Strona · s. 10strona oryginału ↗
NARODOWA SZKOŁA KONSERWACJI
Слово Просвіти, №38 за 2011 рік
Mychajło DECHTIAROW, historyk sztuki, członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy, członek rzeczywisty Nowojorskiej Akademii Nauk 65 lat temu przy Radzie Ministrów Ukraińskiej SRR utworzono wyspecjalizowaną strukturę „Trust budowy pomników i konserwacji zabytków”, od której swój początek bierze obecna korporacja produkcyjna „Ukrrestawracija” oraz państwowy instytut „UkrNDI projektrestawracija”. Konserwację zabytków w latach powojennych postawiono na wysokim poziomie naukowym i technicznym: wiarygodny historyczny wygląd przywrócono takim sławnym zespołom architektonicznym, jak Ławra Pieczerska, Sobór Mądrości Bożej w Kijowie, twierdze w Kamieńcu Podolskim, Chocimiu, Międzybożu, Łucku, Pałac Liwadyjski na Krymie, Monaster Trójcy Świętej i św. Eliasza w Czernihowie i inne. Już w tamtym okresie odrestaurowano poszczególne budowle z unikatowym malarstwem we wnętrzach: obok Soboru Mądrości Bożej w Kijowie były to cerkwie św. Andrzeja i św. Cyryla oraz Sobór św. Włodzimierza w Kijowie. Według projektów instytutu „Ukrprojektrestawracija” (od 2001 roku „UkrNDI projektrestawracija”), tej głównej organizacji kraju w dziedzinie konserwacji dziedzictwa architektonicznego, w dalszej kolejności odrestaurowano mnóstwo zabytków najróżniejszego typu: architektury mieszkalnej, sakralnej, fortyfikacyjnej, ogrodowo-parkowej, gospodarczej, w tym wybitne budynki-zabytki o charakterze administracyjnym i społecznym. Do kategorii tych ostatnich można zaliczyć pomieszczenia Rady Najwyższej oraz Narodowego Banku Ukrainy, teatr opery i baletu w Kijowie i Lwowie, Pałac Maryjski oraz Filharmonię Narodową w Kijowie itp. Opracowanie projektów poprzedzały skrupulatne badania zabytków. W czasie gdy architekci-konserwatorzy, wyjeżdżając w różne zakątki Ukrainy „w teren”, dokonywali fotogrametrii, rysunków inwentaryzacyjnych, kopali wykopy w celu określenia struktury planistycznej na wpół zrujnowanych budowli, wykonywali odkrywki na ścianach, pracownicy naukowi prowadzili niezbędne badania historyczno-archiwalne dotyczące zabytków, żmudne wykrywanie i studiowanie w archiwach, bibliotekach i muzeach materiałów ikonograficznych i tekstowych, które odnoszą się do zabytków. W znacznej mierze zasługa w tym, że sprawę konserwacji zabytków na Ukrainie podniesiono na wysoki poziom naukowy, należała do pracowników kijowskiego instytutu NDITI (Naukowo-Badawczego Instytutu Teorii i Historii Architektury i Urbanistyki), kandydatów i doktorów architektury oraz historii sztuki, którzy występowali jako obiektywni i bezstronni eksperci oraz recenzenci wszystkich etapów prac konserwatorskich. Nasze projekty z reguły rozpatrywano i zatwierdzano na radach naukowych, w skład których wchodzili znani naukowcy I. A. Ihnatkin, H. N. Łohwyn, Ju. S. Asiejew, S. K. Kyłesso i inni. Do lat 80. znacznie wzrósł zakres prac realizowanych przez instytut, w związku z czym zwiększyła się liczba jego pracowników (do 500 osób). Budynek dawnego korpusu cel w rezerwacie „Sofia Kijowska”, w którym do tego czasu mieścił się instytut, stał się zbyt ciasny i instytut przeniesiono do okazałego dwupiętrowego budynku dawnego Kontraktowego Domu (szeregi handlowe) na Podolu, specjalnie zrekonstruowanego w tym celu. Tamże z domu metropolity rezerwatu „Sofia Kijowska” przeniesiono bibliotekę naukową ds. architektury Państwowego Komitetu Budownictwa Ukrainy. W tym samym okresie utworzono szereg nowych działów w instytucie: technologiczny z laboratorium chemicznym, zagospodarowania terenu ze specjalistami sztuki