoklasykom Wiktor Pietrow-Domontowycz w powieści „Doktor Serafikus” na tej samej ulicy „zamieszkał” barwnego profesora Komahę, który często znajdował się na życiowych rozdrożach. Zwykła konwencja?.. Dodając Kijowowi wykwintnego antycznego profilu, zwolennicy „surowego konturu” zadbali także o rolę przemyślanej rozmowy. Prawie jak likejon Arystotelesa. Teraz ona zdecydowanie przesłania faustowską nieugiętą żądzę prawdy. Nie bez powodu to właśnie podczas spotkania w instytutowym skwerze Zerow podpowie Rylskiemu temat sonetu „Topola”. Bulwar, spowity perłowymi koronami drzew, wzbudzał wtedy zresztą niemałą zazdrość oficjalnej stolicy — Charkowa. Nowemu państwowemu centrum brakowało miejsc na ciche, nieśpieszne spacery. Kijów zaś potrafił pielęgnować tę wymarzoną łagodność. Co więcej, uzgodnił ją z życiem uniwersytetu. Prawda, kilka kontekstów historycznych, niestety, nie utrwaliło tych osiągnięć… Jedyny rzeczywisty wybuch biblioteki opisze Mykoła Bażan, odsuwając futurystyczne nastroje na bok: „Chwiały się czerwone kolumny gmachu, // w szybach rozżarzone pękało szkło… // I walą się sale w ognisty wyłom, // i sypią się gruzem masywne sklepienia, // a książki jak ptaki na mokrym chodniku // rozpaczliwie biją spalonym skrzydłem”. Ten trzeci „Kijowski etiud” z czasów Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, nasycony pogardą dla „żądzy zniszczenia”, jeszcze bardziej uwydatni cenę ulotnego spokoju. Ale wkrótce uniwersytetowi zwrócą go pełni życia szescdziesiątnicy. I to tak oddanie, że mit o studenckich latach „nowych Kolumbów i Magellanów” przetrwa do dziś. Dociekliwi, na przykład, i obecnie mogą oprzeć się o parapety w Żółtym Korpusie, gdzie Jurij Muszketyk pisał powieść „Semen Palij”. „Co mam robić — nie mogę zapomnieć // Placu Bohdana, świateł instytutu”, — będzie się wahał na młodszych latach Wasyl Symonenko. Tymczasem jego towarzysz Petro Zasenko wzruszająco napisze o akademiku na ulicy Oswity 4. Tak „główne” budowle Beretti, zdawałoby się, na zawsze złagodzi liryczna ufność. W kolejnych dziesięcioleciach oblicze uniwersytetu nabierze undergroundowa „szkoła kijowska”. Potem drżące tony jakby schowają się za sztukaterią metafor lat 80. Obrazy poetyckie coraz częściej będą wypierane przez wspomnienia o przerwach urządzanych przez wybredną bohemę na wyższych piętrach. Jaki akcent na pocztówce oznaczy dzisiejszość jubilata? Zapewne znów nieco prowokacyjny. Drażliwy wobec samochodów, które hamują na środku Włodzimierskiej, jakby przed gigantyczną sygnalizacją świetlną. Albo wobec ich rzekomych właścicieli i właścicielek. Jedną z takich, panienkę z szyderczo wysuniętym ognistym językiem, Iwan Drać w nowej książce „W królestwie Reksa” jakby przy okazji utożsamia z glamourowym studenctwem. Natomiast obecny aspirant Bohdan-Oleh Horobczuk, skłonny do dziennikowych refleksji w wierszach, dostrzega w tych murach swoisty album do wpisów. „… Jeśli czytasz ten tekst — wiedz — pamiętam cię…” — zwraca się do dziewczyny, z którą minął się przed Czerwonym Korpusem. Uniwersytet rzeczywiście z roku na rok coraz wyraźniej upodabnia się do katedry Notre-Dame w Paryżu, na której murach ożywają dawne kontury. Zaproponowana wersja poetycka pod tym względem jest równoprawna z szeregiem naukowych. Języki licznych dziedzin wiedzy przez 175 lat wypączkowywały się w tych samych salach, gdzie po kryjomu pisano wiele klasycznych i modernistycznych arcydzieł. I raczej nie przez dziwne zbiegi okoliczności. Mówią, że Taras Szewczenko, obecny patron uczelni, kiedyś z uznaniem odnotowywał osobliwe połączenie stylu naukowego z artystycznym w wypowiedziach studentów i wykładowców. A muza Kalliope jeszcze pragnęła na czas podnieść wagi, na których równoważyły się ideały mądrości naukowej i ludzkiej. Dzięki uniwersytetowi wspaniała przyroda Kijowa, zdaje się, zdołała najściślej zbliżyć się do „naturalnych ludzi” — tych, o których marzyli Voltaire i Rousseau, lecz oni nigdy nie wyszli z odrestaurowanych gotyckich sal. Być może dzięki mniej niepokojącej historii. A może też dzięki oddaleniu od parków, gdzie tak swobodnie można kontynuować naukę i samokształcenie w niezliczonych dyskusjach. Pretekst do nich łatwo znaleźć, zwłaszcza przy uroczystej okazji. Czy, nawiasem mówiąc, dokładnie wiecie, ile kolumn stoi przed Czerwonym Korpusem?..
Tłumaczenie maszynowe
Wiaczesław ŁEWYCKYJ. Pewnego razu lider ukraińskich poetów-futurystów ogłosił, że słynnego „Kobziarza” wraz z jego autorem „szacunek… zabił”, i dla pewności sam spalił egzemplarz klasycznego foliału. O odrażającym wybryku z początku XX wieku wie dziś nawet pilny licealista. Tylko w źródłach nieczęsto precyzuje się, że ofiarą jednego z pierwszych wzorcowych performansów była książka, której nie ilustrował Wasyl Sedlar. Jest to niezwykle ważne, ponieważ w 1931 roku, kiedy zbiór Szewczenki po raz pierwszy pojawił się w nowej szacie graficznej, „akt terroru” Mychajła Semenki byłby nie na miejscu. Inspiratorowi awangardyzmu nie starczyłoby sił, by zniszczyć choćby konstruktywistyczne obrazki, wykonane przez ówczesnego kierownika Meżyhirskiego Technikum Ceramicznego. W końcu to właśnie one mogłyby przekonać o „najbardziej wywrotowym”: „Wielki loch” i „Heretyk” — to zwiastuny wykwintnego artystycznego buntu. Przekonała się o tym twierdzeniu, najwyraźniej, także większość zwiedzających wystawę „Nieznane strony ukraińskiej awangardy. Wasyl Sedlar — ilustrator „Kobziarza”, która trwała od 11 do 20 września w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy. Znaczenie wydarzenia, między innymi, tłumaczyło się przykrą nielicznością zachowanych prac artysty. Wszak z trzech znanych obrazów malarskich autora dwa są uszkodzone. Jednocześnie dzięki wysiłkom organizatorów sama ekspozycja w dwóch salach upodobniła się do dziwacznej książki, nieco nawet multimedialnej: graficzne wersje znanych poematów rozmieszczone są niczym okna dialogowe, otwarte pod sklepieniem muzeum. Stosownym tłem dla nich były gliniane wyroby meżyhirskich wychowanków artysty, przede wszystkim Pawła Iwanczenki, a także fotokolaż realiów lat 1920—1930. Jednak najbardziej uroczystym wydarzeniem wystawy stała się prezentacja 17 września reprintu „Kobziarza” z ilustracjami Sedlara. Publikacji, którą zainicjował Artur Rudzycki, towarzyszył godny suplement i wyczerpujący katalog artefaktów awangardzisty. Jak zaznaczył jeden z kierowników projektu Leonid Finberg, zespołowi redaktorów i projektantów udało się zsynchronizować pracę ekspozycji z czasem pojawienia się książki. Dzięki temu, na przykład, sumienna praca tekstologiczna Stepana Zacharkina znalazła kontynuację w jego własnym koncepcyjnym uporządkowaniu sal. Wielkoskalową współpracę z wydawcami starali się wesprzeć także pracownicy muzeum z lwami. Na tym nie męczyła się podkreślać zastępca dyrektora Maryna Skyrda, informując o niedawnej wizycie w Kijowie bratanka W. Sedlara. Prowadząca wieczór z żalem zauważyła, że przedstawiona ekspozycja jest zawężona: organizatorzy musieli korzystać jedynie z funduszy Muzeum Sztuki. Rzeczywiście, jak później doprecyzował redaktor wskrzeszonego konstruktywistycznego „Kobziarza” S. Zacharkin, dziwną do absurdu okazała się odmowa udostępnienia obrazów przez Leonida Skrypkę, dyrektora Centralnego Państwowego Archiwum-Muzeum Literatury i Sztuki Ukrainy. Postronnym uczestnikom „tygodnia Sedlara” pozostawało domyślać się: czy nie pojawienia się postmodernistycznych Semenków przestraszono się w instytucji sąsiadującej z SBU? Jak zawsze, porywająco-treściwe były wystąpienia historyków sztuki Olhy Łahutenko i Dmytra Horbaczowa. Autorytatywni badacze malarstwa XX wieku głęboko nakreślili kontekst twórczości szkoły Mychajła Bojczuka, do której należał ilustrator Szewczenki. Krąg ludzi o podobnych poglądach, nastawionych na odrodzenie bizantynizmu w ukraińskiej kulturze, jak się okazało, powstał nie na rodzimych terenach, a w Paryżu w 1910 roku. Niespodziewaność anonimowych wystaw tych artystów sugestywnie uwydatniała to, co najświętsze — nienaruszalność wspólnej pracy. Europejskie tło estetyczne stało się dla bojczukistów punktem odniesienia, do którego się zbliżali, chłonąc koloryt rodzimej etnografii. W. Sedlar zdążył nie tylko dołączyć do założenia pierwszej krajowej akademii sztuk pięknych, ale i zjednoczyć słynne Stowarzyszenie Rewolucyjnych Artystów Ukrainy. Taki komentarz D. Horbaczow na przykładzie poszczególnych awangardowych wizji Szewczenkiany uzupełnił uwagą o erotyzmie obok cech wyważonej tradycji ikonopisarskiej. Jak podkreślił naukowiec, cykl Sedlara jest niedoścignienie współbrzmiący z klasykiem literatury XIX wieku poprzez kulturę religijną obu autorów. Oprócz tego, wydanie z 1931 roku, jak powiedział na prezentacji pisarz i historyk sztuki Leonid Czerewatenko, było książką podręczną Ałły Horskiej, Wiktora Zareckiego, Opanasa Załywachy. Uczniem bojczukisty był Ołeksandr Dowżenko i to ostatecznie potwierdzają nowe świadectwa. Badacz malarstwa Ihor Diaczenko wyjaśnił również niespodziewaność jaskrawych barw w grafice Wasyla Sedlara. Jak opowiadała mu żona artysty Oksana Pawłenko, mistrz zwyczajowo nanosił pociągnięcia akwarelą. A odcieni brakowało z powodu niedostatków. Przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, deputowany ludowy Ukrainy Pawło Mowczan z przykrością uznał wymuszenie małą rolę Sedlara w życiu duchowym kilku pokoleń. Nowe wydanie „Kobziarza” jest w stanie rozgrzać czytelnika. Obrazy na płótnach uczestnika ARMU dokładnie oddają atmosferę pierwszej połowy XX wieku, utwierdzając nie chutorowy, a nowoczesny status ukraińskości. Jak świadczą afisze w muzeum, wkrótce rozpocznie się tam kolejna wystawa współczesnego malarstwa. Do obrazów, być może, dołączą pokraczne instalacje w duchu „Gogolfest”, który trwa dłużej niż czyjekolwiek obecne czytanie „Martwych dusz”. Skuteczność śledzenia transawangardy, oczywiście, jest. Jednak po krótkim zapoznaniu się kijowian z klasyką tamtej awangardy chce się, aby w galeriach ludzie nieobojętni odważyli się przeprowadzić choćby dziwaczny „Kobzarfest”. Palić książek nie trzeba, a oto znów poszukać „maszynopisowych feniksów” z wymyślną szatą graficzną byłoby prawdziwie zadziornie. Ilustracje Wasyla Sedlara do „Kobziarza” Tarasa Szewczenki, arkusze, szkice i projekty, dzieła ceramiczne uczniów, materiały archiwalne i fotografie, pocztówki, listy, artykuły z ówczesnych gazet i czasopism, które również są przedstawione na wystawie. Ci, którzy zniszczyli Wasyla Sedlara i jego dzieła, chcieli zostawić na tym miejscu ukraińskiej kultury pustkę, czarną jak kwadrat Malewicza. Jednak, na szczęście, zachowało się dla potomnych niemal główne dzieło jego życia — cykl ilustracji do „Kobziarza”. I choć jeszcze w XIX wieku ukształtowała się pewna tradycja ilustrowania poezji Szewczenki przez wybitnych artystów: Porfyrija Martynowycza, Kostiantyna Trutowskiego, Opanasa Slastona, Iwana Jiżakewycza, właśnie Sedlar był pierwszym, który zilustrował całego „Kobziarza” w pełni jego treści. Żona Sedlara, artystka Oksana Pawłenko, wspominała, że podczas pracy nad ilustracjami do „Kobziarza” artysta zdążył stworzyć ogromną serię prawdziwych graficznych arcydzieł, większość z których tak i nie weszła ani do pierwszego (1931 rok — 54 czarno-białe ilustracje), ani do drugiego wydania (1933 rok — 44 czarno-białe, 18 kolorowych ilustracji). Niektóre z tych dzieł — w oryginale i powiększone w formie plakatów, a także oba rzadkie wydania „Kobziarza” można zobaczyć na obecnej jubileuszowej wystawie. Ale najlepszym uwiecznieniem pamięci wybitnego ukraińskiego artysty Wasyla Sedlara stało się wypuszczenie w świat przez Narodowy Uniwersytet „Akademia Kijowsko-Mohylańska” oraz wydawnictwa „Duch i litera” i „Oranta” nowego wydania „Kobziarza” z ilustracjami artysty.
