Strona · s. 8strona oryginału ↗
TYTAN PRACY I NAUKI Do 170. rocznicy urodzin Mychajła DRAHOMANOWA
Слово Просвіти, №38 за 2011 рік
Wołodymyr POHREBENNYK, profesor Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa W ukraińskim społeczeństwie po raz kolejny stała się aktualną potrzeba duchowego odrodzenia, co jest niemożliwe bez oparcia się na dorobku myślowym światłych umysłów narodu. Jednym z potężnych generatorów „humanitarnej aury narodu” (L. Kostenko) jest spuścizna uczonych-polihistorów, do których należą M. Kostomarow, P. Kulisz, M. Drahomanow, I. Franko, M. Hruszewski i inni. W warunkach niewoli i rozbicia ojczyzny ich praca była dla Ukrainy wszystkim: historiografią, filozofią, trybuną polityczną narodu, tablicą oryginalnej myśli i nieskrępowanego słowa itp. Mychajło Drahomanow, którego jubileusz obchodzimy we wrześniu 2011 roku na szczeblu państwowym, to myśliciel-synergetyk, „apostoł prawdy i nauki” (S. Jefremow), „niezwykle pracowity działacz kultury” (M. Żułynski), „pierwszy ukraiński lider nowej ery” (Ja. Daszkewycz). Drahomanow to uczony-encyklopedysta, który pozostawił trwały ślad w filozofii, pedagogice, w nauce historycznej i filologicznej, w pedagogice, ukrainoznawstwie, politologii, socjologii, kulturoznawstwie, dziennikarstwie, wydawnictwie oraz publicystyce. Potomek urzędnika państwa kozackiego Chmielnickiego, syn szlachecki Mychajło Drahomanow światopoglądowo wyrastał na wolnomyśliciela i uczonego w Hadziaczu i Połtawie, gdzie doznał wpływu ruchu hromadowskiego, po raz pierwszy wylał szczere łzy na przedstawieniu „Natalka Połtawka”. Jako osobowość Drahomanow dorastał w Kijowie, gdzie kształtował się pod wpływem S. Hohockiego i innych profesorów Uniwersytetu św. Włodzimierza, zetknął się z pracami A. Comte’a, H. Spencera, P.-J. Proudhona. Wzrostowi młodzieńca sprzyjała „akademicka wolność” typu europejskiego, na którą zezwolił kurator okręgu szkolnego M. Pirogow. Jako student Drahomanow znalazł się w centrum kółka, które założyło pierwsze w Rosji szkoły niedzielne; w dwóch z nich bezpłatnie wykładał historię w języku ukraińskim. W tym czasie wyróżniał się, według słów Sofii Rusowej, niezależnością myśli, erudycją i szerokością naukowego syntezy. Swoistą przysięgą na wierność Ukrainie i jednocześnie uświadomieniem sobie, jak ciernistą jest droga służenia narodowi, stało się dla Drahomanowa pożegnanie z ciałem Szewczenki w majowym Kijowie. W okresie kijowskim Drahomanow dał się poznać jako utalentowany uczony. Ponadto był dziennikarzem i wydawcą. W artykułach „Sankt-Pietierburgskich Wiedomostiej” próbował wyjaśnić stan polityczny Ukrainy; rozpatrywał sprawy słowiańskie z punktu widzenia demokratyczno-federalnego. Krytykę Drahomanowa dotyczącą stanu szkolnictwa na Ukrainie jego wysoko postawiony oponent książę Szyrinski-Szachmatow ocenił jako przejaw „małorosyjskiego separatyzmu”, lecz nieustanna uwaga reżimu tylko wzmocniła ukrainoznawcze zainteresowania naukowca. Trzyletnia delegacja do Europy wzbogaciła go naukowo podczas odwiedzania bibliotek, wykładów, zwłaszcza słynnego T. Mommsena. Samo życie zmuszało, by nie ograniczać się do studiowania historii Rzymu, cywilizacji Wschodu, zwrócił się ku bardziej współczesnym problemom (relacji kościoła i państwa, znaczenia języka ukraińskiego w szkolnictwie itp.), operował nowymi metodologiami komparatystyki i migracjonizmu. Drahomanow pisał badania historyczne, występował z artykułami, w których rosyjskiej centralizacji i rusyfikacji przeciwstawił demokratyczną zasadę samorządu krajów i narodowości, budził świadomość ukraińskości jako części cywilizacji europejskiej i światowej. Duchowy kontynuator zmagań cyrylo-metodyjczyków, pryncypialny uczony-nonkonformista i tytan pracy, twórca oryginalnej doktryny politycznej i założyciel nowej generacji ukraińskiej emigracji, inspirator partii radykalnej w Galicji oraz ideowy mentor I. Franki, Łesi Ukrainki, M. Pawłyka, M. Woronego, W. Stefanyka i innych, Drahomanow jako pierwszy ukraiński lider polityczny nowej ery stanął do walki