ogrodowo-parkowej, działy konstruktorów, geodetów i inne. Do naszych czasów narodowa szkoła konserwacji miała już wielki autorytet wśród kolegów-specjalistów republik związkowych i szerokie uznanie międzynarodowe. Niejednokrotnie przeprowadzano międzynarodowe konferencje ze specjalistami z Bułgarii, Węgier, Polski i innych krajów. Nasi konserwatorzy publikowali artykuły naukowe w specjalistycznych ogólnozwiązkowych i zagranicznych wydawnictwach. Obecnie, jakkolwiek przykro, trzeba stwierdzić, że wraz z nadejściem epoki stosunków rynkowych sprawa zachowania dziedzictwa kulturowego oraz zabytków historyczno-architektonicznych popadła w całkowity upadek. Państwo praktycznie przestało przeznaczać środki niezbędne na prace konserwatorskie, oddając zabytki na łup dzierżawcom. W budżecie państwowym na 2011 rok, podobnie jak w poprzednim, zaplanowano sumę do 20 mln hrywien. To kropla w morzu w porównaniu z niezbędnymi środkami. Na ratunek samej kijowskiej cerkwi św. Andrzeja (arcydzieła architektury i sztuki o światowym znaczeniu, znajdującego się w stanie awaryjnym) potrzebna jest (według najbardziej przybliżonych obliczeń) suma trzy razy większa. Takich pieniędzy nie mają ani pracownicy muzeów, ani wspólnota cerkiewna, która częściowo wynajmuje pomieszczenia świątyni. A przecież przed Euro-2012 urzędnicy obiecują doprowadzić zabytek do porządku! Cóż dopiero mówić o losie wielu innych bezcennych świętości, które stoją w pęknięciach i wymagają pilnych prac remontowo-konserwatorskich? To sobór św. Michała Archanioła Monasteru Wydubickiego, i cerkiew św. Spasa na Berestowie, i refektarz Monasteru św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach i inne. Gdzie jest odpowiedzialność urzędników? Gdzie specjaliści, którzy kiedyś podnosili w mediach wielki szum w podobnych okolicznościach? Dlaczego teraz takie rzeczy stały się możliwe? W ostatnich latach ukraiński rząd ratyfikował szereg międzynarodowych umów (kart, konwencji), deklarujących konieczność dbałego traktowania dziedzictwa kulturowego, które jest znaczącą i nieodłączną częścią ogólnoświatowego skarbca kultury: zachowania autentycznego wyglądu budynków-zabytków i ich stref ochronnych, zachowania historycznych krajobrazów itp. Ale obecnie często widzimy rażące naruszenia tych umów. Jeśli w rozwiniętych i kulturalnych krajach Europy (do wspólnoty których, rzekomo na równych prawach, mamy nadzieję zostać przyjęci) historyczne centra to, obrazowo mówiąc, muzea pod gołym niebem, gdzie niemal w każdym starym budynku turyści mogą odkryć osobne małe muzeum lub pokój pamięci, a nowoczesne ogromne budynki (bankowe, handlowe, hotelowe itd.) z reguły wyprowadza się do tak zwanych centrów biznesowych w nowych dzielnicach, to u nas w historycznym otoczeniu starych miast bezceremonialnie i bezprawnie wznosi się wieżowce, które nie wpisują się w to otoczenie pod względem skali, niszczą aurę starości wizualnie i zagrażają jej fizycznemu istnieniu. Nierzadko w celu oczyszczenia miejsca pod nowe budowy wyburza się budynki posiadające status zabytków architektury i historii. Autentyczny wygląd zabytków często do niepoznania zniekształca się przybudówkami, nadbudową nowych pięter i poddaszy. I jeśli w cywilizowanych krajach urzędnicy za naruszenie ustawodawstwa o ochronie zabytków tracą stanowiska i trafiają przed sąd, to u nas nie było precedensu, aby winny wyrządzenia szkód dziedzictwu kulturowemu (jakkolwiek znaczne by te szkody nie były) poniósł adekwatną karę. Przyczyny tego, co się dzieje, są zrozumiałe: wy- Budowa podziemnego dwupiętrowego parkingu przy fundamentach Soboru Mądrości Bożej. Zdjęcie 2001 r.