Tłumaczenie maszynowe
Mychajło Bojczuk. Portret Wasyla Sedlara. Iryna Piatczanyn. Mija 110 lat od dnia urodzin jednego z najzdolniejszych uczniów Mychajła Bojczuka — Wasyla Teofanowycza Sedlara. W 1917 roku Mychajło Bojczuk, którego Mychajło Hruszewski zaprosił na stanowisko profesora, zaczął wykładać w nowo utworzonej Ukraińskiej Akademii Sztuk. Zmiana nazwy tej placówki edukacyjnej w pewnym stopniu odzwierciedla zmianę państwowej polityki kulturalnej. Tak oto w 1922 roku Akademię zreorganizowano w Kijowski Instytut Sztuk Plastycznych, a w 1936 roku był to już Kijowski Instytut Proletariackiej Kultury Artystycznej. W. Sedlar należał do pierwszego rocznika kierowanej przez M. Bojczuka pracowni ikonopisu i fresku, który ukończył studia w 1922 roku. Działalność dydaktyczną rozpoczął jeszcze jako student — w 1921 roku „został mianowany przez radę Akademii instruktorem artystycznych kursów pokazowych dla robotników, dorosłych i dzieci”. A w 1923 roku młody artysta był już dyrektorem Meżyhirskiego Technikum Ceramiczno-Artystycznego. Będąc wybitną osobowością twórczą, Wasyl Sedlar utrzymywał przyjazne stosunki z Lesiem Kurbasem, Ołeksandrem Dowżenką, Ostapem Wysznią, Wołodymyrem Sosiurą, Ołeksandrem Kopylenkiem, Mykołą Hłuszczenką, moskiewskim historykiem sztuki Ołeksijem Fiodorowem-Dawydowem oraz malarzem kurbasowskiego „Berezola” Wadymem Mellerem. W działalności artystycznej Wasyl Sedlar, jak wszyscy bojczukiści, odznaczał się niemal renesansową uniwersalnością. Tworzył monumentalne malowidła freskowe, pracował w technice temperowego malarstwa sztalugowego, grafiki książkowej i sztalugowej, gobelinu, ceramiki. Jeszcze za jego życia dzieła te wystawiano na wielu wystawach w Ukrainie, a także w Warszawie, Kopenhadze, Sztokholmie, Filadelfii, Zurychu, Paryżu, Londynie, Berlinie, Amsterdamie. Artysta wielokrotnie (w drugiej połowie lat 20. i pierwszej połowie lat 30. XX wieku) wystawiał swoje prace na Biennale w Wenecji. Jednak lata te były tragiczne zarówno dla bojczukistów, jak i dla całej ukraińskiej kultury, której niespotykany rozkwit zapoczątkowała ukraińska rewolucja 1917 roku i walki wyzwoleńcze. Stalinowska władza totalitarna zaczęła walczyć z ukrainizacją — poprzez Hołodomor, represje wobec ukraińskich bolszewików, którzy naiwnie wierzyli w komunistyczny internacjonalizm nowego imperium. Z czasem rozpoczął się terror wobec działaczy kultury. W społeczeństwie podsycano polaryzację ideologiczną i ekstremizm, dyskusje o drogach i formach dalszego rozwoju sztuki stawały się pretekstem do aresztowań. „Freski to błędne zjawisko w państwie proletariackim. Nie możemy się uspokoić, dopóki bojczukiści pod przykrywką marksizmu szkodliwie wprowadzają stare formy” — mówił Kazimierz Malewicz, profesor Kijowskiego Instytutu Sztuki w latach 1928–1930. Ukraiński poeta-futurysta Geo Szkurupij w 1929 roku próbował kupić sobie życie artykułem „Dyktatura bohomazów”, jednak zginął w katowniach NKWD. Inny profesor instytutu artystycznego — Fedir Kryczewski, krytykując M. Bojczuka, próbował zająć jego miejsce na wydziale malarstwa monumentalnego. Za bojczukistami wstawił się grafik W. Faworski, protegowali ich ludowy komisarz oświaty Anton Prychodko (później represjonowany) oraz naczelnik zarządu sztuki przy ukraińskiej Radzie Komisarzy Ludowych Andrij Chwyla. Artysta Mykoła Hłuszczenko ostrzegał Bojczuka i Sedlara, że aresztowany we wrześniu 1936 roku bojczukista Iwan Padałka nie wytrzymał tortur i „przyznał się”, że on „sam jest faszystą i jest powiązany z szeregiem ukraińskich faszystów”. Hłuszczenko radził im zniknąć z Kijowa. Jednak wyrok został już wydany nie tylko na bojczukistów, ale i na całe ukraińskie odrodzenie. Jesienią 1936 roku prawie wszystkich bojczukistów aresztowano, a 13 lipca 1937 roku Mychajła Bojczuka, Sofiję Nelepyńską-Bojczuk, Wasyla Sedlara, Iwana Padałkę i Iwana Łypkiwskiego rozstrzelano w piwnicach kijowskiego NKWD. Ich dzieła barbarzyńsko zniszczono. W rezultacie z dorobku twórczego Wasyla Sedlara zachowało się niewiele. Na wystawie „Nieznane strony ukraińskiej awangardy”, która została otwarta w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy i jest poświęcona 110. rocznicy urodzin Wasyla Sedlara, można zobaczyć podręcznikowe „W szkole likwidacji analfabetyzmu”, „Przy maszynie rolniczej”, „Portret Oksany Pawłenko”, a także „Rozstrzelanie w Meżyhiriu” — obraz, którego warstwa malarska zachowała się zaledwie w dwóch trzecich, ponieważ próbowano go zniszczyć, polewając kwasem, dlatego wcześniej go nie wystawiano. Wyobrażenie o tym, jak wyglądało to dzieło, można uzyskać jedynie z kolorowej pocztówki-reprodukcji, ponieważ wystawiano ją w 1927 roku na wystawie „10 lat Października”. Dlatego właśnie tak wielką ciekawość i wartość stanowią graficzne
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Wołodymyr HARBUZ Ilustracje autora do „Kobziarza” T. Szewczenki Jako obywatel, artysta i wreszcie jako Ukrainiec, uświadamiam sobie swoje miejsce na ziemi. Nigdy nie stałem z boku wszystkich procesów eksperymentalnych, które za mojego życia zachodziły i zachodzą „na naszej, nie swojej ziemi”. Biorę na siebie śmiałość mówić w imieniu uczciwych artystów, którzy posiadają duchową broń, służącą narodowi i Ukrainie we wszystkie czasy i epoki, rozbrajającą wrogów prawdy i wolności… Ludziom znana jest moja pozycja — wyraziłem ją w ilustracjach artystycznych, zamieszczonych w książkach, które rozeszły się po Ukrainie oraz dalekiej i bliskiej zagranicy w dziesiątkach, setkach tysięcy egzemplarzy. Wymienię najważniejsze spośród ilustrowanych przeze mnie wydań: H. Bułaszowa. Ukraiński naród w swoich legendach i wierzeniach. — Kijów: „Dowira”, 1992; T. Szewczenko. Psalmy Dawidowe. — Kijów: „Dim, sad, horod”, 2000; T. Szewczenko. Kobziarz. — Kijów: „Proświta”, 2004. Chcę zaznaczyć, że wymienione wydania zilustrowałem jeszcze w latach 80. z własnej inicjatywy, w epoce brutalnego komunistyczno-esbeckiego reżimu. Należę do artystów, którzy ośmielili się po nowemu, wzrokiem T. Szewczenki, spojrzeć na ówczesną radziecką rzeczywistość. Nie lada przestraszyłem ideologów-kontrolerów związków twórczych tym, że radzieckie pejzaże industrialne i współczesne postacie nałożyłem na poezję T. Szewczenki, uwspółcześniłem odczytanie Kobziarza, zyskując sławę dziwaka, którego wygodniej było po prostu nie zauważać, a przy okazji poniżać. Co i jak dzieje się teraz? Ideolodzy socjalistycznego realizmu na zlecenie KPZR stworzyli związki twórcze dla kontroli nad niewolnikami-artystami, niewolnikami-pisarzami, niewolnikami-kompozytorami, ale przede wszystkim — nad ich dziełami i świadomością. Czy wiele zmieniło się w niepodległej Ukrainie? Kultura i sztuka tak samo pozostają upośledzone, niepotrzebne władzy. Dzieła artystyczne coraz aktywniej przekształca się w ersatz-produkt masowego użytku drugiego planu — zastąpiono je teatralizowanymi bataliami polityczno-ekonomicznymi, które nabrały takiego tempa, że odnosi się wrażenie, iż wszyscy jesteśmy widzami przedstawienia bez początku i końca pod tytułem „Samodzielna Ukraina”. Prezydenci, ministrowie przychodzą i odchodzą, ich miejsca zajmują inni, obok nich krzątają się nowi, udając, jakoby przygotowywali „ucztę króla”, a tymczasem kontynuują okradanie narodu duchowo i ekonomicznie. Bez jakiejkolwiek pychy chcę przypomnieć: uczciwy artysta ma wielką przewagę nad prezydentami i ministrami — taką, że nasz zawód jest powołaniem od Boga, a nie od władzy, a nawet od elektoratu. Ale artysta zawsze musi pozostawać artystą, a jego dzieła — pracować w czasie i przestrzeni… Nie inaczej. Ten, kto pójdzie na pielgrzymkę do władzy, do oligarchów, do partii i partyjek, wszelkiego rodzaju fałszywek — fundacji charytatywnych, nie wiadomo przez kogo i nie wiadomo gdzie, w jakim celu stworzonych — już nie jest artystą. On jest sługą. I Bóg mu sędzią za zdradę siebie i ludzi. Mam ostre odczucie i reakcję na nieprawdę i niesprawiedliwość. To poczucie wewnętrznego nieposłuszeństwa z woli Boga pomogło stworzyć setki dzieł, które, mam nadzieję, ludzie kiedyś przeczytają, poczują ich symbole i obrazy, zrozumieją, jak wiele waży prawdziwość bytu, być może staną się amuletami. Nie narzekam na los. Wręcz przeciwnie. Jestem szczęśliwy, że rozmawiam artystycznymi wizjami prawdy, żyję, nie tracąc wewnętrznej niezależności, z poczuciem własnej godności, próbując bronić swój naród, znowu — po raz kolejny oszukany i poniżony. I wciąż myślę o tym, o czym nasi ideolodzy-artyści, prezydenci, ministrowie i po prostu upokorzeni obywatele nie mówią, a jeśli mówią — to w kuchniach, po północy albo po wypiciu trzeciego kieliszka. A my, inteligencja twórcza, co? Związki twórcze, które należało zdecydowanie zreformować, pozostały z tymi samymi kierownikami, nieokreślone ideologicznie. Nie bez ich przyzwolenia sale wystawowe na Włodzimierskiej, na ulicy Gorkiego i Czerwonoarmijskiej przeszły w ręce biznesmenów. Sądzę, że nie za darmo… Ktoś zaczął jeździć „fordami”, ktoś — „lexusami”. Należę do Związku Artystów Ukrainy, któremu od ponad dwudziestu lat przewodzi ta sama osoba. W. Czepełyk nie tylko kieruje związkiem, ale jako rzeźbiarz-monumentalista kontroluje jeszcze artystyczno-obrazowe wcielenie pomników. Sam sobie pan: ani konkursów, ani wymagającego jury, ani kontroli nad honorariami. A kiedy nie ma konkurencji, to i artyzmu oraz obrazowości brak. Chcecie przykładów? Proszę bardzo. Moryńce, co na Czerkaszczyźnie — ojczyzna Wielkiego Kobziarza. Pomnik matki Szewczenki z małym Tarasem na rękach. Nieprofesjonalny, nieartystyczny, antyestetyczny.
Tłumaczenie maszynowe
Pierwsze pytanie: — Do kogo ekonomicznie należy Ukraina? Czy dobrze pomyśleliście? Drugie pytanie: — Czy można położyć na szali ekonomię, ideologię, kulturę — w przeciwwadze do duszy narodu. Co przeważy? I tutaj macie rację. A żeby stało się na odwrót, trzeba stworzyć światowy (lub państwowy) kryzysowo-ekonomiczny precedens, który nie pozwalałby człowiekowi rozluźnić się i patrzeć na świat inaczej. Na Ukrainie, jak w żadnym kraju świata, otwarto mnóstwo centrów artystycznych, religijnych i kulturalnych, wszelakich organizacji młodzieżowych i weteranów. Tylko jaki jest wynik ich działalności? Czasem nasuwa się prozaiczne pytanie: czy wszelakie fundusze, wraz z państwowymi dotacjami, nie są tworzone po to, aby kilka osób mogło nieźle przeczekać do lepszych stanowisk? Czy wielu artystów otrzymało od tych funduszy pomoc, czy wiele narodowo znaczących projektów znalazło realne wcielenie? Tymczasem naród pozostaje społecznie i prawnie niechroniony przed przestępczością, dziecięcą prostytucją, handlem ludźmi itp. Pomimo tego, że stworzono jeszcze mnóstwo społecznych organizacji praw człowieka. Idąc ulicami, widzimy, że domy obfitują w szyldy kancelarii notariuszy i prawników, instytucji finansowych, banków itd. A znajdźcież szyld o tym, że tutaj znajduje się organizacja, która opiekuje się dziećmi bezdomnymi. Weźmy konkretnie Kijów — stolicę państwa. Śmiejemy się, drwimy z mera Czernowieckiego, uważamy jego działania za nieadekwatne, śpieszymy się postawić diagnozę jego choroby. Jakiej? Czy nie wydaje się wam, że diagnozę trzeba stawiać nam samym? To nie on jest chory, a my, że wybraliśmy i znosimy jego drwiny z nas. Przypomnę, jeśli nie prostym obywatelom, to tak zwanym dyplomowanym, usankcjonowanym “patriotom”, mężom stanu: patrzcie, aby wkrótce nie sprawdziło się ludowe przysłowie: “Do władzy wnoszą na poduszkach, a z władzy — na widłach”. Czernowiecki, który ostatnimi czasy zniknął z ekranów telewizorów, dobrze zbudował swój spektakl i zna jego finał. Jak myślicie, czy czułby się pewnie i zachowywał tak cynicznie mer, na którego zagłosowało mniej niż 15% mieszkańców Kijowa, gdyby nie czuł wsparcia kogoś tajemniczego, bardziej przebiegłego, bardziej zagadkowego, bardziej podstępnego, gdyby za tym eksperymentatorem z naszymi losami nie stał tajemniczy Mefistofeles czy to z samej Ukrainy, czy może z innego centrum? Niszczenie Ukrainy stało się profesją polityczną, a zadawanie pierwszego ciosu w jej serce — decydującą metodą. W Kijowie przeprowadza się eksperyment z rujnowania Ukrainy. W razie pomyślnego zakończenia można rozszerzać na całe państwo. Ruinacja duchowej aury stolicy i człowieka została przeprowadzona pomyślnie. Kijów — to już zunifikowany megapolis, gdzie wszystkie historyczne wysepki zgasły, rozpuściły się wśród niewyraźnych współczesnych nowobudów. Obok Opery wzniesiono elewator, który przygniótł zakątek niepowtarzalnego bytu stolicy. Ile takich przykładów mógłby przytoczyć każdy, kto zna Kijów w jego historycznym wyrazie? Nawet komuniści nie odważyli się zmieniać zarysów centrum miasta, a współczesna władza? I znowu do T. Szewczenki: Myślcie, czytajcie… Na spotkaniach artystycznych i dyskusjach wyrażam opinię dotyczącą powierzchowności i dekoracyjności współczesnej ukraińskiej sztuki, otrzymując opór i oskarżenia od kolegów artystów, dziwię się, dlaczego nie mogą pojąć, że powierzchownością, dekoracyjnym zachwytem artyści ostatecznie i nieodwracalnie tracą własny naród. Stworzyłem cykl obrazowo-symbolicznych obrazów sztalugowych “Ukraińska noc”, które eksponowano na kilku wystawach, wszedł w dorobek, który nominowano do Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. Kiedy dokumenty — zgłoszenie od Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu w Kaniowie legły na stole Szewczenkowskiego Komitetu, jeden z kancelistów zauważył: — Niech nazywa się po prostu cykl obrazów sztalugowych, a to ono jakoś — nie całkiem… Co to jest — “Ukraińska noc”? Zrozumiałe. Na Ukrainie wszędzie i zawsze świeci słońce. A po wyjściu książki T. Szewczenki “Dawidowe psalmy” z moimi groteskowymi akwafortami listy z potępieniem od “narodu” otrzymały nie tylko muzeum T. Szewczenki w Kijowie i Narodowy Szewczenkowski Komitet, ale i sam Prezydent L. Kuczma. Zrozumiałem, że to moje twórcze zwycięstwo. Do obojętnego niczyjej uwagi nie przyciągniesz, nawet wroga. I zrozumiałe, dlaczego nadeszły te listy. Antyukraińcy w obrazach i typażach rozpoznali siebie. A oni nie przywykli, żeby ich znieważano i rozbijano. Centrum współczesnej sztuki, kierowane przez p. Pinczuka, jest jedną ze składowych tworzenia sztucznej inteligencji czy to przekształcania naszej inteligencji w sztuczną. Można z podziwem obserwować, jak współcześni ideolodzy od sztuki — mężowie stanu, urzędnicy — własną obecnością i słownymi zachwytami, a eksperci w dziedzinie współczesnych sztuk aprobująco wypowiadają się, ba nie, mówią o wartości wystaw — instalacji nekrofilii, przeznaczonych do rujnowania światopoglądowych i duchowych ukraińskich tradycji. Oto takie rozdwojenie osobowości i na wszystkich poziomach naszego bytu. Albo pomnik Wiaczesława Czornowiła. Czekoladowa figura, ozdobiona ciężarem dekoracyjnego jarzma, — bez obrazu, symbolu i smaku. Albo niewyraźny pomnik Georgija Gongadzego — w parku wśród domów, które zbudowało dla swoich pracowników KC KPZR i KGB. Składa się wrażenie, że pomniki naszym bohaterom zamawiają ludzie obojętni, a wykonują jeszcze bardziej obojętni. Przykro, że takich tworów pojawia się coraz więcej. Nie mogę nie wspomnieć i o tym, że prawie w każdej wsi jeszcze stoją bezręcy i beznodzy, a czasem i bezgłowi Uljanowie, wyglądając z chwastów na twory już teraz obecnych twórców hetmanów. A obok tych na wpół zrujnowanych Uljanowów po 2—3 knajpy-rozlewnie — 40-procentowej “Hetmańskiej” na 20—30 wiejskich domostw. Strasznie. Wybaczcie, tutaj występuję jako artysta-realista, a nie symbolista.