Strona · s. 6strona oryginału ↗
Coż zapisano w księdze ukraińskiego życia?
Слово Просвіти, №38 за 2012 рік
Wieczór prowadził przewodniczący Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Wiktor Baraniw. Dmytro Pawłyczko akcentował unikalność M. Słaboszpyckiego jako powieściopisarza-biografa, to, że autorowi udało się oddać nie tyle obraz Mychajła Kociubynskiego, co przedrewolucyjną epokę. Jurij Szczerbak odnotował organiczność i wiarygodność monologów współczesnych Kociubynskiego, stworzonych przez Słaboszpyckiego, jest w nich tragedia narodowego bytu. „W ogóle cała ta książka to demistyfikacja naszej historii i wielu poglądów, w szczególności narodnickich iluzji i sowieckiego kłamstwa”. Wołodymyr Bazylewski uważa, że „autor uparł się usuwać poetyzmy jako wyrostek, w szczególności w rozdziałach od biografa, stylistyka jest surowa aż do ascetyzmu, za tym śledzi się indywidualne doświadczenie: życiowe, czytelnicze i pisarskie. W rezultacie powstało panoramiczne płótno, mamy nie tylko czas historyczny, ale i spersonalizowany”. Mykoła Żułynski w szczególności powiedział: „Odbieram tę książkę jako owoc wieloletniej pracy wielkiego badacza, człowieka, który studiował pewien czas i widzi go w całej pełni tych problemów i trudności, które były charakterystyczne dla tamtego okresu. Autor wziął na siebie śmiałość mówić w imieniu realnych postaci historycznych, których czyny i dzieła można sprawdzić we wspomnieniach, dziennikach, listach. Właśnie w powieści Słaboszpyckiego widzimy Mychajła Kociubynskiego jako artystę, estetę, który przede wszystkim odczuwał straszną zgniliznę tamtego czasu, odzwierciedlał jego okropności i uciekał od niego”. Serhij Hrabar zaczerpnął w książce o Kociubynskim odpowiedzi, które wyjaśniają wyzwania teraźniejszości. Wałerij Hużwa zaznaczył, że „Słaboszpycki powinien być doktorem nauk, akademikiem ze względu na objętość materiału, który encyklopedycznie ogarnął, i dotyczy to nie tylko postaci Kociubynskiego i jego epoki”. Dmytro Drozdowski zauważył, że „Kociubynskyj nigdy nie był przedmodernistyczny, antymodernistyczny, niemodernistyczny. Mistyfikacyjna, pseudobiograficzna, wymyślona, ale bezsprzecznie artystyczna powieść Słaboszpyckiego, utwór z kilku odreflektowanych luster świadomości, pokazuje nowoczesność pisarza, który stworzył bodaj po raz pierwszy strumień świadomości, co świadczy o artyście bardzo subtelnym i wrażliwym nie tylko na ból narodowy, społeczny, ale i na ból egzystencjalny. Czuć to w monologach Kociubynskiego i jego współczesnych”. O tym, jak udało się wcielić ideę książki o Mychajle Kociubynskim, jego czasie, opowiedział Mychajło Słaboszpycki: — Idea napisania powieści o Kociubynskim powstała dawno, jeszcze jakieś dwadzieścia pięć lat temu (z podpowiedzi Wołodymyra Bazylewskiego). Powstrzymywało mnie to, że Mychajło Kociubynskyj to ten pisarz, który bardzo strzegł swojego życia prywatnego, nie chciał, żeby je przekraczano, nie znosił nieceremonialności. Co wiemy o Kociubynskim ze szkoły? „Idą deszcze. Zimne jesienne mgły kłębią się w górze i spuszczają na ziemię mokre warkocze. Płynie w szarej nieznanej dali nuda, płynie beznadzieja i cicho chlipie smutek...” Realnego Mychajła Kociubynskiego nam podmieniono. Wyjęli z historii jego prawdziwego, a w zamian podsunęli ideologiczny manekin. Więc trzeba było zrobić kilka istotnych notatek na marginesach jego biografii. Jak wiadomo, w tym czasie, w który spoglądamy, nie dano nam niczego naruszyć. Nie możemy zrobić z porażek zwycięstw i odwrotnie; nie dano nam daru ożywienia zmarłych, urodzenia z różnych przyczyn nienarodzonych. Ale możemy naprawić siłę, zdawałoby się, zupełnie nieistotnych szczegółów — i wtedy daleka przeszłość zmieni w sobie oświetlenie oraz zabarwienie przedmiotów i postaci. W socrealistycznych biografiach pisarza samowolnie przeinaczano fakty jego życia, coś przemilczano, a coś wymyślano. Kogoś stamtąd deportowano, a osiedlano tych, których tam nigdy nie było, powiedzmy, jakichś starych bolszewików. Historycy literatury, a jeszcze bardziej