Strona · s. 7strona oryginału ↗
Dmytro Drozdowski: „To arcyciekawa restauracja literacka”
Слово Просвіти, №38 за 2012 рік
PIERWSZE WRAŻENIE
Lektura klasycznej literatury ukraińskiej zyskuje dziś nowy impuls. Napisano dość prowokacyjne powieści o Hryhoriju Skoworodzie, przygotowano interesujące studium profesora L. Uszkałowa o Panasie Myrnym (być może pierwsze w nowym czasie po klasycznej pracy M. Sywaczenki), wznowiono biografie W. Domontowycza o Pantelejmonie Kuliszu. Gatunek biografii w literaturze ukraińskiej długo znajdował się na marginesie, literaci albo się bali, albo z różnych przyczyn nie mogli pozwolić sobie na zrekonstruowanie życia pisarzy poprzedniej epoki, a do tego w sposób stylowy, porywający i intelektualny. W latach 90. w ukraińskiej humanistyce utrwalał się jakiś niewłaściwy stosunek do literatury klasycznej, do tekstów i postaci, które poprzedzały XX wiek. Tymczasem w europejskiej i amerykańskiej myśli humanistycznej nastąpił powrót „do źródeł” — do XVIII i XIX wieku, przede wszystkim do twórczości E. Allana Poe, Ch. Dickensa, F. Stendhala i innych. I oto w ukraińskiej przestrzeni literatury pojawił się portret jednego z najciekawszych pisarzy „przedmodernizmu” — słońcopokłoncy Mychajła Kociubynskiego. Głos twórcy ukraińskiej wersji Romea i Julii nadał Mychajło Słaboszpycki, który już objawił swój talent w pisaniu „nieklasycznych” studiów o życiu T. Osmaczki i innych ukraińskich artystów-intelektualistów. Jako znaczące wydarzenie publiczność przyjęła jego pseudobiograficzną powieść „Co zapisano w Księdze Życia. Mychajło Kociubynskyj i inni” (wydawnictwo „Jarosławiw Wał”, 2012), która 11 września została zaprezentowana w kijowskiej księgarni „Je” (moderator spotkania — Wiktor Baraniw). Powieść Mychajła Słaboszpyckiego czyta się jednym tchem. Co więcej, język bohaterów (a jest to i M. Kociubynskyj, i J. Czykałenko, i W. Wynnyczenko, i W. Samijłenko — w sumie powieść rozegrano na 9 partytur) tak porywa, tak przenosi w tamte czasy końca XIX wieku, że wierzysz temu językowi, wierzysz, że właśnie tak mówił Wynnyczenko, właśnie tak Czykałenko odnosił się do Wynnyczenki i Hrinczenki… Wszak, jak wyznał na prezentacji Mychajło Fedotowycz, dla każdej postaci wypisał swój słowniczek, który miałby naśladować oryginalny styl mówienia. „Opracowałem słownik na podstawie listów i dokumentów archiwalnych. Dlatego czytelnicy będą mogli jak najbardziej realnie wyobrazić sobie ukraińską inteligencję początku XX wieku, jej nastroje i dążenia” — wyznał Mychajło Fedotowycz. Można tylko wyobrazić sobie, jak niełatwo jest wczuć się nie tylko w epokę, ale i w język pisarza. Kociubynskyj, przekonuje Mychajło Słaboszpycki, to jeden z niewielu pisarzy-intelektualistów, prawdziwych arystokratów w literaturze ukraińskiej. I z takim twierdzeniem całkowicie się zgadzasz. Właśnie z tym, zdaje się, wiąże się niedostateczne odczytanie M. Kociubynskiego, w którego utworach obecny jest głęboki psychologizm, a w jego przestrzeni literatury — obrazy estetyczno-etyczne, niezwykle złożone dla emocjonalnego zrozumienia. Ogólny intelektualny posmak książki jest smutny. W powieści opisano ukraińskie porażki, spowodowane tym, ile sił Ukraińcy tracą na wrogość wobec siebie nawzajem. I od tego robi się smutno, bo rozumiesz, że sto lat temu ukraińska inteligencja przegrała swoją niepodległość, a dziś ta lekcja się powtarza i