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Pomarańczową rewolucję ja, jako artysta, jak setki innych obywateli, swoimi myślami i twórczością przybliżałem, jak mogłem; nie tylko malowałem, ale pisałem, mówiłem, miałem nadzieję, że wraz z przyjściem wyczekiwanego przez naród Prezydenta wszystko zmieni się na lepsze. Wyszło jednak tak, jak wyszło: ci ludzie, którzy gotowi byli zmieść rewolucję, omawiali, jak wyprowadzić przeciwko narodowi armię i milicję, znów znaleźli się na władczym Olimpie, wokół Prezydenta, który przysięgał, że „przestępcy będą siedzieć za kratami”. Siedzą, ale w parlamencie, w Sekretariacie Prezydenta, kierują korporacjami, funduszami, stowarzyszeniami, rządowymi i państwowymi agencjami, udając „sługi narodu” i żyjąc znacznie lepiej od swoich „panów” — oszukanych ludzi. Nie zapomnę swojego rozgoryczenia i zdziwienia, kiedy w prasie w czasach pomarańczowej rewolucji pojawił się list potępiający działania Wiktora Juszczenki. Apel Związku Artystów Ukrainy podpisali przewodniczący i jego otoczenie w imieniu kilku tysięcy artystów, którzy o tym nawet nie wiedzieli. Wtedy zrozumiałem, że w naszym państwie, podobnie jak w czasach radzieckich, wszystko decyduje się „na górze”, a zdanie zwykłego twórcy nikogo nie obchodzi. Dziś ci sami „mecenasi” kultury, którzy wczoraj byli w opozycji, a dziś są u władzy, trwonią setki tysięcy na przyjęcia, imprezy towarzyskie, które stale i demonstracyjnie transmitują wszystkie kanały telewizyjne, czym drażnią naród, znieważając go i poniżając, tak jak dziesiątki uczciwych ukraińskich artystów-„tubylców”, którzy ostatecznie pozostają poza uwagą państwowych urzędników. Czyż ta lekceważenie nie jest wymierzone w wydarzenie artystyczne, w artystyczny dokument epoki? Ignorując projekt „Od Trypola do współczesności”, urzędnicy okazali brak szacunku dla ukraińskości. Zrobili to ludzie, w których rękach zgromadził się majątek narodowy, zasoby finansowe, a nawet sama ziemia z jej bogactwami naturalnymi. Prezydent W. Juszczenko ogłosił rok 2006 Rokiem Wsi. Grupa artystów-entuzjastów, do której należę i ja, od kilku lat wyjeżdża na plenery, malując wiejskie pejzaże zaniedbanego, upośledzonego, spustoszonego ukraińskiego rolnictwa. W 2006 roku postanowiliśmy przeprowadzić akcję-wystawę w Kijowie „Fenomen ukraińskiego wsi” jako świadectwo zniekształconej ludzkiej cywilizacji. Uważa się za Ukraińca, wyzywająco rozmawia odeskim surżykiem języka rosyjskiego, kupuje tylko rosyjskie czasopisma i ogląda rosyjskie kanały, chwali rosyjskich poetów, bo nie przeczytał żadnego ukraińskiego. Najwięcej takich, za pozwoleniem, „krewnych” Ukraińców jest w Radzie Najwyższej. To oni będą rozwijać naszą duchowość? Chce się im powiedzieć: widzicie te wzgórza, te złote kopuły, Dniepr i dal? Ta ziemia ma wielką historię. Jest uduchowiona. Dzięki niej wierzymy w przyszłość, wierzyliśmy i 80, i 300 lat temu, więc przetrwaliśmy jako naród, jako Ukraińcy, jako europejski naród. A wasz ideologiczny biznes zawsze orientował się na bezduchowność, na niszczenie wielowiekowych tradycji estetycznych, narodowych ideałów. Obecnie, kiedy rozgorzała tak zacięta informacyjna, ekonomiczna, antykulturowa wojna światowa o Ukrainę, stało się jasne, że moja zaciętość wcale nie jest przypadkowa: nie możemy pozostawać obojętni na zapośredniczenie naszej kultury i projekcję jej na obcą duchowość. Mamy własną, trzeba ją chronić i walczyć o nią. Światowi gracze polityczno-ekonomiczni z wszelkimi naukowymi, artystycznymi, religijnymi centrami wyraźnie uświadamiają sobie własny cel, przeliczając, jak szachiści, ruchy na stulecia, a może na tysiąclecia naprzód. I dopóki my z zachwytem, powierzchownie cieszymy się swoją kulturą, etnografią, chińscy rzemieślnicy już produkują nam ukraińską odzież narodową, ceramikę, pamiątki. Chińczycy mają niemałe doświadczenie: w dalekiej Australii od dawna konsumują ich pamiątkową produkcję „australijskich aborygenów”, choć coraz rzadziej można odnaleźć prawdziwego aborygena. Czyżby taki los spotkał i Ukrainę?! Wiadomo, że Ukraina położona jest w sprzyjającej strefie sejsmicznej, jej ziemia, krajobraz najmniej ucierpiały na przestrzeni tysiącleci od katastroficznych przemian, a to oznacza, że te kosmiczno-ziemskie katastrofy, o których dużo mówią zachodni, zwłaszcza amerykańscy uczeni, piszą dużo prac naukowych, kręcą filmy, z Bożą łaską będą nas omijać i nadal. To dlaczego by majestatycznym magnatom nie osiedlać się tutaj, nie wykupywać na własny użytek tych pól i lasów, jezior i rzek, znaczonych sztucznym aniołem Czarnobyla? A my nadal cieszymy się tym, że u nas na Ukrainie jest najgrubsza warstwa czarnoziemu — tylko dlaczegoś wychodzi tak, że własną produkcją nie możemy nakarmić nawet własnego narodu, masowo konsumując sprowadzane z Zachodu surogaty, zniekształcając siebie fizycznie i duchowo. Z hojnej ręki pana Petra malowano te portrety. O żadnej wartości artystycznej dzieł nie ma mowy. Są rozwieszone chaotycznie, po wszystkich kątach, na wszystkich piętrach. Kto pamięta czasy radzieckiej propagandy przodowników produkcji, dojarek i świniarek, pomyśli, że wrócił w przeszłość. Tylko te portrety są nieco bardziej szczere. Pracownicy Ukraińskiego Domu już proponowali panu Petrowi Juszczence usunięcie niedoskonałych tworów. Powiedział, że będą wisieć, dopóki nie zbudują „Artystycznego Arsenału”. Dla tych „arcydzieł”, być może, znajdzie się miejsce w „Arsenale”. A czy znajdzie się tam miejsce dla prawdziwych dzieł prawdziwych ukraińskich artystów? Obawiam się, że nie. Bo to centrum budowane jest na środki nowożytnych ideologów i miliarderów, panów Pinczuka, Kołomojskiego, Czernowieckiego itd. Dla eksponatów, które odtwarzają prawdziwą narodową duchowość, obyczaje, ukraińską kulturę w przestrzeni i czasie, a nie jakiejś instalacji z „odciętą bydlęcą głową”, miejsca nie będzie. A gdzież są nasi naukowcy, eksperci artystyczni, krytycy, historycy sztuki, którzy prawdziwie i obiektywnie mówili, pisali prawdę o stanie naszej sztuki i kultury? Chyba może w niesławnej Akademii Sztuk Ukrainy, której członkami stają się działacze kultury bez żadnej stworzonej pracy czy opublikowanego badania — ministrowie, dyrektorzy teatrów itd. Takie są nasze realia. I znów przychodzą na myśl pełne nadziei słowa naszego Proroka: „Walczcie — a zwyciężcie”. Jeśli podejmiemy walkę… A jeśli nie? Będzie nadal żył małorosjanin-nieukrainiec. Obcy wszystkim i sobie samemu.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
tysięcy artystów — nie zgromadziwszy nas i nie zapytawszy, czy rzeczywiście potępiamy pomarańczowy ruch. Przyjechali. To, z czym walczono, co próbowano wykorzeniać prawie 20 lat, powraca! Skorumpowanie, kumoterstwo w związkach twórczych jako składowa komunistycznej ideologii. Znowu oddajemy prawo do definiowania prawdy kilku urzędnikom, którzy stracili jakiekolwiek poczucie twórczości i realnego związku z narodem, ze zwykłymi członkami Związku! Aby nie powstało wrażenie, że tą spowiedzią kładę nacisk na osobiste urazy i pretensje do konkretnych osób, podkreślam: staram się bronić nie tylko własnego renomy i godności artysty, ale także honoru i godności obywatela Ukrainy. Bo ruch czasu, historii wnosi wielkie korekty w myślenie każdego z nas. Rozrywają się pęta neokonformizmu, który był cząstką każdego z nas. Jestem przekonany: gdybym mógł w pełnej objętości pokazać społeczeństwu swoje dzieła, tysiące ludzi spojrzałoby na świat, na Ukrainę innymi oczami, i wielu z nich stałoby się innymi: bardziej prawdziwymi, odważniejszymi. Bo nie jestem przypadkowym artystą na Ukrainie, na świecie, nie chcę milczeć! Takich staje się coraz więcej. Dlatego zwracam się do wielu kolegów: przestańcie malować na płótnach kożuchy, papachy i hetmańskie buławy. Ukraińskie społeczeństwo woli widzieć płótna swoich artystów głęboko filozoficzne, znakowe, o symbolicznym znaczeniu — jestem o tym przekonany. I jeśli one się pojawiają, państwo powinno traktować je po państwowemu. Grupa artystów-entuzjastów pod wodzą O. Melnyka już kilka razy organizowała Ogólnoukraińską wystawę „Od Trypilla do współczesności”. Prezydent państwa, niektórzy ministrowie i deputowani odwiedzali wystawę, wyrażali zachwyt. Mowa była nawet o zakupie obrazów dla państwowych muzeów Ukrainy. Artyści, niektórzy za ostatnie pieniądze, przywozili wielkie płótna do Kijowa, licząc na obiektywizm, szczerość, prawdę i obietnicę wysokich urzędników… Minęły dwa lata od wystawy. Ministerstwo Kultury i Turystyki Ukrainy, Związek Artystów Ukrainy nie znalazły środków nie tylko na obiecaną zakupy dzieł, ale nawet na wydanie katalogu. Zaledwie jakieś 20—25 tysięcy hrywien! I to wtedy, gdy urzędnicy roz-la”, wesprzeć inicjatywę Prezydenta. Zwróciliśmy się o pomoc do administracji Narodowego Muzeum T. Szewczenki — o udostępnienie sal wystawowych. Okazało się, że musimy za nie płacić (administracja motywowała to tym, że nie mają za co kupić tkaniny na witryny muzeum itp.). Musiałem rozliczyć się z muzeum obrazami. To jeszcze nie najgorszy wariant. W 2008 roku jako nominowany do nagrody im. Szewczenki, znany nie tylko z tego, że ilustrowałem „Kobziarza”, nazwanego przez krytyków „Kobziarzem” trzeciego tysiąclecia, a jury forów książkowych wyróżniło mnie dyplomem za najlepsze artystyczne i designerskie wcielenie. Znów administratorzy podali okrągłą sumę, którą miałbym zapłacić za pokaz swoich dzieł w muzeum Tarasa Szewczenki. O Szewczence, o tematyce szewczenkowskiej, jeszcze i płatnik podatków. Paradoks? Ależ nie, coś innego. I tutaj na pierwszy plan wysuwają pieniądze, bo takie są wytyczne Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy. Jak nie wspomnieć poetyckich słów genialnej Liny Kostenko: Ziemio moja rodzinna, nie masz na sobie schronienia. Poeci twoi, i ci tobie obcy… Ustami Liny Wasyliwny przemawia Taras Szewczenko, z dnieprzańskich wzgórz spoglądając na ukraińską ziemię. Tymczasem Narodowe Muzeum Literatury z wdzięcznością i bezpłatnie zaproponowało salę wystawową dla moich dzieł. Jedna przykrość: tych, na których czekałem jako autor — ekspertów, członków komisji Komitetu Szewczenkowskiego — przyszło tylko troje. Z jakiegoś powodu już przez pięć lat mojego nominowania ci, którym przypada decydować o moim losie, uważają za zbędne zapoznanie się z moimi dziełami. Upokarzające i nieetyczne ze strony członków komisji dla mnie jako nominowanego. Oto wam dwie strony jednego medalu pod nazwą „ukraińskość”. Dla wielu urzędników państwowych, a także artystów-malarzy dekoracyjność, pokazowość, a nawet posługiwanie się językiem ukraińskim — to tylko środek do zarabiania pieniędzy. Z wiadomych nam historyczno-politycznych przyczyn, w wyniku bezkońcowych eksperymentów uformowała się, wyhodowała taka sobie osobistość jak małorosjanin, nie-Ukrainiec, który aktywnie i uporczywie obecnie w naszym — nie swoim państwie pomaga urządzać tę mityczną przystań dla takiego samego mitycznego arki-
Staje się jasne, po co potrzebne jest w Doniecku Centrum sztucznej inteligencji i wszelkie inne podobne opracowania, które niwelowałyby dany przez Boga ludzki rozum. Zrozumiałe, że walka o ziemię Ukrainy jest jeszcze przed nami, mimo że obecnie prawie połowa ziemi rolniczej przez podstawione osoby została już przejęta przez cudzoziemski kapitał, wszelkiego rodzaju centra, w ręce obcych. Zrozumiałe, po co. Nie tylko do uprawy warzyw… Moja artystyczna wyobraźnia rysuje najnowszą Arkę Noego ze złotą głową i rogami byka na rufie. W przyszłym czasie przycumuje ona do brzegów Dniepru i z niej zejdą na naszą ziemię budowniczowie nowej cywilizacji, gdzie nie będzie miejsca dla duszy ludzkiej, zamiast niej będą wprowadzać sztuczną inteligencję dla wyhodowania nowej — sztucznej osoby… Bez historii, tradycji, narodowej mentalności, duchowej ciągłości. …Spójrzcie na rzeźbę, która wita przy wejściu do Ukraińskiego Domu. Obizerunek Andrzeja Pierwszego Powołanego z krzyżem w rękach. Niech wybaczy mi Pan za bluźnierstwo, gdyby z tej brązowej postaci usunąć z prawej ręki krzyż, a z twarzy — brodę, ta postać bardziej przypomina ciężarną kobietę z wystawioną do przodu nagą nogą… Czym nie trzecia płeć? Mówią, że wykonał rzeźbę znany artysta dla deputowanego ludowego Ukrainy Petra Juszczenki, znawcy wszelkich tradycyjnych i nowoczesnych kierunków w sztuce. Oto już ponad rok w Ukraińskim Domu eksponują wystawę, przez niego zorganizowaną: „Wybitni Ukraińcy”. Artyści w pośpiechu, za 500—700 hrywien
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Jurij BURIAK dzwoneczkami dziecięcych parowozów i tramwajów, których nie ma już od 100 lat w ogrodzie miejskiego parku; bierz wiadro na wózek i w innym czasie przejedź choć trochę, gdzie muczenie krów, bycze rogi, gdzie z brzegów Oril wylewa, gdzie stado i pastuch z czabanem, gdzie jest woda czasów, kiedy bujało tu życie, i w Boga wierzono, i witano się na ulicach, i przekleństwo było powodem publicznych egzekucji… Teraz to wszystko zginęło, upadek; patrz, jak ochrowieje nasze niebo, jak osypuje się z ognia nadchmurnego pierzasty popiół, a rzeka wypływa z ogniska, a we wrzątku śmierć przyczaiła się i w błąd wprowadza nas — powiadając, żyjcie, jeszcze nie czas — ja pamięć spalam. która urządziła się domowo — trzy grzebienie, baryłka i koryto, i sito, i rożen, i przetak — tego my, może, i wiedzieć nie powinniśmy). A malwy zaczynają się od skrzyni, czerwona barwa w patynie ciemniejsza, bardziej ziemista, brunatna, bardziej ceglasta; kiedyś ona bujała i jaśniała, Oril płonęła, wstęga płonęła, jak tło, co uwydatni Termopile; zachodzącego słońca jara nisza dla derwisza, być może, najskromniejsza dla geniusza, który wypali z niej świątynię na zwałach słońca, propyleje z kolumn promiennych, wrośniętych, niczym pale, w czasy nadzmierzchowe i nieudolne żołnierzyków, sprzedajnych generałów, na Bożym tronie… Chrystus w malwach, malwy w Chrystusie, sobory z malw… nocne świece. VIII Gorące malwy przyorilskich wsi, studnia w ogrodzie i dębowy stół — te kwiaty wybijają się ze skrzyń i rzucają na ściany swój cień, a w cieniach tych sobory i wieki, kobiety w malwach i mężczyźni z szablami, w siodłach, konno, przy malwach między gwoździ na krzyżach i ostrych palach; za każdym z kwiatów stoi sobór, przepych i nędza wyższych form, te malwy — niczym świątynie na wiatrach czy wiatr, co zrywa rodzinny dach. IX Na księżyca ścieżkach, w rozpadzie gwiazd, w rozmachu skrzydeł i w postępie myśli, w prześwitach między koronami i w cieniach dawnych lat, otwartości nawiasów, pomiędzy którymi jest mit, w przyzwyczajeniu oczu do ciemności ciemności, w intuicyjnej walce na wygonie cnót, gdzie pułapka pastwisk i wiatr górski, otchłanie i w astral przebite przez kogoś rowy; Kuindży zaczynał, a ty poszedłeś za nim i w Goyę wstąpiłeś czy w inne szaleństwa, głębin dostałeś się tam, gdzie wyszła mielizna, i w mrokach wody utrzymujesz lina, na ciemnych płetwach, na grzbiecie złotym dajesz lekcję gwiazdom i z rybą lecisz; nie wyślizgnie się pióro, nie rozpłynie się tusz w ciszy jaworów, między wierzbami i dzikimi gruszami; wynurzasz z nurtów żywe kawałki życia, i szmaty ożywają i układają się do ładu na biel bieli, na arkusza bielenie, jak pęk zranionych malw w krysztale boleści; napinając wzrok, ty męczysz okular, z gwiazdami w ogrodzie zasunięty gwiezdarz, a noc, ona przyszła, ona jaśniejsza od dnia, gdzie my, jak świetliki, życia obsiadły pień, zachwycamy się tym, co ukażesz ty w cz/b, i słyszymy w tobie, że Bóg wybrał ciebie, że całą Pańską moc włożysz w słońca spadku słońce poprowadzisz po kole. I — z powrotem. X Tutaj, gdzie Oril tworzy wielkie rozlewisko, gdzie obserwowaliśmy czajek lot, niebieski horyzont nabiera biblijnej skali, przypominając, mówią, Nazaret, i niebo podnosi się szkarłatnym płomieniem (na wiatr), albo ze słońcem opuszcza Królestwo Niebieskie prosto w oczeret, kiedy zaś go nie ma — to na wody orilskie, które, jak morze na wiosnę; lecz mowa nie o tym, a o pejzażach ze słońcem, które zachodzi, jak zachodzą nasze sny za sosny, o tym, że tutaj kiedyś narodzi się młodzian, ukraiński Le Corbusier, który narodowym archetypom nada formy nowości. I to byłyby miasta wielkiej cywilizacji i nie obwalałyby się prosto w Oril, stałyby, jak stoją buddyjskie świątynie po kilka tysiącleci z rzędu. Widzimy, jak spadają na wody budowle naszych z wami wspólnych miast, które wzorowały się na wsiach, na dawnych zwyczajach, na obręczach studni, w których woda żywa, dokąd od miast realnych uciekają stada ptaków i też utoną, jak miasta snów irrealnych. O ziemio naszych prababek i pradziadów! Jakże potężna ty jesteś, że zamiast nieudolnych marzeń swoich potomków, ukazujesz nam obrazy wielkości, całkiem realne, na trzeźwy rozsądek, ale puste zdumiewająco w rzeczywistości tej.