wysoki poziom korupcji w kraju i niski poziom kulturalny jego kierownictwa. Czy można uznać to za charakterystyczne, wrodzone cechy naszej mentalności narodowej? Myślę, że nie, jeśli przypomnieć, jak inteligencja lat 30. XX wieku, broniąc pomników, robiła to bezinteresownie, ryzykując życie, otrzymując za to zsyłkę, a nawet rozstrzelanie. Dzisiejszym zaś „strażnikom” dziedzictwa kulturowego rozstrzelania nie grożą, a dochodzenie przestrzegania przepisów prawa jest ich obowiązkiem służbowym. Ale ci urzędnicy, tracąc sumienie i honor, w naszych dniach zmieniają się w sługusów „złotego cielca”, zabezpieczając się zbiorowymi podpisami pod dokumentami i wzajemną poręką. Wstrząsające przykłady budowlanego bezprawia obserwujemy w stolicy Ukrainy, a na niej wzorują się inne miasta. W strefach buforowych obiektów znajdujących się pod ochroną UNESCO, Ławry Peczerskiej i Soboru Sofijskiego w Kijowie, jeden po drugim wyrastają gigantyczne budynki-potwory, zbliżając się niemal bezpośrednio do znanych na całym świecie zespołów historycznych. Jeśli patrzeć na Ławrę z lewego brzegu Dniepru, to jej panorama — wizytówka Kijowa — została już nieodwracalnie oszpecona. To, co się stało, można nazwać nie inaczej jak „Czarnobylem naszej kultury”. I czy można teraz bez ironii rozważać jakiś wizerunek kraju? Zaznaczę, że eksperci UNESCO w ostatnich latach wielokrotnie zwracali się do rządu Ukrainy z ostrzeżeniem, że te kijowskie obiekty mogą zostać wykluczone z Listy światowego dziedzictwa kulturowego. Ale należytej reakcji nie ma i wiadomo dlaczego! Dobrze wiadomo, że biznes budowlany jest najbardziej opłacalny i dochodowy, niezależnie od tego, w jakich współrzędnych rozwija się polityka i gospodarka kraju. Dlatego nie ma siły politycznej, której przedstawiciele nie zajmowaliby się tym biznesem. Na korzyść tych ludzi „lobby budowlane” już dawno działa zarówno w parlamencie, jak i w rządzie. Ci ludzie budują swoje posiadłości jak pałace, a w Kijowie odbierają pałace ludziom „na potrzeby państwowe” (mam na myśli Mariński i Kłowski). W krajach kulturalnych pałace z reguły są ogólnodostępnymi muzeami. Najwyraźniej niektórym z oligarchów-deweloperów śnią się słodkie sny, że Ławry już nie ma, a naddnieprzańskie wzgórza zabudowują dochodowymi hotelami i obiektami handlowo-rozrywkowymi. I rzeczywiście, w mediach coraz częściej pojawia się informacja o opracowywaniu przez architektów najróżniejszych fantastycznych projektów zabudowy kijowskich kronikarskich naddnieprzańskich wzgórz, chociaż zgodnie z obowiązującym prawem jest to strefa chronionego krajobrazu historycznego. Doniesienie o tym jako o realnym zamiarze 15 lat temu mogłoby pojawić się jedynie jako żart na 1 kwietnia. W związku z powyższym należy zauważyć, że niedawno specjaliści UNESCO wyrazili życzenie włączenia malowniczych naddnieprzańskich zboczy Kijowa do Listy światowego dziedzictwa kulturowego i, w związku z tym, ogłoszenia moratorium na dalszą bezsystemową zabudowę historycznego centrum miasta. Jednak miejscy urzędnicy ze zrozumiałych przyczyn starają się ukryć tę informację przed kijowianami. A należałoby w tym przypadku doprowadzić do pozytywnego rozstrzygnięcia kwestii zachowania historycznej zabudowy centrum Kijowa! I wtedy wiele zabytkowych budynków, pełniących ważną rolę tak zwanej zabudowy tła, zostałoby uratowanych przed zakusami deweloperów. I świadczyłoby to o realnych, a nie gołosłownych zamiarach nowej władzy zastosowania prawdziwie europejskich, cywilizowanych podejść do rozwiązywania współczesnych problemów urbanistycznych w historycznie znaczących centrach, tym bardziej o takiej światowej skali, jak stolica Ukrainy. Nie należy forsować wyburzania starej zabudowy również z powodu tak ważnej okoliczności. Wiele zabytkowych budynków, które obecnie nie mają statusu, na przykład pomnika historii
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