biografowie, poniżali Kociubynskiego, upiększając go politycznymi barwami, idealizując w komunistycznym duchu, podciągając do poziomu naśladowcy Maksyma Gorkiego i ostatecznie przejrzałego od leninowskiego słowa. Dokłamywano się do tego, że Kociubynskyj rzekomo spotykał się na Capri z Leninem i mało nie pod jego dyktando pisał „Fata Morgana”… M. Kociubynskiemu jeszcze od dni młodości zawsze były bliskie idee polityczne, które postrzegał przez narodowy pryzmat, ale nigdy nie był bliski tym, którzy zrobili rewolucję swoim zawodem. Zatem ukraiński pisarz — to już dysydent mimo woli. Zamiast iść do imperialnej literatury i, jak Gogol, pomnażając jej sławę, osiągać kuszące rangi i wysokie stanowisko, świecił kaganek gdzieś w ciemności pośród swojego półpiśmiennego ludu, przyciągając do siebie podejrzliwe spojrzenia szpicli i niełaskę zwierzchnictwa w służbie. Kociubynskyj był nieco bardziej szczęśliwy od Wasyla Domanickiego, Archypa Tesłenki, Anatola Swydnyckiego, Opanasa Markowycza,
ale i jemu przyszło drogo płacić za prawo do literackiego istnienia, ponieważ warunki były naznaczone gorzką ukraińską specyfiką: pod bezlitosnym kolonialnym butem, w zimnym i okrutnym morzu małorosyjskości. Jednocześnie jest to nietypowy ukraiński pisarz. Ukraińscy pisarze byli dziećmi chłopów, czasami księży, dominowała prostota zachowania. Wszyscy konstatują arystokratyzm Kociubynskiego, w szczególności Serhij Jefremow. Chotkewycz pisze: „Wy jesteście jedynym ukraińskim pisarzem w krawacie” (miał na myśli — figuralnie). Kociubynski podtrzymywał legendę, że pochodzi z rodu niemal rumuńskich bojarów, potwierdzał wersję o swoim szlacheckim pochodzeniu, choć szlachcicem nie był. Ale to nie ma znaczenia. On rzeczywiście zachowywał się jak arystokrata. Nie był donżuanem. Życie Kociubynskiego — życie bez ekstremizmu. Świadomie nie szukał miłosnych przygód. Aż nagle pojawia się Szuroczka Apłaksina. Długo myślałem: co takiego znalazł Kociubynski w tej bezwyrazowej osobie z zadartym nosem? Chyba trzeba być pisarzem po to, by dostrzec w człowieku to, czego nie widzą inni, albo i to, czego tam w ogóle nie ma. Kociubynski pisze w liście do Mohylanskiego, że go przetłumaczono w Polsce, Niemczech, w Czechach. Wyszły trzy tomy w Rosji. Ot tylko w Ukrainie — nie za wiele. Zrozumiejmy, jakiego to kalibru pisarz, którego dostrzeżono poza Ukrainą! Według mojego głębokiego przekonania Kociubynski przesunął ukraińską prozę o sto lat do przodu. Zacząwszy jako sumienny uczeń Panasa Myrnego i Neczuja-Łewyckiego, poszedł dalej i wyżej, pojawiają się takie arcydzieła, jak „Intermezzo” oraz „Cienie zapomnianych przodków”. Czuję jego echo w literaturze latynoamerykańskiej, chociaż nie twierdzę, że Kociubynski na nią wpłynął. Lecz zrozumiałem, że nie interesuje mnie problematyka literacka, choć jest bardzo ciekawa, to temat monografii. Serhij Jefremow napisał: „Ten wielki pisarz nigdy nie będzie popularny w Ukrainie, dlatego że istnieje problem czytelnika”. Kociubynski — dla filologicznie przygotowanego czytelnika, który może, niczym przed cudem, zatrzymać się przed zdaniem i zobaczyć, ile tam powietrza, słońca, plastyki! Kiedy Kociubynski wszedł na swoją drogę, zaczął pisać tak, jak w Ukrainie nie pisano. To bardzo ważne dla ukraińskiej literatury, dla jej przyszłości. Ale — gorzka dziwność! — czytelnika dla Kociubynskiego nie było. On jeszcze się nie narodził. Więc postanowiłem zrozumieć, kim on jest — Mychajło Kociubynski, co to za „zegar”. Zabrałem się za analizę psychograficzną. Zbadałem jego otoczenie, ówczesny ukraiński świat. Człowiek nie żyje na wyspie, nieustannie ktoś na niego wpływa. Chciałem, żeby w mojej książce przemówiły takie autorytety, jak trzej Wołodymyrowie — Łeontowycz, Samijłenko, Wynnyczenko, Serhij Jefremow, Mychajło Mohylanskyj. Kiedy rozmyślałem o Kociubynskim, myślałem o dobrym aniele w jego życiu — Jewhenie Czykałence. Obecnie takich świętych ludzi nie ma. I nie ma postaci takiego literackiego, narodowego wyczynu, jak Borys Hrinczenko. Naszą romantyczną naiwność żywią takie