Tłumaczenie maszynowe
Aleksandrowi Niemiatemu
I
Ów duch, co błądzi wsiami wzdłuż rzek w łowach na tych, którzy odeszli w zaświaty, krępej postury mężczyzna, który odzywa się, bywa, na imię Witia, ów duch, który zapomniał o ludzkim wieku i przekroczył granicę tysiąclecia na starym rowerze, na Oril spojrzy, jakby rzucił urok, zazdrosnym okiem, po wilkołaku zerknąwszy spod brwi i na pedał oparłszy się, jakoś bokiem z podskokiem — na siodełko, i — w dal pól, i w dali staje się już prawdziwym wilkiem,
i stamtąd, kiedy pełnia księżyca, słychać jakieś niepewne dźwięki, co mrozem po ludzkiej skórze szybko przemkną, i spojrzenie stygnie, niby pod narkozą wtedy, wycie i skomlenie, i wściekłość w stepowy wir wejdzie z anabiozą —
spadnie na wsie, przysiółki, jak pył, przeniknie w duszę, w chatę, do gospodarstwa, przekształci wszystko na swoją modłę, oczami błysnie na studzienną wodę i zamuczy nad żłobem, jak wół, i zacznie coś wygrzebywać ze spodu.
II
Ów wieczny głód, zazdrosne i tępe w tutejszych czasem to przeważa, co jest w legendach; a czego nie ma, to chodzi pod płotem jak panisko i okiem wszystko pod siebie podgarnia;
żuje swoje, a patrzy za płot, co u sąsiada, czym, bywa, bogata sąsiedzka chata, powie i — za płot… i niemoc od szczęk wyłupiasta zastygnie, niby w zad wbito klin.
III
Zachodzącego słońca koło powoli spada w scytyjski step i kruszy się na linii po horyzoncie; nomadom, budowniczym nowych cywilizacji to by się nie przywidziało, gdyby utrzymywali siłę w kołczanach, w dzbanach i w głowach swoich na rozstajach stepowych dróg i skrzyżowaniach losów wszystkich narodów; księżycowy róg w lekkiej mgle obok grandioznych przesunięć, obwałów ciemności i ognia; tutaj dzikie grusze, jak dęby, i słowików, jak tych gruszek, tych dziczek! Krzemieniście popiół osiada i majestatycznie wznoszą się gotyckie świątynie, Gotia w stepie, szkło błękitne pucharów, ozdoby gotyckich dziewcząt, pilnik oczyści stal chmur obok świątyni, za malwami na skrzyniach — domalujesz towaru i odświętnego ubrania wzory, płacht, chust, wzorów krzyżykowych na wzorzystym płótnie — wszystkiego, co tutaj zostało po wojnie, którą horyzonty objęte są co wieczór, i wiatr ponad trzcinami zbiera stada miniaturowych mew i one krzyczą, jak w pieśni; czas mija, a one krzyczą, płaczki, i jaskółki, jak wichry, zbijają się w gigantyczne stada, i do nocy niebo zasłania naprzeciw słońca dogasania Jaskółczy Bóg.
IV
Krowy przechodzą rzekę wpław, w górze zatoki słońce purpurowieje i spada nie w morze, a w Oril; a ledwo się ściemni, trasują gwiazdy w różne strony, i słowiki na dziewannie, na głogu, na kłodzie starej gruszy, wszystko dzwoni i wybucha
Tłumaczenie maszynowe
Z ciemnych okien dżipów sączy się jazz, a ty w sierocińcu, wśród skrzyń i malw, i zachodu Ukrainy okradzionej, poranionej przez nowobogackich z krajów dawnych kaganatów i kalifatów, którzy już nawet po matce nie rozumieją,
że nie można dalej niszczyć ziemi, że nie można wynarodowiać kraju, że w tym narodzie, w sercach — nie tylko słowiki, lecz także Mamaje i hajdamacy! Nowe ataki bezjęzycznych burmistrzów. Mają to w dupie!
Pewnego razu zagwiżdżą raki — i owid w purpurze spadnie na wody rzeki, na dalekie perspektywy, które szwem między wodą a niebem szukają oparcia w mózgach sprawiedliwych, w imperatywach ludzi posiekanych, wygłodzonych, zaginionych, na chwilę w tych pejzażach tylko zmartwychwstałych.
V
Pod ożerediem chata, po wojnie zebrali się chłopi na tołokę, przy brzegu ją postawili, z dębową listwą, jasnooką;
na dole do ogrodu podchodziła Oryl, a jatery z liniami i karasiami w czasach wielkich wód i w suszy przywodziły do pamięci od grenadierów carskosielskich do bohaterów-asów Drugiej, tej, po której w ogrodzie zostaje dot albo rów, w zaroślach ałtei;
stoi ta chata — pomnik czasów połowy XX wieku, lecz drewniany ganek całkiem osiadł, dziupla w gruszy ziejе i przez gałęzie wskazuje na zapomnienie, to znak, jakim czas na drzewach stawia znak pod sercem, bez którego niejasna jest istota działania, które wydłuża, jak nitkę do chodników, tę stepową ciągłość, która na skrzyniach, pokryta warstwą czasu, spod patyny łuszczy się, a pająk kładzie wstęgami pamięć o tym asie,
który osiadł gdzieś, może w Moskwie, zapomniawszy o sąsiadach i tołoce, a syn jego dawno się zrusyfikował, a córka srogo zawołgodoniła się,
a chata wciąż stoi w tej krasie, i schodzą się niespiesznie czasem ludzie do niej na dziadowskie karasie, na stypy zjeżdżają się zewsząd.
VI
Przy lampie naftowej trzy skrzynie (po co tak wiele tej osobie,
która przez bezgłowie wobec swojej ziemi stała się, rozdała się na trofea.
Wszystkie barwy skrzyń idą za nim w niebo jak apokalipsa, wszystko wchodzi prosto w ciebie — kraj, który gaśnie, iskry wygasania dąbrów, gajów i pól w oceanie, a po zmierzchu — noc, a na świtaniu ujrzysz kwiecie barw i pod lepem, które jak na skaner położą się nad stepem.
VII
Ozdobą płotów, starych parkanów, zaniedbanych podwórek przy wiacie czy za stodołą, w chatach pod strzechami, przy drabinach, przypominając nam wiejską idyllę, wstęgi dziewcząt i chłopięcy śmiech, stoją osierocone na tykach, nie zauważając wiatrów, nie cieszą oka, jeden jedwabny smutek — wspaniałość tych roślin, które wplecione w barokowe stroje najszlachetniejszych dam, zachwycały wzrok dostojników w pałacach;
teraz stoją przy trasach, porzucone na pastwę świniopasów, którzy przesiedli się do „lanosów” i „jeepów”, interesują ich gołe tyłki w teledyskach, ci krótkofalowi długodystansowcy, nie starczy im rozumu na „kino”, a co dopiero na… co wymarło dawno.
Lecz w chwiejnej strukturze łodyg malw, rozmieszczeniu pąków i liści, odcieniach płatków, dumnej postawie ukryta jest gotycka istota świątyń, dążenie do wzlotu i to, co natchnęło dusze przodków do śpiewu, a oczy podnosiło ku niewidzialnemu Bogu, ukrzyżowanemu i żywemu, w ornatach z malwami,
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zaczynało się piśmiennictwo, formowała się potężna, wykształcona cywilizacja kulturowa, obecnie — tylko wybuchy i rozlew krwi. Rozumiesz, że zamysł brytyjskiego wydawnictwa jest aktualny: trzeba przypomnieć ludzkości o tym, że pierwszy człowiek nie wynalazł broni, lecz uduchowione słowo, aby przemawiać do serca drugiego. A my czasami zamachujemy się na świętość, która będzie istnieć i bez nas. Tylko czego osiągnie człowiek, który niszczy pierwsze punkty cywilizacyjne na planecie, przynosząc tam atom i nienawiść? ...Mijają lata. Mijają stulecia. Ktoś coś niszczy. Ktoś też tworzy. A miasto Ur zsypuje śmieci, zsypuje śmieci na swoją historię. Nie jest tajemnicą, że polska pisarka Olga Tokarczuk ma ukraińskie korzenie. Jej babcia, która mieszkała na Tarnopolszczyźnie, swego czasu wyszła za mąż za Polaka. Od tego czasu rozpoczęła się polska strona w historii rodu. Dlatego obecna wizyta dla pani Olgi jest bardzo interesująca (zaplanowała sobie trochę powędrować po Podolu). O ile we Lwowie pani Olga była w 2004 roku, to do Kijowa przyjeżdżała jeszcze za władzy radzieckiej, trzydzieści lat temu. Język ukraiński wydaje się polskiej pisarce niezwykle interesujący: to język, w którym słowo oznaczające homo sapiens należy do rodzaju żeńskiego („ludyna”). W wielu językach to słowo jest rodzaju męskiego. Prawda, nie wszystko udaje się zrozumieć Oldze Tokarczuk w języku ukraińskim. I nie chodzi o poziom komunikacji potocznej. Wspomniano dawniejszy dialog Natalki Sniadanko i Olgi Tokarczuk, w którym polska autorka przyznała, że nie jest przeciwna wielojęzyczności i dwujęzyczności na Ukrainie, ponieważ taka różnobarwność języków i kultur wychodzi tylko na korzyść. Bez wątpienia bogactwo języków i kultur w granicach jednego terytorium prowadzi do ciekawych rezultatów. Choćby ukraińskie Zakarpacie albo przedrewolucyjna Odessa! Ale co robić, jeśli na Ukrainie odsetek ukraińskiej kultury, języka, świadomości nie osiąga potrzebnego dla odrębności Ukrainy minimum? Dobrze byłoby mówić w Polsce o wielokulturowości, gdyby w tym kraju wszyscy porozumiewali się językiem obcego państwa… Można zrozumieć panią Tokarczuk: w Europie trwa renesans dialektów, formuje się nowa polityka pokojowego współistnienia wielu kultur w granicach jednej metropolii. Ale przecież na Ukrainie dwujęzyczność to powrót do przeszłości, sposób kolonizacji. Wspaniale, że we Lwowie na ulicach można usłyszeć i polski, i jidysz, a w Użhorodzie — węgierski, rumuński, słowacki… Ale wszystko to jest dobre pod warunkiem panowania jednej narodowej wspólnoty etnicznej. Właśnie na ten aspekt słusznie położył nacisk Wołodymyr Panczenko. Dla Ukrainy różnorodność kultur ma pozytywne znaczenie, ale w tym przypadku, jeśli zostanie uformowane ukraińskie jądro. Obecnie ono nie istnieje, o czym świadczą sondaże przedwyborcze. Mimo wszystko odbyło się bardzo ciekawe i ważne spotkanie ze wspaniałą pisarką, która wreszcie stanęła przed ukraińskim czytelnikiem nie w formie książek, a w żywej komunikacji. Pani Tokarczuk podkreśliła, że jej utwory są „komunikatywne”, czyli zorientowane na to, aby przemawiać do serc czytelników.
Tłumaczenie maszynowe
XI Na falach radiowych — niekończąca się popsa… Estetyczna gangrena. Jacyś głupcy składają komuś życzenia z okazji otrzymania grupy inwalidzkiej, spikerka dla powagi „akaje po riazańsku” i „okaje po kostromsku”, a ukraiński kaleczy, po wczorajszym ciągu ledwo obracając językiem. Ciągnie się jak kiełbasa sepleniąca śmierdząca z Comedy Club: piosenka o pierożkach, o „gwiazdeczce” i kondomie, tupią z podkładami moskwianki z Filipkiem, a w gniewie Serdiuczka „sterczy” i wyrzuca za balkon matkę-szmatę. Długo w eterze pływa, niczym łajno, Zaprawski, zamieniwszy kanały w ściek kanalizacyjny, pedały i pedofile „kackają prosto w oczka”. Cholerny czekatilniku, kto cię nam przeznaczył! Potwór bezjęzyczny, wzrostem z bzowinę, z pustą łodygą, wielki — ...j! XII Wiem, to właśnie jest ta gilotyna, obrywy płomieni nad Orlą, otruta eterem Ukraina ze sztucznym oddychaniem, powoli, tak ciężko powraca ze snu, z toksyną… obrywy, zachód słońca. Sobory malw na Obrońcę Anioła czekają. Krwawą ciało objawia o zmierzchu Sam Pan Bóg. XIII Nocą stepy płonęły i łuny od płomieni oświetlały niebo w tym miejscu, gdzie obserwowaliśmy zachód słońca i tam, gdzie pokazywałeś, skąd pojawiło się UFO. XIV A rano — na Kytajhorod trasą, z odbiornika Cyryla-patriarchę transmitowali z Ławry, a dźwięki liturgii już nie w czasie, a w czasoprzestrzeni dudniły przez szum, kotły i trąby anielskie, oznaki tlenowej trucizny jawne, na sen brało, topiło się w słońcu dalekie zjawisko, lecz już pełną piersią i oddychało się, i myślało — nie tak jak w Kołpakowce. XV Nie widzisz, Leonor, jak zdrętwiał Nasz wiąz nad zakolem rzeki? An. Machado Czy ty nie widzisz tej topoli, która stoi na brzegu Orli, nad zakolem, gdzie na piasku — kocanki i goździki? Czy ty nie widzisz z Potomaku, jakie morele tutaj? I trele słowików jakie, czy ty nie słyszysz? I osiki drżący liść czy nie migocze tobie nad Oceanem Spokojnym? Woda orielska wciąż taka sama pachnąca (zimna mięta), jak i lata Pańskiego tego, co na ostatnim locie jaskółek, które żyły na brzegu w norach. Siedemnaście lat minęło, a woda taka sama i liście na osice drżą jak śmiech dziecięcy naszego małego… American the woman from State Mariland, My dear Leonore! Dmytro DROZDOWSKI, Akademia Kijowsko-Mohylańska, „Wszechświat”
Olga Tokarczuk to jedna z najpoczytniejszych współczesnych pisarek w Polsce, laureatka nagrody „Nike”. Z wykształcenia psycholog. Po ukończeniu studiów pracowała jako psychoterapeutka. Olga Tokarczuk prowadzi seminarium dla prozaików w ramach studiów literacko-artystycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz zajęcia z kreatywnego pisania na Uniwersytecie Opolskim. Współorganizatorka Festiwalu Opowiadania, autorka powieści „Podróż ludzi Księgi”, „E.E.”, „Prawiek i inne czasy”, „Dom dzienny, dom nocny”, „Ostatnie historie”, zbiorów opowiadań „Szafa” i „Gra na wielu bębenkach” itd. Natalka Sniadanko, która zabrała głos na spotkaniu Olgi Tokarczuk z czytelnikami w księgarni „Je”, spróbowała przeanalizować specyfikę zwykłej czytelniczej (a także profesjonalnej krytycznej) recepcji utworów polskiej pisarki. I choć wystąpienie było zbyt zwięzłe, to jednak jeden z wymienionych problemów brzmi: krytykom literackim trudno określić podmiot lub obiekt, z którym pracuje pani Olga. Rzecz w tym, że każdy nowy utwór polskiej pisarki to nowa Dusza. Nie wiem, czy można pisać to słowo tutaj wielką literą jako coś symbolicznego, monolitycznego, unikalnego. Jeśli wziąć pod uwagę to, że Olga Tokarczuk jest psychologiem, a pod względem zawodowo-życiowych upodobań – wielbicielką Junga, to zapewne można. Dusza to i indywidualna substancja, obdarzona szczególną siłą witalną, i Dusza Świata, jak u rosyjskich symbolistów. Jednak obecnie świat jest zbyt pragmatyczny, więc krytycy, nie odwołując się do Duszy, która teraz wydaje się archaicznym, przestarzałym pojęciem, proponują słowo świadomość. Zasadniczej różnicy, moim zdaniem, nie ma. Może świadomość rzeczywiście brzmi bardziej naukowo, nowocześnie. Ale świadomość to może tylko cząstka przejawów Duszy… Może to tylko ta witalna siła, która kieruje nami, by postrzegać świat i przekształcać go w systemie indywidualnych sensów w coś uosobionego, właściwego. A może Dusza odpowiada za coś znacznie większego? W każdym razie postrzeganie utworów Olgi Tokarczuk w Europie jest niejednoznaczne, co próbowała pokazać pani Sniadanko. I dlatego od razu padło pytanie: dlaczego mistrz europejskiej krytyki Reich-Ranicki powiedział, że z utworami Olgi Tokarczuk literatura europejska cofa się? Pytanie rzeczywiście niestandardowe. Sama Olga Tokarczuk przyznała, że bardzo bała się o nową powieść „Bieguni”, która nie została jeszcze przetłumaczona na język