z wielkomocarstwowym szowinizmem moskiewskim i polskim (w Galicji), z przymusową germanizacją, z rosyjskim reakcyjnym panslawizmem, przeciwstawiając temu ostatniemu ogólnoukraińskie słowianofilstwo. Martwemu dyktatowi imperialnej metropolii Drahomanow przeciwstawił ideę konfederacyjnej asocjacji wolnych podmiotów na wzór kantonalnej Szwajcarii, powiązał ze wspólnotowym związkiem „wolnych związków” brak krzywdy człowieka i narodu, harmonijny rozwój poszczególnych jednostek, całych narodów i państw. Słowem, spuścizna Drahomanowa zaświadczyła: jego ideałem nie jest scentralizowane państwo biurokratyczne, a społeczne, ludowy commonwealth, jak później wyrazi się angielski filozof E. Burke, – takie tworzenie, które stawiałoby za cel consensus omnium, czyli ogólnonarodową zgodę społeczną. Straciwszy pracę i prawo do pracy w zawodzie na uniwersytetach Rosji wraz z przywróceniem reakcji i represji samowładczych, Drahomanow, jak pisał B. Hrinczenko, musiał uczynić siebie wygnańcem – aby nie stali się „wygnańcami z jego rodzinnej ziemi wolność, prawda, światło”. Tak rozpoczęła się druga, „genewska”, pora działalności uczonego. W wolnych warunkach wielki wygnaniec przywracał Ukrainę w kontekst europejski, sprzyjał przezwyciężeniu nabytych pod Moskwą przejawów zaściankowości i kompleksu niższości. Rdzeń jego działalności w tym czasie I. Franko określił jako „propagandę właśnie idei narodowej odrębności Ukrainy i konieczności, aby ukraińska inteligencja służyła ukraińskiemu narodowi… swoim rozumem, nauką”. W 1876 r. w Genewie Drahomanow założył ukraińską drukarnię i zaczął wydawać zbiór „Hromada”. Drahomanowskie „Przedmowę do „Hromady” I. Łysiak-Rudnycki uznał za „pierwszy ukraiński program polityczny”. Emigrant stał się publikatorem zakazanych w Rosji utworów T. Szewczenki, P. Kulisza, powieści Panasa Myrnego „Czy ryczą woły, gdy żłoby pełne?”, popularnych broszur. Według obliczeń M. Tymoszyka, genewska drukarnia wydała 112 książek, z których około 40 w języku ukraińskim. I. Franko słusznie scharakteryzował naukowca nie jako uczonego gabinetowego, a jako ściśle związanego z rzeczywistością. Jako historyk, Drahomanow, jak twierdzono, uczył widzieć poza królami i wojnami masy ludowe, „ich cichą i nieustającą pracę”. Etnograf europejskiej sławy, czuły na wzburzenia i cierpienia ludzkiej duszy, rozumiał folklor jako przejaw godnej przeszłości narodu, odkrywał dawne związki kulturowe Słowian z innymi narodami na szerokim euroazjatyckim tle. Jako pedagog poświęcił szereg artykułów („O szkołach na Ukrainie”, „O pedagogicznym znaczeniu języka ukraińskiego” i in.) szkolnictwu na Ukrainie, odrodzeniu szkoły narodowej na zasadach pedagogiki ludowej, wychowania rodzinnego i utwierdzenia języka ukraińskiego. Pracował po to, aby wiejski nauczyciel nie był społecznym outsiderem w Rosji, nie żył w oblężeniu reżimu jak zaszczuty „zając wśród wilków”. Jako obywatel Drahomanow walczył z rozbiciem, które wnoszą „między ludzi niewola, ignorancja i ślepe samolubstwo”. Podkreślał: każdy, kto opuścił Ukrainę, każda kopiejka wydana nie na sprawę ukraińską, każde słowo powiedziane nie w języku ukraińskim, jest bezpowrotnym marnowaniem kapitału narodu ukraińskiego. A jako polityk trzymał się hasła „Kosmopolityzm w celach, nacjonalizm w formach i sposobach”, wkładając w pierwszy termin znaczenie europejskości myślenia. Kiedy skończyły się środki, Drahomanow przeniósł się do Sofii. Tutaj w ostatnich latach życia pracował w pierwszej wyższej szkole niepodległej Bułgarii, wiele zrobił dla wychowania miłującej naród i patriotycznej młodzieży, przygotował koryfeuszy bułgarskiej etnologii i komparatystyki – I. Szyszmanowa, M. Arnaudowa. U schyłku krótkich lat zbadał słowiańskie wersje wątków o Konstantynie Wielkim, stworzeniu świata, ludowe apokryfy ewangeliczne, doprowadził do doskonałości swoją metodę porównawczo-historyczną; rozbudował ukrainistykę na Uniwersytecie Sofijskim. Do historii myśli politycznej i społecznej Drahomanow wszedł jako człowiek, który wyprzedził swój czas, był prekursorem idei społeczeństwa obywatelskiego. Drahomanow u schyłku lat uważał marksizm za nieaktualny nurt. Ewoluował do uznania ukraińskiej niepodległości, wyrażając myśl o konieczności budowy suwerennego państwa ukraińskiego jeszcze w pracy „Nowe ukraińskie pieśni o sprawach społecznych” (nie na darmo jednym z jego pseudonimów był Ukrainiec),