porażka pojawia się tam, gdzie siła ambicji przewyższa wszystkie inne siły narodotwórcze. Kociubynskyj w powieści Mychajła Słaboszpyckiego wykreowany jest na swoistego proroka, który zna przyszłą historię i pragnie uchronić czytelników przed błędami — stawaniem na te same grabie. M. Słaboszpycki genialnie uchwycił styl i sposób myślenia pisarza. „W końcu moje życie należy tylko do mnie. Jak nie jest dane komuś go przeżyć, a jedynie ja muszę przejść tą drogą, sam przeżyć wszystko, co mnie na niej spotka, nacieszyć się wszystkimi radościami, które podaruje los, przelać swoje, a nie pożyczone łzy z powodu strat i tragicznych wstrząsów, tak i nie chciałoby się każdemu normalnemu człowiekowi robić ze swojego życia teatru. To tylko psychicznie zwichnięci pragną wyskoczyć na scenę powszechnej uwagi i zamieniają swoje dni w błazenadę dla wszystkich. Jest im radośnie od tego, że wokół wszyscy o nich mówią, a nawet wyśmiewają ich, znęcają się nad nimi. Bo wiodłoby im się bardzo smutno, gdyby o nich milczano — jakby ich po prostu nie było na świecie”. Dla powieści nie jest właściwa epatacja czy nadmierna prowokacyjność, zrodzona z autorskiego egocentryzmu. Styl opowieści jest wyważony i płynny (nawet w momentach szczególnych dramatycznych puent), jak przystało na XIX wiek. Kociubynskyj w powieści już wie o swoich wypaczonych interpretacjach w dyskursie literatury ukraińskiej XX–XXI wieku i nie zgadza się na wulgaryzację swojej twórczości, kiedy na korespondencję mechanicznie nakłada się freudowskie paradygmaty, które rozbijają w pył etykę twórczości i przenoszą uwagę czytelnika na coś błahego. „Ludzie lubią grzebać w cudzej bieliźnie, znajdując tam nawet to, czego w rzeczywistości nawet w przybliżeniu nie było. Można sobie wyobrazić, co wymyślą z samego faktu istnienia Apłaksinej i mojej przynależności do niej gorliwi gazetowi pisarczyki i wszelcy szperacze, którzy wzięli na siebie obowiązki bycia strażnikami moralności. Im byle tylko było od czego się odbić, a dalej nafantazjują takiego, że i w strasznym śnie się nie przyśni. U nich łatwo białe stanie się czarnym, czarne — białym” — mówi pisarz. Pisarz, jak mówi Kociubynskyj w powieści, zawsze pragnie upiększyć siebie, stworzyć pewien pozytywny wizerunek, a wszystko, co niewarte twórczości, powinno pozostawać na uboczu. „Każdy, kto pisze autobiografię, świadomie zaciera, a nawet całkiem przemilcza jakieś momenty, a coś wyolbrzymia, trochę upiększa. Trudno wyobrazić sobie, żeby ktoś świadomie oczerniał siebie, zachmurzał swoje życie w oczach czytelników, żeby całkiem odstraszyć ich od swojej osoby. Każdemu pragnie się wyglądać przed innymi jeśli nie najlepiej, to nie najgorzej. Dlatego ja nie zawsze brałem na czystą wiarę pisanie autorów o sobie, wiedziałem: wystarczy tylko trochę zmienić oświetlenie przedmiotów i okoliczności, jak od razu zmienia się wrażenie od nich”. Z takim poglądem będą spierać się zwolennicy biografizmu i freudyzmu, więc powieść jeszcze wywoła falę dyskusji w ukraińskim literaturoznawstwie. W pewnym stopniu powieść o M. Kociubynskim jest prognostyczna, pokazano w niej różne projekcje czasowe. Czytasz o wydawnictwie „Rada”, którym opiekował się Czykałenko, o przygotowaniu słownika języka ukraińskiego kosztem „Starej Hromady” Kijowa, a przed oczami wyłaniają się strony dzisiejszej ukraińskiej polityki w dziedzinie kultury. Albo brak tej