ukraiński. To rzecz intelektualna, trudna od strony formalnej, ponieważ, jak słusznie zauważyła Natalka Sniadanko, jednym z problemów postrzegania utworów polskiej pisarki jest nieliniowość rozwijania się wydarzeń w tekście, urywkowość, przerywanie, fragmentaryczność. Pani Tokarczuk bała się, że jej czytelnik nie jest gotowy na taki eksperyment. Ale wszystko wyszło dokładnie odwrotnie. Książka stała się europejskim bestsellerem, co rzeczywiście świadczy o uznaniu. Niektórzy europejscy krytycy nawet pozazdrościli: tak wartościowa rzecz, niekomercyjna, nie jednodniowa, nie rozrywkowo-infantylna, zdobyła wysokie wyróżnienie. Często na półkach księgarń można zobaczyć uproszczone schematy literackie. To Norweg Gaarder może sobie pozwolić na estetyczny dialog z Dostojewskim i Mannem, a w Europie pod względem estetycznym wszystko jest o wiele prostsze, ponieważ rynek książki jest zorientowany na warunki rynkowe, na szybką konsumpcję książkowej strawy. Jednak przeciwko czemu wystąpił Reich-Ranicki? Jak wyjaśniła pani Olga, chodziło o utwór, który odzwierciedla życie prowincjonalne, a nie przestrzeń urbanistyczną, nie świat metropolii z konsumpcyjnymi pokusami. Profesor Wołodymyr Panczenko, organizator spotkania, zauważył, że i w literaturze ukraińskiej od niedawna istnieje ten sam problem: literatura coraz bardziej orientuje się na obrazowanie przestrzeni miejskiej, choć jeszcze 20 lat temu chodziło głównie o obrazowanie świata i mentalności wsi. Jednak z takim twierdzeniem można polemizować: powieści Marii Matios („Słodka Darusia”, „Prawie nigdy nie na odwrót”, „Moskalycia”), które zdobyły ogólnoukraińskie uznanie, są reprezentantami przestrzeni wiejskiej, zakorzenionej w płaszczyźnie mitologicznej i mitohistorycznej. Albo powieść Lubow Hołoty „Pamięć epizodyczna”, w której odzwierciedlono proces „adaptacji” wiejskiej świadomości do miejskiej, momentami dość bolesny, dramatyczny, jeśli nie tragiczny. Zresztą fascynacja w polskiej literaturze światem wsi (lub, wulgaryzując, żywiołem ludowości) to proces długi i dawno rozpoczęty. Przedstawiciele epoki „Młodej Polski” zanurzali się w świat wsi, który ratował ich ze stanu wyczerpania życiem. Przeciwnie, w ukraińskiej tradycji młodomuzowcy odchodzili od przestrzeni wiejskiej, tworząc grę na gruncie miejskim. Olga Tokarczuk to psycholog, który zna się na horyzoncie oczekiwań obecnej publiczności. Nie odbieram niektórych momentów w jej pisaniu, ale powieściowe ekskursy w przeszłość, kiedy czas historyczny przekształca się w mitologiczny, kiedy człowiek spotyka magów i alchemików, którzy odkrywają zupełnie inny świat – niepoznawalny, mistyczny, nie mogą nie zachwycać. Na spotkaniu w księgarni „Je” Wołodymyr Panczenko przeczytał fragment powieści pani Tokarczuk o spotkaniu z alchemikiem i czarodziejem, który stworzył z własnej krwi człowieka, którego musiał podkarmić ekstraktem krwi. Ten mały człowieczek nie miał płci, był bezbronny i wydawał się niepotrzebny. Ale pierwsza wzmianka o tym, że na ciele człowieczka nie było piętna płci, nasuwała myśl, że przed nami chimera, w każdym razie coś anielskiego. Właśnie anioły nie mają płci. Ale ten człowiek stworzony jest przez innego człowieka, choć w nienaturalny sposób. Wszystko to otwierało przed czytelnikami ściany magicznego kryształu, ściany magii świata. Czasami my, zanurzając się w epokę post-postmodernistycznej racjonalności, zapominamy o niepoznawalności świata i jego bezmiarze. Utwory Olgi Tokarczuk popychają nas właśnie do takiego widzenia świata, jak bajki. Pani Olga nie lubi racjonalizmu, ponieważ rozum jest zbyt niebezpieczny i jednocześnie za mały do poznania. Potrzebna jest Dusza… Olga Tokarczuk opowiedziała o swoim udziale w eksperymencie, do którego posunęło się jedno brytyjskie wydawnictwo. Wydawca poprosił pisarzy z różnych krajów świata o napisanie powieści na podstawie reinterpretacji mitu. Pani Olga wzięła się za mit sumeryjski. Jak wiadomo, w latach 80. na terytorium dzisiejszego Iraku odnaleziono sumeryjskie tabliczki, na których utrwalono opowieść mitologiczną. Te tabliczki mają prawie 4,5 tysiąca lat. Ale najciekawsze jest to, że tekst kończy się wzmianką o imieniu autora. Autorem okazała się… kobieta. Wszystko to zmusza nas do innego spojrzenia na historię rozwoju cywilizacji światowej. Tabliczki zostały przetłumaczone na wiele języków świata, w tym na polski. Takie znalezisko nie mogło nie znaleźć oddźwięku w feministycznej naturze pani Tokarczuk, więc wzięła się za konstruowanie postmodernistycznej, zrytmizowanej, nieliniowej powieści na podstawie mitologicznego substratu. Wołodymyr Panczenko wspomniał, że sumeryjskie miasto Ur znalazło odzwierciedlenie i w literaturze ukraińskiej, w wierszu Liny Kostenko: …I żył naród. I zwał się on Sumerowie. Wszystko przeżył, i wojny, i trzęsienie ziemi. I starożytni wojownicy, co pomarli, trzymali puchary przy ustach. Strasznie wyobrazić sobie, że w tym miejscu, gdzie tysiąclecia temu rozpo-
Wrzesień w Ukrainie jest tradycyjnie bogaty w spotkania literackie. Najpierw do Kijowa zawitał klasyk współczesnej literatury norweskiej Jostein Gaarder i pojechał na Forum Wydawców do Lwowa. Na Forum Wydawców zawitała znana polska pisarka Olga Tokarczuk i na zaproszenie Centrum Badań Literatury Współczesnej oraz wydania internetowego „Litakcent” wyruszyła do Kijowa, gdzie miała nasycony program: kilka spotkań, „okrągłych stołów”. W Ukrainie opublikowano już niemało powieści pani Olgi, jednak te najbardziej ulubione wciąż czekają na tłumaczenie. Dlaczego najbardziej ulubione? Jak przyznała polska autorka, dla niej najbardziej ulubiona jest każda nowa powieść. A zatem, to co najciekawsze, dopiero przed nami…
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
poetyckie „pożegnanie z futuryzmem”. Jeśli w manifeście Marinettiego samochody są jeszcze „żywe”, to wiersz Antonycza jest raczej spełnieniem tych apokaliptycznych wizji Włocha, zaczerpniętych z manifestu: „W końcu oni (potomkowie — N. N.) znajdą nas pewnej zimowej nocy w czystym polu, pod smutnym dachem, po którym będzie bębnił monotonny deszcz. Zobaczą, jak będziemy kulić się przy swoich trzęsących się aeroplanach, ogrzewać ręce nad żałosnymi ogniskami, które złożone są z naszych dzisiejszych książek…”. „Martwe auta” to już postapokaliptyczna wizja tego świata, o którym marzyli futuryści: Jak odłamki gwiazd rozbitych, śpią na cmentarzach maszyn zamarłe auta, czerwone kwiecie pleśni mierzy zastygłe w miedź lata i minuty. Jak my kopiemy kości jaszczurów pod skałami lat zapomnianych, kiedyś kopać będą na cmentarzach miast naszych kości metalowe. Bezsprzecznie, przyswojenie futuryzmu przez Antonycza jest idiosynkratyczne i do pewnego stopnia przeczy jednoznacznemu optymizmowi „klasycznego” europejskiego futuryzmu. Ale dialog poety z tekstami futurystycznymi jest napięty i płodny, i nie sposób go lekceważyć. Zresztą wśród samoidentyfikacyjnych haseł futurystów było i takie: „Najstarszy z nas ma trzydzieści lat”. O wieku Antonycza nie trzeba mówić… Oczywiście, taki Antonycz wielu nie smakuje. Bo jak można choćby przypuścić, że pedantyczny, wzorowy student z półdziecięcym charakterem pisma i dyplomem Uniwersytetu Lwowskiego, gdzie naprzeciw wszystkich przedmiotów stoi „z wynikiem bardzo dobrym” mógł być związany z tymi praktykami kulturowymi futuryzmu, które chciały „oczyścić ziemię z gangreny profesorów, samochwałów i antykwariuszy”. Ale lekceważąc tę ciemną stronę księżyca Antonycza, czytelnik skazuje się na widzenie poety pozbawione konfliktowości, napięcia, niejednoznaczności, a co za tym idzie, samego życia. Bo przecież Antonycz tym jest atrakcyjny, że „stereozdjęcie” jego twórczości nigdzie nie ma ciągłej linii — wszędzie widzimy przerywane linie, nierównomierne deformacje mas kolorów i tajemnicze kreski. Stereozdjęcie wymaga zmienionego kąta widzenia, innego punktu ogniskowania spojrzenia. Można tylko wyobrażać sobie wahania rozdwojonego poety, którego większość wierszy jest w rzeczywistości głęboko zakorzeniona w europejskiej kulturze filologicznej — często aż do przesytu, który ściera „pyłek poezji ze skrzydełek tego motyla, który nazywa się poezją” (tak mówił przy innej okazji Maksym Rylski). Często takie przesycenie tekstu zabija wszelką poetyckość i trąci profesorskimi wierszami: Moja ukochana uczy się deklinacji: …… celownik, biernik, na -e, na -i. Narzędnik, liczba pojedyncza, podwójna i mnoga… Niczym jądro w orzechu, treść zaklęta w słowie. Dziś jest dla nas odmiana tylko jedna: miłość, miłości, miłości, miłość, miłością, w miłości. Martwej gramatyki nie ożywia nawet sześciokrotne powtórzenie słowa „miłość”. Ten temat opracowywano od dawna — w antologii poezji późnogreckiej (w „Antologii Palatyńskiej”, której autorzy kochali się w poetyzowaniu lingwistycznych i książkowych rekwizytów) jest epigramat o gramatyku, który najpierw uczył uczennicę sposobów gramatycznych, połączeń i rządów (lub „ulegań”), a potem tego samego, ale w łóżku. U Greka widzimy jakieś życie i nowość, w odróżnieniu od suchego tekstu Antonycza, gdzie dalej niż odmiana nie poszło. Nawlekanie takich „profeskich wierszy” nie ma sensu — każdy może je dodać według własnego wyboru. Głównym jest to, że możemy teraz potraktować futurystyczne motywy Antonycza jako ucieczkę i odpoczynek od nadmiernej wyrafinowania, wyważenia i pedantyzmu, od „zmęczenia kulturą”. Taki tymczasowy eskapizm kulturowy miał zrównoważyć poszukiwania stylistyczne poety, których zakres jest doprawdy godny podziwu. Od tej „zmęczonej kulturą” strony poety, zapewne, biorą początek apokryficzna wersja biografii Antonycza, którą tworzy Jurij Andruchowycz w „Dwunastu obręczach”. Pisarz jakby wypełnia wyrwę między „nieprofeskimi” wierszami Antonycza a jego pedantyczną, „profeską” stroną. Teksty, które mają tak różną intencjonalność, zebrane w jednym tomie, tworzą wielkie kontrastowe panneau, jakby rozciągając w różne strony i fragmentując to, co było całością — ikoniczną, znaną ze szkolnego programu „wiosną rozśpiewaną księciem”. Na tym właśnie polega wielka korzyść Pełnego zbioru utworów. Bo tak zaczynasz widzieć Antonycza jako doprawdy ciekawą i wielowymiarową postać, która warta jest wielokrotnego czytania w kontekście różnych stylów, światopoglądów i tożsamości. Słowem, wyjmujesz poetę z szuflady. POCZĄTEK SERII ALFABETYCZNYCH INFORMATORÓW Muszkudiani O. N. Symfonia gruzińskiej Szewczenkiany. Indeks bibliograficzny. — Kijów: KyMU, 2009. — 103 s. Tetiana TKACZENKO, kandydat nauk filologicznych
Niedawno doktor nauk filologicznych, profesor, dyrektor Instytutu Orientalistyki Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego, znany na Ukrainie i w Gruzji literaturoznawca i tłumacz O. Muszkudiani opublikował książkę „Symfonia gruzińskiej szewczenkiany”, w której zaprezentował wykończony zestaw bibliograficzny tłumaczeń utworów T. Szewczenki, recenzje o artyście oraz badania nad jego twórczością, dokonane przez gruzińskich literaturoznawców na przestrzeni 150 lat. W wydaniu wyodrębniono również listę nazwisk tłumaczy i naukowców dla łatwiejszego wyszukiwania informacji przez zainteresowanego czytelnika. Książka jest przejrzyście ustrukturyzowana, o czym świadczą nazwy rozdziałów, a mianowicie: „Bibliografia”, „Indeks alfabetyczny nazwisk tłumaczy utworów T. Szewczenki na język gruziński”, „Indeks alfabetyczny autorów artykułów i badań poświęconych Tarasowi Szewczence w języku gruzińskim”, „Indeks alfabetyczny autorów artykułów i badań poświęconych Tarasowi Szewczence w języku rosyjskim”, „Indeks alfabetyczny autorów artykułów i badań poświęconych Tarasowi Szewczence w języku ukraińskim”, „Indeks alfabetyczny autorów wierszy poświęconych Tarasowi Szewczence”, „Indeks alfabetyczny utworów T. Szewczenki przetłumaczonych na język gruziński”. W książce zamieszczono gruntowne przedmowę kompilatora. Bibliografia składa się z 809 pozycji, dzięki którym można prześledzić, począwszy od 1860 do 2009 roku, interpretacje twórczości wybitnego ukraińskiego artysty, jego rolę i znaczenie w kulturach Ukrainy i Gruzji, naświetlone w utworach i spuściźnie epistolarnej znanych działaczy. Tak, niezwykle starannie, rok po roku, naświetlono drogę gruzińskiej szewczenkiany. Skrupulatna uwaga poświęcona najmniejszym fragmentom, dotąd nieznanym materiałom (na przykład nie ma ich w Słowniku Szewczenkowskim), wzmiankom oraz ich dokładne datowanie budzi szczery podziw dla pracy badacza-kompilatora. Przytoczono nie tylko publikacje w języku gruzińskim, ale także w rosyjskim i ukraińskim, dokonane przez gruzińskich naukowców. Oczywiście, ogarnięcie całego materiału jest trudne, gdyż mimo woli można pominąć pewien fakt (w indeksie nie odnotowano danych Encyklopedii Gruzińskiej), ale tytuł książki w pełni odpowiada jej treści: symfonia — wielogłosowość. Chce się mieć nadzieję, że indeks stanie się początkiem serii alfabetycznych informatorów, poświęconych badaniu życia i twórczości naszego geniusza w innych krajach. Dlatego znaczenie pierwszego takiego wydania na świecie, zaprezentowanego przez O. Muszkudianiego na Ukrainie, jest nieocenione. Warto zauważyć, że logicznym zakończeniem książki byłaby monografia kompilatora, w której analizowane byłyby przytoczone materiały. Wszak szanowny profesor jest autorem zarówno prac o badaniach nad twórczością T. Szewczenki, jak i tłumaczem jego poezji. Można więc stwierdzić, że literaturoznawca posiada doświadczenie w pracy, która wymaga uogólnienia. Zrozumiałe, że indeks bibliograficzny to nie jest książka, której szukałby zwykły czytelnik. Jednak dla przestrzeni kulturowej wydanie to ma wielkie znaczenie, gdyż występuje jako dokumentalne potwierdzenie szczerego szacunku i miłości Gruzinów do naszego Kobziarza, a co za tym idzie, także do całego narodu ukraińskiego.