dzielne rzeczy, jak zmagania narodowowyzwoleńcze, UNR. Lecz śledząc los syna pisarza — czerwonego dowódcy Jurija Kociubynskiego, który rozstrzeliwał ukraińską duszę, zobaczyłem niewiarygodnie straszne rzeczy. Słusznie Wynnyczenko powiedział, że naszej historii nie można czytać bez bromu. Historii zdrad, drobiazgowości, ukraińskiego natchnionego samopożerania, samozniszczenia. Czykałenko pisze w liście do tegoż Wynnyczenki: „U was dwie udane rzeczy były — wy dwukrotnie zawaliliście Ukrainę. Ukraińskie państwo, Skoropadskiego. Jaka ona była, inna sprawa, ja nie mówię o tym, ale wy ją zniszczyliście i zaczął się upadek”. Jefremow powiedział, że większego wroga Ukraińcom na świecie, niż sami Ukraińcy, nie ma, nie trzeba życzyć sobie straszniejszego nieżyczliwca. Należy mieć odwagę postawić diagnozę samemu sobie. Weźmy prowincjonalny nieszczęsny Czernihów, dokąd idą listy ze Sztokholmu, Paryża, Warszawy, Moskwy, Petersburga, z Capri. Tam mieszka ukraiński pisarz, którego uznano, ale on nie może wiązać końca z końcem, niemal żebra. Rosyjskiego pisarza bywa, że publiczność na rękach nosi, on ma wysokie honoraria (wspomnijmy wynagrodzenia Gorkiego, Andriejewa, Bunina, Kuprina…), czuje się niemal centrum świata, bo za nim stoi „państwo rosyjskie”, — a to zbyt wiele waży! A ukraiński pisarz — niczym jakiś partyzant w obcym obozie. Wejdzie do gimnazjum, — a tam wszystko okupowała rosyjska literatura, ukraiński autor nie ma co liczyć, że gdzieś się wciśnie. Wejdzie na uniwersytet — i tam taki sam obraz. Potknie się o szlachtę z Ukraińców, a oni słyszeć o małorosyjskim narzeczu w książkach nie chcą. W ogóle nie wiadomo: po co ukraiński pisarz pisze? Żadnego pożytku z tego nie ma. Dla kogo on pisze? Przestańmy oszukiwać siebie, że u nas czytają. Wynnyczenko pisał: „Nieczytanie zepchnie Ukraińców ze świata”. Sławny Ihor Kaczurowskyj, który mieszka w Niemczech, mówi: „Jak nie czytają Ukraińcy, tak haniebnie nigdzie na świecie nie czytają. Chyba jakieś plemiona kanibali”. Więc powstaje dylemat, w jakim języku pisać (w powieści — polemiczne zaostrzenie: Wynnyczenko—Kociubynski). Wynnyczenko, poczuwszy całą haniebność i beznadziejność sytuacji, poszedł dla zarobku do rosyjskiej literatury, zaczął pisać w języku rosyjskim. A Kociubynski, jak skazaniec, dalej tworzył w ojczystym. Może słusznie zrobił Wynnyczenko, że pisał i drukował utwory po rosyjsku w Rosji (bo inaczej nie zdobyłby czytelnika), my je teraz czytamy, bo on sam je przetłumaczył na ukraiński? Kiedy zaczynasz myśleć nad tym, głowa kręci się od nadmiaru myśli. Przed rozpoczęciem powieści wszystko rozumiałem, mogłem po półkach rozłożyć. Lecz kiedy pisałem i „wtykałem się” w każdy los, grunt płynął spod nóg, do tego stopnia wszystko okazało się skomplikowane i niejednoznaczne. Kiedyś Flaubert wydał taką sentencję: „Starożytną historię rzymską trzeba przepisywać co dziesięć lat”. Wydawałoby się, tam nic się nie zmienia, szkielety — w grobach, zwycięstwa nie stały się porażkami i na odwrót. Ale zmienia się system naszych wyobrażeń, nasza optyka. Bardzo chciałem, żeby dzisiaj wybrzmiały pewne rzeczy, obiektywność i prawda wyszły z cienia, a nie jakieś specjalne akcenty i analogie. U Ukraińców są nie tylko wyczyny, zwycięstwa, obowiązki, sztafety, które żyją w wiekach, ale i haniebne rzeczy. Trzeba je znać i. W zeszłym tygodniu w „Knyharni Je” odbyła się prezentacja książki Mychajła Słaboszpyckiego „Co zapisano w Księdze Życia. Mychajło Kociubynski i inni” z adnotacją: „Biografia, zaaranżowana na dziewięć głosów” (wydawnictwo „Jarosławiw Wał”, 2012 r.). Autor podjął próbę przez pryzmat biografii wielkiego pisarza opowiedzieć o próbach, jakim historia poddaje ukraińskiego człowieka. To rozmyślania o ludzkiej egzystencjalnej samotności i o nieśmiertelnej nadziei, która ożywa w każdym pokoleniu. W utworze działają: Mychajło Kociubynski, Jewhen Czykałenko, Serhij Jefremow, Wołodymyr Samijłenko, Wołodymyr Łeontowycz, Wołodymyr Wynnyczenko oraz ich współcześni.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