polityki, kiedy na naszych oczach znikają ukraińskie wydawnictwa i potrzeba, aby ukraińską kulturę „pokochali do głębi swojej kieszeni” ukraińscy mecenasi. Czykałenko narzeka na „pasywność hromady, która bardzo niechętnie poświęca na gazetę grosz, nijak nie wychodzi ludziom kochać ukraińską sprawę do głębi kieszeni, chętniej kochają tylko do głębi duszy. Czykałenko ciągle suszy sobie głowę, skąd wziąć pieniądze, żeby pokryć coroczny deficyt „Rady”. Przestrzeń ukraińskiej kultury zamyka się w obrazach swoich na swoich, a to przeszkadza w rozwoju i języka, i literatury. I wtedy, i teraz wszyscy „po moskiewsku i po francusku gadają. Dlatego ukraińskie wydawnictwa ciągle ledwo dyszą”. Bez wątpienia, poruszają strony o Mychajle Kociubynskim. I chociaż powieść napisano w formie monologów od 9 osób (z biografem włącznie), jednak w każdym monologu znajdujesz stosunek do pisarzy, epoki, historii, narodowego ukraińskiego charakteru i w tym prześledzić można dialogizm powieści. Pisać o Kociubynskim jest niezwykle trudno, bo artysta zostawił po sobie wiele dyskusyjnych stron. Przede wszystkim dotyczy to tematu kobiet w życiu Mychajła Mychajłowycza (jego epistolarny „adulter” z Apłaksiną — klasyczny przykład z nieklasycznego życia artysty). W powieści odtworzono atmosferę, w której Kociubynskyj pisał „Intermezzo” — opisano to do najdrobniejszych szczegółów. W ogóle ta powieść dąży do impresjonizmu, jak większość utworów M. Kociubynskiego. M. Słaboszpycki okazał się subtelnym badaczem duszy jednego z najsubtelniejszych ukraińskich prozaików. Niestety, tak historycznie się złożyło, że Mychajło Kociubynskyj żył pod koniec XIX wieku, tylko częściowo w XX. I historycy literatury skłonni są zaliczać jego twórczość nie do modernistów, a do przedmodernistów, do przedstawicieli dziwnego czasu przejściowego dekadencji (w Europie) i wczesnego ukraińskiego modernizmu w literaturze ukraińskiej, który ostatecznie zrywał z realizmem, zagłębiał się w mitologizm, folklor, psychologizm. Występując na prezentacji, Jurij Szczerbak wspomniał o mistycznym święcie Rosz ha-Szana (Nowy Rok w Izraelu). W te dni wszyscy Żydzi zamierają w modlitwie do Boga i próbują odgadnąć, w jaką księgę Bóg wpisze ich imię w przyszłym roku — czy to w Księgę żywych, czy to w Księgę umarłych. Jakieś podobne mistyczne odczucie pojawia się, kiedy czytasz „Co zapisano w Księdze Życia”. Bo w tej powieści poprzez genialną artystyczną rekonstrukcję życiorysu mistrza (graniczącą z teatralnym wcieleniem lub archeologicznymi wykopaliskami) odczytuje się życie Ukrainy — w historycznej ciągłości. I ta książka zmusza do stawiania egzystencjalnie ważnych pytań. „Życie naprawdę nie stoi w miejscu. Ono jednak rozwija się. Nie wiadomo tylko — na dobre czy na złe”. Jurij Szczerbak zaznaczył: „W tej książce mowa jest o tragedii naszej narodowej historii. I po takiej powieści trzeba tylko modlić Boga, żeby Ukraina pozostawała w Księdze Życia”. Księga życia Kociubynskiego — z dziewięciu luster, z których każde odzwierciedla inne. A ponad wszystkimi lustrami — Księga Życia Ukrainy, zrozumieć którą można, jedynie zanurzając się w historię. I mimo wszystko ciekawie, co zapiszą czytelnicy powieści w swoją księgę życia Mychajła Kociubynskiego po tej przeinteresującej literackiej restauracji, dokonanej przez Mychajła Słaboszpyckiego.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