Tłumaczenie maszynowe
Nazarij NAZAROW, student Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” W tym roku mija jednocześnie 100-lecie od dnia urodzin poety (Bohdana Ihora Antonicza) i stylu (futuryzmu, którego manifest również ukazał się w 1909 roku). Ten przypadkowy zbieg okoliczności w trakcie pisania eseju stracił swoją pozorną przypadkowość i przyczynił się do szeregu przemyśleń. Pełny zbiór utworów jakiegokolwiek autora to pewna próba dla współczesnej wydawnictwu kultury filologicznej. Dlatego twórcy książki (w szczególności Danyło Ilnycki, któremu przypada cała praca tekstologiczna w archiwach, opracowanie i przypisy; autor przedmowy profesor Mykoła Ilnycki; redaktorzy Iryna i Mykoła Starowojt), zapewne dobrze rozumieli swoją odpowiedzialność, ponieważ książka posiada gruntowny aparat naukowy i przyda się wszystkim zainteresowanym postacią Antonicza. Ale okazuje się, że przed czytelnikiem, który próbuje zrozumieć istotę i aktualność Antonicza, staje nie mniej poważnych problemów niż przed wydawcami. Po przeczytaniu przedmowy odnosi się wrażenie, że istnieje pewna iluzja artystycznej stylowej nieskazitelności i sterylności Antonicza. Jakoś niewyraźnie wyrażone są relacje Antonicza ze współczesnymi mu ruchami i prądami. Oczywiście, samemu poecie należy się hasło „Wyjmijcie go z szuflady izmów!” (chodzi o Picassa), ale nie wygląda na to, by badacz powinien ignorować różnorodną i sprzeczną zakorzenioną naturę łemkowskiego poety w substracie współczesnej mu literatury europejskiej, stosując jego własne powiedzenie do niego zbyt dosłownie. Zamiast tego widzimy, jak w przedmowie jednoznacznie odcina się konteksty, zestawienie z którymi byłoby dość produktywne dla lepszego zrozumienia wewnętrznych konfliktów twórczej osobowości: rzekomo Antonicza nie dotknął ani imażynizm, ani „surrealizm”, bo ten ostatni, „zgodnie z podstawową zasadą jego teoretyka A. Bretona... jest podporządkowany automatyzmowi pisma”, którego „trudno się doszukiwać w poezji Antonicza”. Przede wszystkim „automatyzm pisma” to tylko jedna z cech surrealizmu. W takim razie surrealistami nie byli ani Éluard, ani Aragon, ani Lorca. Łatwo zrozumieć, że jeśli stosunkowo umiarkowane formy literackich zboczeń w rodzaju imażynizmu i surrealizmu nie zepsuły Antonicza, to tym bardziej nie mógł on ulec zgubnemu i demoralizującemu wpływowi futuryzmu. Ciekawe, że w przedmowie wspomniano i rzekomo przeanalizowano wczesny, wyraźnie futurystyczny cykl poety — „Brązowe mięśnie”, ale słowo „futuryzm” nam nie wpada w oczy. W żadnym wypadku nie nalegamy na konieczność wpychania Antonicza do szuflady „izmów”, ale rzecz w tym, że taka klasyfikacja poprzez zestawienie z innymi tekstami tego samego pola stylowego da wielowymiarowe zrozumienie tekstu poety. Dlatego nawet nie stawiamy sobie za cel pozbawienia Antonicza tak wysoko cenionej stylowej „nieskazitelności”. Lecz unikanie takiej „analizy” też jest swoistym wpychaniem do szuflady i dziwną odmową osądu. Wiadomo, że awangardowe praktyki artystyczne (przede wszystkim futurystyczne) często przesiąknięte są patosem produkcyjnym lub sportowym. Maszynowa i sportowa obrazowość staje się wyrazem rytmu i życia nowej epoki. Włoscy futuryści w manifeście (który, nawiasem mówiąc, jest tylko o osiem miesięcy starszy od Antonicza — manifest ukazał się 20 lutego 1909 roku) pisali: „Dotychczas literatura wysławiała zamyśloną nieruchomość, ekstazę i sen. My zaś chcemy wysławiać agresywne działanie, gorączkową bezsenność, bieg sprintera, śmiertelny skok, uderzenie pięścią i policzek”. Albo: „Chcemy wysławiać człowieka za kierownicą maszyny, która rzuca włócznię swojego ducha nad Ziemią” (kursywa moja — N. N.). Teraz znane są nam takie fakty. Jednym z pierwszych artykułów Antonicza wydrukowanych w periodyku (1932) był „Co nieco o naszej terminologii sportowej”. Zatem mamy świadectwo zainteresowania poety sferą sportu, choć (sądząc po fotografiach) raczej trudno go nazwać wprawnym „sportowcem”. Czyli było to zainteresowanie przede wszystkim ideowo-estetyczne. I „Brązowe mięśnie”, które pojawiły się rok wcześniej w zbiorze „Powitanie życia”, wpisują się w stylowe założenia futuryzmu: Pieśń sprinterów Słońce kochamy i sport, nasza pieśń złożona w durowej gamie, wyścigów kochamy burzliwy gwar, prosto i bez wahania w port łódź nasza płynie. Włócznia w rękach nam świszcze i pieści klaskiem dysk, ponad huczące boisko kuli srebrny blask i mknie miękko piłka. Inny wiersz cyklu — „Skok o tyczce” przypomina kinematograficzny zabieg zwolnionego tempa: Pchnął siebie i żerdź odrzuciła w tył ręka. Załopotały na wietrze i nogi i ręce naraz, niczym skrzydła wiatraka. Choć ciało ołowiane, zdaje się, że lekki, niczym liść. Smutny, że nie zostanie, niczym żagiel ponad krzykiem mas, powoli upadł w dół. „Sportowa obrazowość” w tamtym czasie po prostu przenikała artystyczne powietrze Europy. Kilka lat później po wyjściu „Powitania życia” Leni Riefenstahl nakręciła swój słynny i niejednoznacznie traktowany film o Olimpiadzie Berlińskiej 1936 roku. Na początku taśmy — kadry dawnej Olimpii, i dlatego wszystkie późniejsze zawody sportowe jawią się jako kontynuacja i odrodzenie antycznego kultu nagiego trenowanego ciała. Ale kult sportu — to już nie antyczna, a raczej odziedziczona po futuryzmie cecha. I takie połączenie starego z nowym dla futuryzmu, który miał wiele form i przejawów, nie jest dziwowiskiem. Czasami mógł przewidywać skok w przyszłość drogą krańcowej archaizacji. W cyklu Antonicza są takie wersy: Jestem greckim bogiem z antycznej statui, wychodzę z gestem dumnej powagi, mniejsza, że oklasków dudnią jeszcze strugi. Ale poczucie nietrwałości zwycięskiej chwili, przeczucie porażki i niezadowolenie ze zwycięstwa, nie nazbyt charakterystyczne dla futuryzmu, jawią się jako autorska stylowa modyfikacja i nie przeczą futurystycznej dominancie cyklu: Niosę zdobytą czarkę w swój przytułek, ja chcę pić, ja płonę od pragnienia, do ust kielich podnoszę — w nim piołun. Z cyklem „Brązowe mięśnie” współbrzmią wiersze napisane mniej więcej w tym samym czasie (początek lat 30.) i wydają się jakby celową ilustracją głównych futurystycznych motywów zarówno treściowo, jak i formalnie („Duma o plakatach”, „Poemat o witrynach” itp.). Jeśli potem Antonicz wyzdrowiał z błędnych futurystycznych motywów, to nawrót choroby spotykamy i w późniejszej twórczości. Tim Benton w artykule „Dreams of Machines: Futurism and l’Esprit Nouveau” (Journal of Design History. — Vol. 3, N 1. — 1990) twierdzi, że „maszynowa” i „samochodowa” obrazowość włoskiego futurysty Marinettiego miała wcielić autorskie „nietzscheańskie fantazje” (cytujemy manifest Włocha: „...maszyna do wyścigów, której maskę, niczym ziejące ogniem węże, zdobią rury. Jest piękniejsza niż Nike z Samotraki”). Mechanizmy takiego wcielenia nietzscheańskich idei mało nas obchodzą. Interesuje nas to, że końcowy wiersz ostatniego zbioru Antonicza „Rotacje” „Martwe auta” angażuje te futurystyczne motywy, choć jednocześnie jawi się jako
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
już popularną we Francji. Na razie to tytuł roboczy, najprawdopodobniej zmienię go na „Elegancki jeż”, ponieważ w ukraińskiej tradycji nie przyjęło się nazywać utworów w stylu „wykwintność domu”, „wdzięk dziewczyny” itp.”. Na warsztatach poruszono również kwestię używania wulgaryzmów. Czy warto je tłumaczyć? Czy trzeba łagodzić wulgarne wyrażenia? Te pytania prędzej czy później staną przed każdym tłumaczem, ponieważ współcześni pisarze nie wstydzą się używać w utworach „pikantnych słówek”. Jewhenija Kononenko uważa, że podczas tłumaczenia nie należy ich unikać. Zaznacza: „Są pisarze, którzy uważają, że używanie wulgaryzmów jest niedopuszczalne. Ale co robić, jeśli używają ich, na przykład, nasi koledzy we Francji? Naśladować rosyjski przekład, gdzie wszystko jest złagodzone, a nawet zmienione? Wulgaryzmy wywołują zakłopotanie, skargi, a nawet pozwy sądowe. Jednak tak nie powinno być”. Ołeksandr Nehrebecki opowiedział o zasadniczych różnicach między tłumaczeniem książkowym a telewizyjnym, scharakteryzował obecny stan kinematografii. Zdaniem Nehrebeckiego tłumaczenie telewizyjne ma inną specyfikę niż książkowe, gdyż to drugie nie jest ograniczone czasem i pozwala tłumaczowi swobodnie wybierać odpowiednie słowa. Odnośnie do obecnego stanu zagranicznej kinematografii Ołeksandr Nehrebecki zaznacza, że wiele filmów ma niski poziom artystyczny. „Nad niektórymi filmami pracowałem z pogardą” — powiedział tłumacz. Nehrebecki negatywnie odnosi się również do tego, że na Ukrainie brakuje profesjonalnych aktorów do dubbingowania filmów. „Pamiętacie, kiedyś w telewizji wujek nosowym głosem dubbingował wszystkich. I mnie, jeśli szczerze, takie tłumaczenie najbardziej się podoba” — żartuje tłumacz. Natomiast pochlebnie wypowiada się o współczesnych filmach animowanych: „To osobny rodzaj sztuki, w którym szczegółowo dopracowano ruchy, mimikę”. Uczestnicy warsztatów podsumowali portret współczesnego tłumacza, który musi nie tylko doskonale znać język oryginału i rozumieć wszystkie niuanse pracy tłumacza. Nehrebecki i Kononenko uważają, że tłumacz musi doskonale władać językiem ojczystym i mieć intuicję twórczą. Oprócz tego tłumacz powinien w swojej pracy kierować się zasadą przyzwoitości i uczciwości. W szczególności Jewhenija Kononenko wspomina o nieuczciwości niektórych pseudotłumaczy, którzy tłumaczą nie z oryginału, a z rosyjskich przekładów. Nehrebecki oświadcza, że tłumaczenie z tłumaczenia to po prostu zbrodnia. „Tłumacz musi być dwa razy mądrzejszy od autora. Autor wie coś, a tłumacz musi wiedzieć to coś w jego języku, a do tego jeszcze w swoim” — podkreśla Nehrebecki. Zatem, aby zostać profesjonalnym tłumaczem, trzeba „i cudzego się uczyć, i swego nie porzucać”, ponieważ tylko ten, kto kocha swój język i pragnie przekazać dorobek literatury zagranicznej oraz sztuki filmowej, będzie w stanie stworzyć doskonały i ciekawy przekład. organizowała czytelnie, w Winnicy jest „Książkowa chata” i „Dom książki”. W ciągu 60 minut trzeba było uporać się z sześcioma zadaniami, a potem oddać odpowiedzi osobie, która przebywała przy drzewie, którego nazwa znajduje się w tytule jednego z utworów Kociubynskiego (chodzi o „Kwiat jabłoni”). Punktem orientacyjnym był ulubiony kwiat Kociubynskiego (goździk), który czasami myli się z przyprawami. Niektórzy oddali swoje odpowiedzi ludziom, którzy mieli róże lub rumianki. Oni odpadli z walki o zwycięstwo, ale przecież kwiaty nie są winne, jak te konie u Kociubynskiego. Zwycięstwo świętowała drużyna „Buhastery” na czele z kapitanem Serhijem Sztełmachem, który studiuje w WFEU, drugimi zostali „Dzieci słońca” ze szkoły nr 8, a trzecie miejsce przypadło „Oscylografowi” z uniwersytetu technicznego.
Tłumaczenie maszynowe
Natalia ANTONIUK Ołeksa Nehrebecki (prawdziwe nazwisko — Łeonid Dmytrenko) — znany ukraiński tłumacz filmów, seriali i produkcji animowanych. Przetłumaczył znany wszystkim serial telewizyjny „Alf”, serial animowany „Tomek i przyjaciele”, serial dla maluchów „Teletubisie”, filmy animowane „Auta”, „Sezon na misia”, „Wpuszczony w kanał”, „Shrek”, „Happy Feet: Tupot małych stóp”, szereg filmów fabularnych dla kina i telewizji, w szczególności „Gwiezdny pył”, „Kroniki Spiderwick” itp. Tłumacz książki Davida Mitchella „numer 9”. Współpracował przy redagowaniu książek J.K. Rowling o Harrym Potterze, a niedawno przetłumaczył film „Wrogowie publiczni”. W latach 2002—2003 pracował jako scenarzysta serialu radiowego „Życie na dystansie dziesięciu minut”. Jewhenija Kononenko — pisarka, tłumaczka z języka angielskiego i francuskiego. Dorobek twórczy Jewheniji Kononenko jest znaczny, w szczególności jest ona autorką tomu poezji „Walc pierwszego śniegu”, zbioru opowiadań „Kolosalny wątek”, książek dla dzieci „Infantazje: Na motywach poezji Claude’a Roya”, „Nela, która chodzi po suficie”, powieści „Imitacja”, „Zdrada. ZRADA made in Ukraine”, „Nostalgia”, „Ofiara zapomnianego mistrza”, zbiorów „Bez chłopa”, „Nowele dla niecałowanych dziewcząt”, „Księgarnia „SZOK” itp. Aktywnie tłumaczy, w jej przekładach ukazały się lub są przygotowywane do wydania książki: „Mała antologia sonetu francuskiego”, Claude Roy „W obronie krokodyli”, Émile Nelligan „Makabryczna uczta”, Elie Wiesel „Świt”, Gérard de Villiers „Zabić Juszczenkę”, Annie Ernaux „Namiętność”, Vénus Khoury-Ghata „Więźniarki przylądka Tenef”, Louis Dumont „Eseje o indywidualizmie”, utwory Danielle Steel, Anny Gavaldy itp. Oboje tłumacze stali się wirtuozami samodzielnie, gdyż nie mają wykształcenia kierunkowego: Ołeksa Nehrebecki z zawodu jest biologiem, a Jewhenija Kononenko — matematykiem. Ich profesjonalizm potwierdza, że tłumaczyć — oznacza tworzyć, być pisarzem, poetą i patriotą. Na warsztatach omówiono problemy przekładu we współczesnej Ukrainie, naświetlono przeszkody, które czekają na tłumacza, oraz scharakteryzowano specyfikę pracy nad przekładem książkowym i telewizyjnym. Oryginalny tytuł warsztatów został zaczerpnięty z tytułu eseju, który wszedł do zbioru twórczości Jewheniji Kononenko. Tłumaczka porównuje przekład do skomplikowanych relacji między mężczyzną a kobietą. W niektórych parach kobieta jest oddana mężczyźnie, żyje tylko jego potrzebami, boi się wyrazić własne zdanie. Między oryginałem a wersją przekładową często powstają właśnie takie „relacje”, gdyż w takiej „rodzinnej atmosferze” kobieta (wersja przekładowa) nie ujawnia w pełni swojego potencjału, ślepo podąża za mężczyzną (oryginałem). Jednak są kobiety, którym nie podoba się takie podejście, odchodzą one od tradycyjnego podziału ról i są pewne własnych sił. W takich relacjach kobieta (wersja przekładowa) jest wyrazista, samodzielna, twórcza, nie podlega mężczyźnie (oryginałowi). Ołeksa Nehrebecki porównuje przekład do sztuki fotografii. Oryginał — to twarz człowieka, a przekład — fotografia, która może być albo czarno-biała, rozmazana, zrobiona starym aparatem, albo pięknym kolorowym portretem artystycznym. Jakość obrazu zależy nie tylko od środków, ale i od tego, kto trzyma aparat w rękach — profesjonalista czy amator. Głównym problemem, na którym skupili uwagę uczestnicy warsztatów, była celowość stosowania tłumaczenia dosłownego, pod którym rozumie się odtwarzanie konstrukcji oryginału bez żadnych zmian. Zdaniem Jewheniji Kononenko, taki przekład nie jest idealny: „Nie na darmo jeszcze Puszkin mówił, że tłumaczenie dosłowne — jest najdalsze od oryginału. Różne języki mają różne podejścia do budowy zdań. I jeśli próbować zachować literę oryginału, to zniekształca się treść tłumaczonego tekstu. Oczywiście, są teksty, które można przetłumaczyć dosłownie i będą one tak samo sprawne jak oryginał. Ale takich tekstów jest bardzo mało. I dlatego, zachowując wszystkie gramatyczne formuły, konstrukcje składniowe, które nie są właściwe dla języka ukraińskiego, tłumacz traci istotę oryginału”. Ołeksa Nehrebecki opowiedział o trudnościach stosowania tłumaczenia dosłownego w telewizji. „Kiedy pisze się tekst synchroniczny, to trzeba tłumaczyć treść, a nie każde słowo. Należy starannie zestawiać słowa z ruchami warg aktorów i dlatego nie zawsze można znaleźć frazę odpowiadającą oryginałowi, trzeba szukać czegoś podobnego”. Uczestnicy warsztatów akcentowali to, że tłumacząc, należy uwzględniać tradycje języka ojczystego i mentalność narodu ukraińskiego. W szczególności Jewhenija Kononenko zaznaczyła, że szczególną uwagę warto poświęcać tłumaczeniu tytułu oryginału, gdyż właśnie na tym skupia się uwaga i dlatego piękny tytuł — to kluczyk do serca czytelników. „Obecnie tłumaczę książkę „Elegancja jeża”, bardzo... W kompleksie kulturalno-artystycznym „Mysteckyj Arsenał” w ramach Międzynarodowego Festiwalu Sztuki Współczesnej „GOGOLFEST—2009” odbyły się warsztaty znanych tłumaczy Ołeksy Nehrebeckiego i Jewheniji Kononenko „O intymnych relacjach oryginału (mężczyzny) i wersji przekładowej (kobiety) w literaturze i kinie”.