przyjął także ideę narodową, która pozwala osiągnąć samoidentyfikację, oświecenie, rozwój, wolność w celu uwolnienia naszej „rodzimej niwy” od wszystkiego, co „martwe i zgniłe”. Niestety, XX wiek okazał się nieprzychylny dla myśliciela. W ZSRR ciążyło nad nim leninowskie piętno „nacjonalistycznego mieszczanina”, wynikające z jego nieakceptacji wielkomocarstwowego centralizmu i polityki rusyfikacji. W XXI wieku idee Dragomanowa o narodowo-państwowej jedności Ukrainy, soborności jej integralnych części, demokratycznych przemianach i decentralizacji, autonomii administracyjnej i samorządzie społecznym, „wzroście porządków społecznych i rozumu ludzkiego”, reformach kulturowych powinny być postrzegane jako konstruktywne idee budowy państwa i suwerenności Ukrainy. Wśród innych testamentów Dragomanowa J. Hortyanyi w artykule „Ku pamięci M. Dragomanowa” węgierskiego czasopisma oświatowego „Hromada” (nr 12 z 1995 r.) wyróżniła te, jakby skierowane do naszych władz: „1) Bez edukacji politycznej i świadomości narodowej nie może być państwa. 2) Bez wysokiej moralności partii, ruchów, towarzystw nie będzie istniała państwowość na zasadach demokratycznych. 3) Fałszywe programy i obietnice zgubią najszlachetniejszą sprawę budowy demokratycznego społeczeństwa. 4) Każdy naród powinien budować państwowość przede wszystkim własnymi siłami. 5) Myślenie narodowe powinno być nierozłączne z ogólnoeuropejskim. 6) Dziedzictwo kulturowe tego czy innego narodu odgrywa ważną rolę w rozwoju ogólnohistorycznego procesu”. Sam zaś Dragomanow każdemu człowiekowi adresował imperatyw moralny, potwierdzony własnym życiem: w każdych trudnych okolicznościach życia osobistego i społecznego przestrzegać wysokich przekonań. Żywy symbol Nowej Ukrainy, zwracał naród i kulturę ku własnym korzeniom historycznym, ojcowskim tradycjom, wprowadzał Ukraińców w łono cywilizacji europejskiej („Stojąc na rodzimym gruncie, trzeba trzymać głowę w Europie”). Aby „zagrać na wszystkich klawiszach dragomanowszczyzny”, słusznie uważał Mychajło Pawłyk, trzeba opublikować wszystkie prace naukowca. Jednak zrealizować ten projekt nie to że do 170-lecia Dragomanowa, jak uchwaliła Rada Najwyższa, — do jego 175-lecia jest nierealne, ponieważ nie istnieje nawet pełna bibliografia. Pozostaje wierzyć w to, że integracja Dragomanowa w „kanon pamięci narodowej” (H. Hrabowycz) wreszcie będzie nieprzerwana, zostanie uświetniona nowymi wydaniami. Wszak humanista, poszukiwacz światowej prawdy, obywatel europejskiego państwa ducha, rzecznik postępu rodzimego narodu, Dragomanow, pełen „wiary w przyszłość” (I. Franko), zachwyca ogromem dziedzictwa i nieprzemijalnością wielu swoich idei. W tym roku jubileusz M. Dragomanowa obchodzony jest na szczeblu państwowym. W szczególności do 1 września wyremontowano Hadziacką Szkołę Specjalistyczną I—III stopnia nr 2 im. M. Dragomanowa. Również w Hadziaczu z okazji święta zagospodarują miejsce, gdzie była posiadłość rodziny Dragomanowów, przeprowadzą ludowe zabawy oraz międzynarodową konferencję naukowo-praktyczną. W całym kraju, jeśli wierzyć raportom rządowym, prowadzone jest porządkowanie ulic, którym nadano imię Dragomanowa. W bibliotekach, szkołach i muzeach odbywają się wystawy tematyczne ku jego czci, spotkania literackie i naukowo-praktyczne, okrągłe stoły i seminaria. W Narodowym Uniwersytecie Pedagogicznym imienia Mychajła Dragomanowa po raz trzeci odbyły się Czytania Dragomanowskie, które co roku gromadzą najsłynniejszych naukowców z całego świata, a także odbyło się uroczyste wydarzenie, zorganizowane na cześć wybitnego naukowca, myśliciela i działacza społecznego.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