Tłumaczenie maszynowe
Anatolij TEKLUK, przewodniczący Winnickiego Obwodowego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki
W przededniu 145. rocznicy urodzin wybitnego mistrza słowa, niedościignionego nowelisty Michaiła Kociubynskiego, Winnickie Obwodowe Zrzeszenie Towarzystwa „Proświta”, przy wsparciu Głównego Zarządu Polityki Wewnętrznej, Mediów i Komunikacji Społecznej Winnickiej Obwodowej Administracji Państwowej, zorganizowało akcję literacko-poznawczą, grę intelektualno-poszukiwawczą na ulicach Winnicy „M. Kociubynski: pisarz i proświtianin”. Uczestnicy intelektualno-ruchowych zmagań wystartowali spod pomnika jubilata, gdzie odbyło się uroczyste uczczenie pisarza złożeniem kwiatów – promieniejących słoneczników dla wielkiego miłośnika słońca. A następnie uczestnicy 16 drużyn rozwiązywali zadania związane z twórczością i życiową drogą Michaiła Michajłowicza, które były powiązane z realiami alei Kociubynskiego. Na przykład studenci i uczniowie zastanawiali się nad takim pytaniem: „Obejmując kierownictwo czernihowskiej Proświty, Kociubynski zajmował się organizacją i otwarciem placówki, tradycyjnej dla ówczesnego ruchu proświtiańskiego. Na alei Kociubynskiego są dwie podobne nazwy, jedna z nich zawiera wyłącznie rzeczowniki, a druga – rzeczownik z przymiotnikiem. Wskażcie obie nazwy”. „Proświta” na początku XX w. tradycyjnie organi-
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen CYMBALUK, obwód rówieński. Wydanie całego dorobku twórczego ukraińskiego pisarza, nominowanego do Nagrody Nobla, pochodzącego ze wsi Dermań na Rówieńszczyźnie, Ułasa Samczuka, podjął się Narodowy Uniwersytet „Akademia Ostrogska”. Zrobiono kolejny krok do celu — ukazał się trzeci tom, w którym znalazły się powieści „Maria”, „Czego nie goi ogień” oraz zbiór opowiadań „Odnaleziony raj”. Powieść „Maria” to jedno z najbardziej znanych dzieł prozaika, swoiste requiem o Hołodomorze 1933 roku. W powieści „Czego nie goi ogień” odtworzono walkę ukraińskich patriotów o niepodległość państwa. Opowiadania, które weszły do zbioru „Odnaleziony raj”, naznaczone są wrażeniami pisarza z czasów jego „pierwszej europejskiej emigracji” lat 30. XX wieku. W utworach tych Ułas Samczuk obok opisywanych wydarzeń dokonuje projekcji na małą ojczyznę, „swoisty raj” — wieś Dermań. Inicjatorami wydania utworów pisarza na Ukrainie zostali Oksana i Jarosław Sokołykowie z Kanady — dysponenci spuścizny twórczej Ułasa Samczuka. To właśnie oni udzielili wyłącznego prawa do wznowienia utworów Akademii Ostrogskiej jako wiodącemu ośrodkowi ukraińskiej duchowości i patriotyzmu. A rozpoczęło się to wznawianie od trylogii „Wołyń”. Wkrótce, jak zaznacza pierwszy prorektor Akademii Ostrogskiej Petro Kraluk, planowane jest wydanie czwartego tomu utworów Ułasa Samczuka.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Po raz dziesiąty odbył się międzynarodowy „Tydzień edukacji dorosłych” w Ukrainie przy wsparciu Instytutu Uczenia się przez Całe Życie UNESCO. Tematem tegorocznego tygodnia była „Edukacja dla dorosłych współczesnej rodziny”. Uczestnicy Tygodnia spotkali się z członkami Europejskiego Stowarzyszenia Bezpieczeństwa, uczcili Dzień Ojca — założyciela kijowskiej „Proświty”, wybitnego ukraińskiego działacza oświatowego Borysa Hrinczenki, przeprowadzili konferencje naukowe, seminaria oraz „okrągłe stoły” w Perejasławsko-Chmielnickim Państwowym Uniwersytecie Pedagogicznym im. Hryhorija Skoworody, w stołecznym Gimnazjum Skandynawskim i Uniwersytecie Europejskim, Czernihowskim Wyższym Zawodowym Uczelni Sfery Obsługi Bytowej, zwiedzili muzea Łesi Ukrainki, Mykoły Łysenki, Mychajła Staryckiego, Pantelejmona Kulisza, Hanny Barwinok, odwiedzili kozacką stolicę Baturyn. Uczestniczyli w wydarzeniach artystycznych: koncertach sióstr Telniuk, sprawozdaniu artystycznym zespołów twórczych z Sewastopola w Pałacu „Ukraina”, przedstawieniach teatralnych. Nadija KYRIAN Zdjęcie autorki
W Naukowo-Metodycznym Centrum Edukacji Rolniczej Ministerstwa Polityki Rolnej Ukrainy w Niemieszajewie w obwodzie kijowskim, którym kieruje kandydat nauk pedagogicznych Mykoła Chomenko, wychowanków traktuje się jak członków wielkiej rodziny. A rodzina jest niemała: 118 placówek oświatowych I—II stopnia akredytacji i 24 — III—IV stopnia. To 258 tysięcy studentów i 17 tysięcy pedagogów. O osiągnięciach i troskach zespołu opowiedziała zastępczyni dyrektora Tamara Uhniwenko. Uważa ona, że to właśnie dzieci wiejskie są nosicielami ukraińskiej kultury tradycyjnej i mogą wiele zrobić dla jej zachowania. Dzisiejszy świat nie jest prosty z jego wirtualnymi środkami multimedialnymi, lekceważeniem tradycji rodzinnych, szerzeniem się alkoholizmu, narkomanii, niezarejestrowanych związków, pojawieniem się rodzin jednopłciowych itp. Aby uchronić młodzież przed szkodliwymi wpływami, pedagodzy badają, czym dzieci się interesują, kogo chcą naśladować. Przeprowadzono ankietę. Ponad 90 % studentów napisało, że autorytetem są dla nich rodzice, a tylko 6 % zaznaczyło, że bierze przykład z pedagogów. Przyczyny są różne, jedną z nich jest to, że państwo nie ceni pracy pedagoga. Wielu utalentowanych wykładowców porzuciło pracę w zawodzie i poszło zarabiać na bazary, budowy itp. 28 % pozytywnie odnosi się do niezarejestrowanych związków. Oznacza to, że boją się odpowiedzialności, nie chcą mieć dzieci. Naród degraduje. W tej sytuacji pedagodzy muszą wkładać ogromny wysiłek, aby zainteresować dzieci, skierować je na drogę dobra. Centrum nad tym pracuje. Prezydent Juszczenko zainicjował wiosenną tołokę. 100 tysięcy studentów i wykładowców każdej wiosny wspiera to przedsięwzięcie. Rolnikom zlecono założenie parku w Baturynie. Pedagodzy zebrali przodowników w nauce, zaangażowali dorosłych i posadzili 1500 drzew. Od trzech lat pielęgnują je, dosadzają nowe. Cała dorosła ludność była zdziwiona, z jakim zapałem pracowali studenci. Dyrektor kolegium co roku składa sprawozdanie przed społecznością Niemieszajewa, na to sprawozdanie przychodzi do 800 osób. Działa telefon zaufania, pod którym wychowawca może odpowiedzieć na pytania rodziców. W placówkach oświatowych prowadzone są ciekawe wieczory, organizowane ogólnoukraińskie igrzyska sportowe, tradycyjny festiwal „Sofijskie zorze”, gdzie w gali koncertowej bierze udział 400—500 studentów itp. „Perełką” NMC edukacji rolniczej jest Muzeum Ukraińskiego Stroju i Pisanki, które zainicjowała i którym opiekuje się Tamara Uhniwenko. W stworzeniu muzeum wzięło udział ponad 50 zespołów rolniczych uczelni wyższych, badając specyfikę ubioru swojego regionu z XIX—XX wieku. Pierwszymi na propozycję Tamary Mykołajiwny odpowiedzieli dyrektor Kolegium w Borszczowie Jarosław Kozij oraz jego zastępczyni ds. wychowawczych Natalija Wołoszczuk. Ze studentami w ciągu trzech miesięcy odtworzyli kobiecy i męski strój Ziemi Tarnopolskiej. Obecnie w muzeum znajdują się kostiumy wszystkich obwodów. „Po ziarenku zbierali studenci charakterystyczne cechy strojów swojej okolicy, ich gamę kolorystyczną” — pisze T. Uhniwenko we wstępie do książki o muzeum. A z jakim zapałem opowiada o tych ludowych arcydziełach Tamara Mykołajiwna odwiedzającym! To prawdziwy cud. Kostiumy mają typowe elementy: koszulę, płachtę, zapaskę, kersetkę, spódnicę, fartuch, wianek, wstążki, korale, oczepiec, buty; dla mężczyzn — spodnie, świtkę, czapkę, ale w różnym kolorze, z różnymi wzorami, techniką haftu, zdobieniami. W stroju każdy człowiek, nie tracąc przynależności do narodu i regionu, jednocześnie może ujawnić własną indywidualność, gdyż bogactwo wzorów jest nieskończone. Wzory nie tylko zdobią, ale mają też znaczenie sakralne: sprzyjają dobrobytowi, chronią przed złymi duchami. Każdy kwiat w wianku dziewczyny ma znaczenie symboliczne: aksamitki — żeby nie bolała głowa, rumianek uspokoi serce, kwiaty jabłoni i wiśni — matczyna miłość. Brązowa wstążka — symbol ziemi-żywicielki; żółta — jasne słońce; zielona — przyroda, młodość i piękno; niebieska i błękitna — niebo i woda; pomarańczowa — chleb; fioletowa — rozum; malinowa — hojność duszy; różowa — dostatek. Ukraiński strój to cała filozofia, pełna miłości do życia, jasna i dobra. Do refleksji nad tym Tamara Mykołajiwna skłania każdego odwiedzającego muzeum, a zwłaszcza studentów, którzy brali udział w jego tworzeniu. Przecież odtwarzając stroje, rozmawiali z babciami i dziadkami, nosicielami ludowej mądrości, przejmowali ich doświadczenie, dodawali pomysły, odkrywali marzenia. A twórcza fantazja młodzieńców i dziewcząt po prostu bujnie rozkwita. W muzeum zaprezentowano najróżniejsze pisanki: tradycyjne kraszanki, drapanki, krapanki, malowane woskiem, ażurowe, sorokakłyny, trawione, ziarenkowe, marmurowe, wyszywanki, jajka typu Faberge itp., a nawet „cerkiew ze strusiego jaja”. Studenci tworzą razem z wykładowcami, rodzicami, braćmi i siostrami piękne wyroby ze szkła, drewna, innych materiałów, obrazy ze skóry, nawet z farbowanej kaszy manny. Są one nie tylko w muzeum, zdobią ściany Centrum. „Oto wystawa prac artystycznych dyrektora Ilinieckiego Kolegium Rolniczego w obwodzie winnickim W. Pyndusa. Czyż u takiego mentora dzieci nie będą wykazywać zdolności twórczych?” — szczyci się kadrami Tamara Uhniwenko. A na zakończenie wycieczki przedstawia córkę Olgę. Wychowanie rodzinne wydało dobre owoce: Olga pisze wiersze, śpiewa, maluje, szyje kostiumy do występów. W Niemieszajewie uczestnicy „Tygodnia Edukacji Dorosłych” usłyszeli wiele ciekawych rzeczy. W szczególności Nadija Biłyk, kierownik katedry mistrzostwa pedagogicznego Połtawskiego Obwodowego Instytutu Kształcenia Podyplomowego im. M. Ostrogradskiego, opowiedziała o pracy „Wyjście szkoły na nowy model”. Na przykład, według jej teorii, szkoła w Kaleniwce funkcjonuje jako szkoła — muzeum krajoznawcze, gdzie każda klasa jest filią muzeum, szkoła w Wełykiej Pawliwce kształci młodych farmerów itp. W działalności pedagogicznej również istnieje ogromna przestrzeń dla twórczości, a co najważniejsze — podejście do każdego dziecka, aby uczniowie znaleźli własny obszar pracy, w którym czują się zainteresowani. Ludowa artystka Ukrainy Ludmyła Marcewycz postawiła zadanie przełamania izolacji wysokiej sztuki od społeczeństwa, zaczerpnięcia doświadczeń Niemiec, gdzie dzieci od najmłodszych klas przyzwyczaja się do poważnej muzyki, a od szóstej klasy uczniowie uczęszczają na sześć lekcji muzyki tygodniowo. Uczy się ich nie tylko śpiewać, grać, ale także słuchać utworów. Switłana Sytnykowa, rektor Mińskiego Obwodowego Instytutu Rozwoju Edukacji (Białoruś), wyraziła podziw dla tego, jak wiele robi się na Ukrainie, aby zachować ukraińską tożsamość. Na Białorusi panuje dwujęzyczność i jest to niewłaściwe. Switłana Wołodymyriwna zdołała nas też zaskoczyć: w obwodzie mińskim 35 % budżetu obwodowego przeznacza się na edukację. Gdybyśmy my tak mieli! Podsumowania X międzynarodowego „Tygodnia Edukacji Dorosłych” dokonał Serhij Bołtiweć, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Biura Koordynacyjnego Międzynarodowego Programu Społeczno-Państwowego „Edukacja Dorosłych Ukrainy”, zastępca dyrektora Instytutu Psychologii im. H. Kostiuka APN Ukrainy. Zaznaczył on, że bez „Proświty” nie byłoby możliwe niepodległe państwo ukraińskie. Praca Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, Towarzystwa „Znannia”, coroczne „Tygodnie Edukacji Dorosłych” są bardzo potrzebne. Ukraińcom właściwe są wysokie dążenia poznawcze. Trzeba osiągnąć to, aby wszyscy mieli wyższe wykształcenie, pracowali nie tylko z młodzieżą, ale także ze starszym pokoleniem. Tylko wtedy powstanie silne, mocne, sprawiedliwe demokratyczne państwo. Olga i Tamara Uhniwenko. Swój strój Olga wykonała sama
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Kompozytor i piosenkarz, laureat międzynarodowych i ogólnoukraińskich konkursów, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, laureat literacko-artystycznej nagrody imienia Dmytra Łucenki „Złota Jesień” Anatolij Serdiuk zawitał do naszej redakcji… na herbatę. Częstowaliśmy go miodem z ojczyzny poety Wasyla Juchymowycza. Pan Anatolij wzruszył się i wspomniał, jak świętej pamięci Wasyl Łukycz witał go, młodego zaporożanina, w Kijowie, jak „gwiazdę”. Było to po jego błyskotliwym występie na „Czerwonej Rucie” w 1991 roku z piosenką do słów Dmytra Pawłyczki „Wstawaj, Ukraino!”. Wtedy piosenkę uznano za symbol roku, brzmiała ona w radiu i telewizji oraz przyniosła piosenkarzowi wielką popularność. Zaporoska piosenka brzmi w całym kraju, jednoczy Ukrainę. — Czy nie marzył Pan o życiu i pracy za granicą? — Moją zasadniczą decyzją było tylko rodzinne miasto. Często współcześni uważają, że ukraińska piosenka to „nie format”, trzeba śpiewać po rosyjsku lub po angielsku, bo to modne. Ja zawsze pragnąłem pisać doskonale, aby udowodnić społeczeństwu, że ukraińska piosenka może brzmieć, może być modna, bo jest głęboko zakorzeniona w ludowej, którą śpiewali dalecy przodkowie. Mówią, że oficjalnie badacze opisali ponad 100 tysięcy ludowych piosenek, ale istnieje trzy razy więcej jeszcze niebadanych, niezapisanych, nieznanych naukowcom. Kto ma jeszcze taki skarb? A my swojego nie szanujemy, tylko słuchamy jakiejś prymitywnej moskiewskiej popsy. Jednak są też ładne rosyjskie piosenki. Kiedy takie słyszę, zazdrość mnie bierze, myślę wtedy: dlaczego u nas takich nie ma, oto nam by się przydało coś podobnego! Więc nigdzie nie zamierzam jechać — ani blisko, ani daleko. Gdybym przeprowadził się do Kijowa, straciłbym swój zaporoski koloryt — szeroki, nasycony stepami melos. Tutaj pewnie śpiewałbym nie o stepie, a o Chreszczatyku. W Zaporożu razem z Łarysą Werowką i Hryhorijem Lutym zrobiliśmy cykl piosenek o Nestorze Machnie, gdzie stworzyliśmy obraz atamana, odmienny od tego, który był za czasów radzieckich, i od tego, który propagują obecnie. To skrajności: początkowo przedstawiano go ogółowi jako bandytę i niedołęgę, a teraz — jako pijaka i awanturnika. Badałem ten temat, organizowałem kulturoznawczą ekspedycję w poszukiwaniu czastuszek, opowieści, piosenek i dobrze wiem, że Machno jest inny. W piosenkach wykorzystano motyw „Jabłuszka”, wiersze Machny. Początkowo ten temat trudno było „przebić” w radiu i telewizji, na koncertach „życzliwi” protestowali, że śpiewam „o bandycie”. — Mówią, że jakoś podczas koncertu w Zaporożu dyrektor „Motor Sicz” wyszedł z sali, kiedy zaczęli śpiewać po ukraińsku. — Słyszałem tę historię, ale sam nie widziałem. To bolesny dla mnie temat, bo po szkole pracowałem w tym przedsiębiorstwie. Kiedy obecny dyrektor Wiaczesław Bohusłajew usłyszał, jak śpiewam, i dowiedział się, że swego czasu pracowałem w zakładzie, zaproponował pomoc. Wspierał mnie w tworzeniu klipu, drukowaniu śpiewników, pomagał organizować koncerty, prezentację śpiewnika w Ukraińskim Funduszu Kultury w Kijowie. Więc jestem szczerze wdzięczny „Motor Sicz” i osobiście Wiaczesławowi Bohusłajewowi za to, że wspierał mnie przez kilka lat. Ale pomarańczowa rewolucja rozdzieliła nas po różnych stronach barykad. Nasze poglądy nie po prostu się rozeszły, stały się nie do pogodzenia. Wystąpiłem na kijowskim Majdanie, bo pragnąłem zmian. Nie chodziło tak bardzo o wsparcie Prezydenta Juszczenki, jak o zmiany w kraju, w państwie. Wtedy pomoc Bohusłajewa się zakończyła. Świadomie poszedłem na ten krok, bo przewidywałem taki rozwój wydarzeń, naiwnie myśląc, że niech będzie mi źle, za to Ukrainie dobrze. Z tego wyszło, że ani mi nie jest dobrze, ani Ukrainie. — Niedługo Pana koncert w Narodowej Filharmonii Ukrainy. Co będzie Pan śpiewał? — Będę śpiewał piosenki z różnych programów koncertowych, a mam ich dziesięć. Pierwszy był w 1993 roku — „Kozackiemu rodowi nie ma końca”, później liryczna „Moja ukochana”, „Śpiewam dla was” w rytmach rockowych, „Zaporożanki”, „Hulajpole”, „Zaporoże moje ukochane”, tanga, romanse. Z każdego programu będę śpiewał najlepsze piosenki. Chcę przedstawić wszystkich poetów-współautorów — i zaporożan, i kijowian, i z innych miast. Osobiście przedstawić wszystkich nie zdołam, ale kilka słów o każdym powiem, bo oni ciepło wypowiadają się też o mnie. Nasz krajan Anatolij Rekubracki powiedział kiedyś, że „Serdiuk dał skrzydła naszej poezji i rozbrzmiała ona piosenkami na całą Ukrainę”. Czasami w Zaporożu na koncertach prowadzimy quizy, zadając sali pytanie, kto jest autorem słów tej czy innej piosenki. I widzowie zawsze odpowiadają, za co otrzymują bilety na następne koncerty. Więc będę przedstawiał poetów: Hryhorija Luteho, z którym napisano 30 piosenek, Wirę Kowal (też 30), Anatolija Rekubrackiego (siedem), Petra Rebra (siedem), Dmytra Pawłyczkę, Borysa Olijnyka, Mykołę Łukowa, Wadyma Kryszczenkę, Łarysę Werowkę, Ołeha Oracza, Fedora Młynczenkę, Switłanę Koronenko. — Czy Pana płyty można kupić? — Moje płyty sprzedają głównie na Majdanie, bo teraz, jakkolwiek przykro to brzmi, patriotyczna piosenka wyszła z mody. Na początku lat 90. był o wiele większy popyt, a co za tym idzie, i podaż. Obecnie prawdziwa ukraińska sztuka, niestety, przegrywa. Zresztą ogólnie obecna sytuacja dyskredytuje ukraińską ideę, ona się nie zrealizowała. Ludzie widzą to, co się dzieje, i nie zaglądają w przyszłość. Ci z moich ziomków, którzy jeszcze pięć lat temu się wahali, stanęli w szeregach przeciwników tego, co ukraińskie. Znam wielu, którzy jeszcze niedawno podśpiewywali na moich koncertach, a teraz są po drugiej stronie. Mimo wszystko, nie wstydzę się żadnej z piosenek. Są wśród nich piosenki na zamówienie i jestem z nich dumny. Tak, napisałem „Kraju mój rodzinny” — na 70-lecie obwodu zaporoskiego, hymny miast Hulajpole i Połohy, hymny uniwersytetów — Zaporoskiego Narodowego i Zaporoskiego Technicznego, drużyn sportowych. Ludziom się podobają, pomagają zwyciężać, inspirują. Wierzę, że wkrótce ukraińską piosenkę docenią i należycie uszanują w rodzinnym kraju. 16 października w Narodowej Filharmonii Ukrainy odbędzie się koncert Anatolija Serdiuka. Artysta zaprasza wielbicieli do zaczerpnięcia z głębokiego źródła ukraińskiej piosenki. Więc przychodźcie na święto ukraińskiego ducha.
Rozmawiała Ołena Szułha, przyodziane w stroje ślubne i najlepsze korale, w czerwony świąteczny wianek. Odprowadzanie córki, przyjaciółki do ołtarza zawsze było radosno-smutnym wydarzeniem, dlatego śpiewy przypominają płacze. Wszak wkrótce przyjaciółka zostanie mężatką, córka na zawsze opuści dom rodzinny… Wyobraźnię poruszają liczne eksponaty wystawowe: wyszywane ręczniki z różnych zakątków Ukrainy, obrazy z wizerunkami obrzędu weselnego, wyszywane stroje, instrumenty muzyczne, skrzynie i stoły ze świątecznymi naczyniami i korowajami, a także weselny „pociąg”. Na tle wyszywanek, ręczników i świątecznych stołów niezwykły wygląd ma para zielonych wianków. Przed weselem, podczas wieczoru panieńskiego, te wianki wyplatali (a w niektórych miejscowościach zszywali) z barwinka przyjaciele pana młodego i panny młodej. Tworząc je, ludzie przekazywali miłość i życzenia szczęścia. W Karpatach wianek szyli członkowie rodziny, i zaczynając od najstarszej — prababci — przyszywali każdy po listku. A „odpady produkcji” pełniły funkcję podobną do tej, jaką w naszych czasach ma bukiet panny młodej: dziewczęta sypały barwinkowe liście ścieżką aż do samego swojego domu, aby zamążpójście przyszło i do nich. Ślubne wianki przechowywano przez całe życie. I, jak wiadomo, dawniej ukraińskie rodziny były silne i zgodne. Być może dzisiaj, kiedy małżeństwo straciło sakralność, a niezgody i rozwody stały się powszechne, pora nam przypomnieć, że wesele zawsze było „zjednoczeniem w niebiosach”, po prostu trzeba przywrócić „technologie” tego zjednoczenia, dopóki ich nie straciliśmy.
Tłumaczenie maszynowe
— Czy często Pana, panie Anatolu, witają jak „gwiazdę”? — Teraz niezbyt często. Od niedawna skupiłem się na pracy w studiu, wydawaniu albumów z piosenkami, działalności kulturalnej. Wspólnie z miejskim wydziałem edukacji zorganizowałem konkurs piosenki o ojczystym kraju „Zaporoże moje kochane”. Moje emploi to wysławianie ojczystego kraju. Jako członek jury biorę udział w wielu konkursach piosenki w całej Ukrainie. Słyszę, że nie ma repertuaru dziecięcego — dzieci nie mają czego śpiewać. Śpiewają stare piosenki pionierskie albo coś o nieszczęśliwej miłości z repertuaru Pugaczowej. Próbują wykonywać piosenki w językach rosyjskim lub angielskim. W Zaporożu śpiewających po ukraińsku jest niewielu. Młodzi, którzy zaczynali w naszym mieście, często wyruszają w poszukiwaniu szczęścia i sławy do innych miast. Bardzo wielu zaporoskich muzyków jest w Moskwie. Więc jestem jedynym w mieście, który przez długi czas (obchodzę 20-lecie działalności twórczej) śpiewa po ukraińsku. Jednak chcę, aby moje piosenki wykonywali też inni śpiewacy. Tak do śpiewu dołączają dzieci. Na Dzień Niepodległości na ogólnomiejskich koncertach śpiewają piosenki rosyjskojęzyczne. Dlatego postanowiłem popularyzować twórczość miejscowych poetów, kompozytorów, skłaniać ich do pisania nowych piosenek o ojczystym kraju. Oglądając się wstecz, mogę z pewnością powiedzieć, że z każdym rokiem coraz więcej dzieci bierze udział w konkursach piosenki. W ciągu trzech lat liczba uczestników zwiększyła się dwukrotnie. — Czy myślał Pan o tym, żeby przeprowadzić się z Zaporoża do innego regionu, gdzie łatwiej być Ukraińcem? — Swego czasu Nazarij Jaremczuk zapraszał do Czerniowiec (to właśnie on pomagał mi stawiać pierwsze kroki na wielkiej scenie), wszak wszystkie „gwiazdy” ukraińskiej estrady wyszły z Czerniowieckiej filharmonii. Wtedy się nie zgodziłem, bo w Zaporożu było ciekawie i przyjemnie pracować. Z czasem nadeszła propozycja od zespołu pieśni i tańca „Donbas”, zapraszano do Kijowa na solistę orkiestry radia i telewizji. Nie pojechałem dlatego, że byłem na fali wznoszącej, moje piosenki cieszyły się popularnością. Postanowiłem, że będę mieszkać w Zaporożu, a koncertować po całej Ukrainie. Moi współautorzy mieszkają właśnie w Zaporożu: Petro Rebro, Hryhorij Lutyj, Anatolij Rekubrackyj. I to mi się udawało do końca lat 90. A wtedy na estradę wszedł show-biznes, wykupili czas antenowy i rywalizować z workami pieniędzy nie mogłem. Dlatego odsunięto mnie na dalszy plan. Teraz śpiewam gdzie za darmo, gdzie za symboliczną opłatą. Moje koncerty pokazują kanały telewizyjne „Kultura”, „UTR”, kanały telewizji lokalnej w Winnicy, na Krymie, piosenki można usłyszeć w Radiu Narodowym. — Za granicą jest to opłacane, a jak u nas? Czy otrzymuje Pan wynagrodzenie materialne za to, że społeczeństwo korzysta z dorobku Pana pracy intelektualnej? — Cieszę się z tego, że pieniędzy ode mnie za to nie biorą. Jednak dla sprawiedliwości należy dodać, że za występy płacą. Bywały wyjazdy do Lwowa, Doniecka, innych miast. Tak
Łesia SEŁECKA
Jesień, zgodnie z ludową tradycją, to pora wesel. Tym, którzy zamierzają wstąpić na ślubny ręcznik, a i nie tylko im, warto odwiedzić wystawę „Ukraińskie wesele”, która otworzyła się w Narodowym Centrum Kultury Ludowej „Muzeum Iwana Honczara”. Tutaj każdy będzie mógł nie tylko zobaczyć ponad 150 eksponatów związanych z obchodami tego szczególnego dnia w różnych regionach Ukrainy, ale i dowiedzieć się o jego sakralnym składniku. Podczas otwarcia wystawy jej kurator, zastępca dyrektora centrum ds. pracy naukowo-zbiorowej Jurij Melnyczuk opowiedział o głębokiej duchowej treści tradycji ślubnych Ukrainy. Według jego słów, wesele było jednym z najpoważniejszych obrzędów. Zazwyczaj trwało siedem dni. Każdy dzień był związany z określoną planetą, z określonym aspektem, co miało zaprogramować dalsze życie pary. Zaczynało się widowisko w niedzielę — dzień Słońca, co miało dać pozytywny impuls dla przyszłego małżeństwa. W tym dniu młodych błogosławili rodzice. Poniedziałek — dzień Księżyca, ważny dla kobiet: był to dzień przejścia ze stanu dziewczyny do stanu kobiety. Pan Melnyczuk zauważył, że w naszych czasach wesele zazwyczaj zaczynają w sobotę, żeby goście mogli pobawić się w dni wolne. A sobota — dzień losu. Dawniej w tym dniu zaczynano wyszywać koszule na śmierć. Jurij Ołeksijowycz skrytykował współczesną tradycję kupowania wyszywanych ręczników na bazarze. Jest przekonany, że w ślubnym ręczniku ważny jest nie składnik materialny, a duchowy.
Na wesele młodzi powinni byli zakładać najlepszy, najbardziej odświętny strój z wieloma ozdobami, z dużą ilością koloru czerwonego — żeby życie było w szczęściu i dostatku. Niestety, wiele tradycji już dawno zapomniano. Na przykład korowaja dawniej nie kupowano — wypiekały go najbardziej szanowane w społeczności gospodynie, które już miały dzieci i były szczęśliwe w małżeństwie. Tak przekazywały trochę swojego rodzinnego szczęścia nowo powstałej parze. Był taki przesąd: jak piecze się korowaj — tak będzie żyło młode małżeństwo. Niektóre tradycje obecnie uległy transformacji: na przykład dawniej nie tylko goście obdarowywali młodych, ale i młodzi — gości. Nawet w czasach radzieckich gościom darowano ręczniki — co prawda już nie wyszywane, a frotowe. Poszczególne zapomniane obrzędy zademonstrowały podczas otwarcia wystawy stołeczne zespoły folklorystyczne. Grupa „Rożanycia” odtworzyła obrzęd wiicia weselnego hilcia, który symbolizował stworzenie rodzinnego gniazda. Drzewko przyozdabiano kwiatkami, wstążkami, kłosami, a w niektórych miejscowościach jeszcze i cukierkami — żeby wspólne życie było słodkie. Grupa „Roksołanija” pokazała rytuał ubierania panny młodej — zaplatanie warkocza, ubieranie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
sukcesów w opanowywaniu języka ukraińskiego i poznawaniu kultury ukraińskiej. Chciałoby się, żeby wizyty amerykańskich uczestników na Ukrainie, która dla większości z nich jest historyczną ojczyzną, były regularne, a projekt „Głęboka studnia” Ireny Szynkaruk zakończył się pomyślnie. Śpiewaczka planuje wydać te nagrania w formacie multimedialnym. Pogodnego sierpniowego dnia trafili do Szkoły ukrainistyki, aby po raz pierwszy odkryć dla kogoś ukraińską pieśń i kulturę. Tak samo mają dotrzeć do każdej ukraińskiej ambasady, do bibliotek, szkół, uniwersytetów. Jednak do tego jeszcze daleko. Śpiewaczka podjęła silną decyzję: projekt ukraińskiej pieśni realizować siłami samych Ukraińców. Przy udziale cudzoziemców sprawa mogłaby posuwać się szybciej i łatwiej… Niestety, dla nas i dla Ukrainy. A Pieśni jest obojętnie, ona i takie rzeczy przeżyje. Ma za plecami tysiąclecia.
Tłumaczenie maszynowe
Pieśń, muzyka, podobnie jak malarstwo, błyskawicznie pokonują wszelkie językowe, kulturowe, mentalne, psychologiczne linie podziału między ludźmi. Lepszego i bardziej efektywnego komunikatora ludzkość nie wymyśli, pomimo wszelkich technologicznych i informacyjnych postępów. Ponieważ ten komunikator aktywizuje język istot, jedyny uniwersalny i absolutnie szczery. Dlatego właśnie śpiew ludowy jako duchowy kod kultury narodowej Ukraińców przedstawili organizatorzy Letniej Szkoły Ukrainistyki i ukraińsko-amerykańskiego obozu letniego dla młodzieży przy Akademii Kijowsko-Mohylańskiej uwadze uczestników tego projektu. Prostotę formy i głębię treści ludowego melosu młodym Amerykanom i Ukraińcom przybliżyła ukraińska piosenkarka Iryna Szynkaruk. Właśnie jej warsztaty w ramach projektu „Głęboka studnia” w ciągu jakiejś godziny czy dwóch włączyły młodzież z różnych krajów, z różnym doświadczeniem społecznym i gustami muzycznymi, w pieśń ludową. Żanna BEZP’JATCZUK Iryna Szynkaruk to unikalna piosenkarka, osobowość-artystka, poetka. Na muzycznych przestrzeniach Ukrainy jej twórczość to oaza autentyczności, deficytowej w naszych obecnych, zorientowanych na pieniądze realiach. Iryna jest autorką dwóch tomików poetyckich „Narodzenie głosu” oraz „Czuję”. Jesienią 2004 roku rozpoczęła nowatorski projekt a cappella „Głęboka studnia”. Na dnie „głębokiej studni” gromadzą się ludowe śpiewy solowe, które nagrała piosenkarka wraz ze swoim zespołem w najróżniejszych sakralnych miejscach Ukrainy: świątyniach, muzeach, jaskiniach, pałacach, w wielkich zakładach pracy i w górach. Pani Iryna wykonuje starodawne pieśni (niektóre z nich mają ponad dwa tysiące lat), na przykład „Między dwiema drogami”, którą piosenkarka wykonała dla uczestników obozu ukraińsko-amerykańskiego. Iryna Szynkaruk opowiedziała, jak nagrywano pieśni na Bożej Górze w Poczajowie oraz w kijowskiej świątyni Życiodajnego Źródła, w zakładzie „Awiant” i w krymskiej jaskini Karani-Choba. Uczestnicy warsztatów mieli okazję posłuchać nagrań i usłyszeć ciekawe historie o cudach, które czyni pieśń. Tak, po nagraniu śpiewów solowych w kopalni soli w obwodzie donieckim piosenkarka otrzymała o czwartej nad ranem od dziennikarzy z telewizji obwodowej wiadomość SMS. Przyznawali w niej: tak bardzo poruszyło ich to, co usłyszeli i zobaczyli, że całą noc oglądali nagrane wideo w studiu. A nawiasem mówiąc, zmęczona ekipa filmowa nie miała szczególnego entuzjazmu, by zatrzymywać się na długo w kopalni soli, aby obserwować nagrania. Jednak pieśń wszystko i wszystkich zmieniła. Przynajmniej na chwilę. „Po pieśniach narodu można zrozumieć, czy się rozwija, czy zaczyna degradować. Kiedyś mówiono, że na Ukrainie 10 procent pieśni jest do skakania, a 90 — dla ducha. Teraz — odwrotnie” — zaznaczyła Iryna Szynkaruk. „Poczułam siłę ukraińskiej pieśni ludowej, kiedy zaczęłam dużo śpiewać w miejscach nagrań i zobaczyłam, jak ludzie się zmieniają. Jacy są na początku spotkania napięci, nastroszeni i jak zmieniają się po tym, jak stali się bezpośrednimi uczestnikami tego wydarzenia — opowiada Iryna Szynkaruk. — Nagle sami chcą opowiedzieć, jakie pieśni słyszeli od swoich babć. A te wspomnienia, usłyszane pieśni ożywają w najtrudniejszych chwilach życia”. Niektórzy z amerykańskich uczestników obozu, biorąc udział w warsztatach, po raz pierwszy usłyszeli ukraiński ludowy śpiew solowy. Tak otrzymali swoje pierwsze wspomnienia i wrażenia muzyczne, które mają tak długotrwałą i potężną Petro Honczar, Iryna Szynkaruk, Ołeś Sanin z żoną siłę. Choć w napiętym grafiku obozu, który trwał miesiąc, warsztaty były tylko jednym z wielu wydarzeń, wycieczek i spotkań, dobrze zapadły w pamięć uczestnikom. „Bardzo podobało mi się, jak brzmią te pieśni. Dotąd tego nie słyszałem” — przekazał swoje wrażenia Mykoła, który przyjechał na obóz z Nowego Jorku. Uczestnikom Letniej Szkoły Ukrainistyki i obozu ukraińsko-amerykańskiego przy Akademii Kijowsko-Mohylańskiej warto życzyć
Tłumaczenie maszynowe
0 9 0 3 8
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
23 hrn 42 kop. 12 hrn 36 kop.
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
Redaktor naczelny Ljubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Ljubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Pierwsza zastępczyni redaktora naczelnego
Nina HNATIUK 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego
Petro ANTONENKO 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych
Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Dział kultury Serhij KLYMKO 279-49-47 Dział pracy oświatowej Nadija KYRIAN 270-55-57 Dział korekty Ołena SZYŁHA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor internetowy Jewhen BUKET 279-39-55 Dyżurny redaktor Serhij KLYMKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301238 Nakład we wrześniu — 35 600 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 4,27 UAH na 3 miesiące — 12,36 UAH. 4 820095 780016
Tłumaczenie maszynowe