Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Sensacyjne ukraińskie znalezisko w Ameryce

Слово Просвіти, №38 за 2017 рік

W amerykańskim Bound Brook odnaleziono pierwsze, petlurowskie, wydanie dzieła Iwana Ohijenki „Ukraińska kultura”, które ujrzało światło dzienne w Kijowie równo sto lat temu, ale którego cały nakład zniszczono na polecenie czerwonej Moskwy. Mykoła TYMOSYK, doktor nauk filologicznych, profesor, akademik Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy. Sto lat nieznajomości. Chodzi o fakt doprawdy sensacyjny: autorowi tych wierszy podczas niedawnego stażu naukowego w USA udało się odnaleźć jedyny jak dotąd egzemplarz pierwszego wydania znaczącego dla historii narodowego wydawnictwa książkowego dzieła — „Ukraińskiej kultury”. Dopiero co, po stu latach od wyjścia z drukarni Ukraińskiej Centralnej Rady! Zastanówmy się, szanowny czytelniku, nad istotą niespodziewanego znaleziska: minęło równo stulecie, jak ta książeczka została wydrukowana. Ale dotąd nikt, ani z badaczy, ani z czytelników, jej nie widział. Nie ma pewności, czy widział, czy trzymał ją w rękach sam autor. Przecież w swoich dziennikach notuje on raz, jeszcze na Ukrainie, tę chwilę, kiedy zachwycony jego wykładem podczas otwarcia w Kijowie nowego, ukraińskiego z istoty i nazwy, uniwersytetu 5 października 1917 roku Symon Petlura daje wskazówkę swojemu pomocnikowi, starszynie Czerniawskiemu, pilnie przygotować do druku ten tekst i wydać… milionowym nakładem — dla ukraińskiej młodzieży w ogóle i Ukraińskiej armii w szczególności. Zatem Iwan Iwanowycz wiedział o wskazówce „z góry”, by wydrukować. Ale w przeżytych faktycznie na kołach rewolucyjnych miesiącach, które przypadły na ukraińskich terenach, do autora ten egzemplarz, najprawdopodobniej, mógł i nie trafić. Nic dziwnego, że później Ohijenko-Iłarion nigdzie i nigdy nie wspominał o tym wydaniu jako realnym, nie robił odniesień do niego, nie wprowadzał do swoich licznych bibliograficznych spisów, które zazwyczaj przygotowywali do druku w periodykach współpracownicy-jednomyślnicy na kolejną jubileuszową datę. Oprócz tego wariantu rękopisu „Ukraińskiej kultury” był jeszcze jeden utwór, który autor uważał za na zawsze utracony, taki, który już nigdy nie mógł ujrzeć światła dziennego. Chodzi o jego wczesny rękopis o nie mniej sensacyjnym losie — „Miasteczko Brusiłów i jego okolice”. Jego udało mi się odnaleźć w dawnych kijowskich funduszach specjalnych. I także — o dziwny zbieg okoliczności! — równo po stu latach od czasu stworzenia. Jak rodziła się książka o niezwykłym losie. Dobrze znana ukraińskiemu czytelnikowi ponad 300-stronicowa książka Iwana Ohijenki „Ukraińska kultura” ma chyba najszczęśliwszy los spośród szeregu innych jego znaczących prac. I to chociażby dlatego, że od pierwszego wyjścia w świat w 1918 roku była wznawiana znacznymi nakładami sześć razy, z tego trzy razy — na Ukrainie i trzy razy — za granicą. Jednak dotąd faktycznie nieznany nawet specjalistom był los jej poprzedniczki — 36-stronicowej broszury, odzianej w lichą miękką okładkę malinowego koloru, która specjalnie przeznaczona była dla żołnierzy Ukraińskiej armii. Jak ona się pojawiła i gdzie się podziała? Nieszczęściem dla młodego wykładowcy Kijowskiego uniwersytetu św. Włodzimierza, dokąd on jednak trafił jeszcze w 1916 roku po dramatycznych perypetiach wygnania z aspirantury, okazał się jego charakter: nieumiejętność ukrywania swojego wyostrzonego poczucia narodowej godności, mówienia prawdy, bronienia jej. Za to nie raz już był bitym przez okrutne realia życia. Oto i tym razem docent-początkujący katedry literatury rosyjskiej nie mógł pojąć sytuacji, w której znajdował się kolektyw tego całkowicie zrusyfikowanego zakładu: na ruinach spróchniałego caratu stopniowo wyłaniają się zarysy Ukraińskiego samodzielnego państwa, a ten uniwersytet nadal tępo broni idei „wierności carowi i ojczyźnie”. Cały skład profesorsko-wykładowczy zachowywał się tak, jakby w kraju nic się nie stało. To doprawdy faryzejskie milczenie „naukowej i oświatowej elity narodu” docent Ohijenko przełamał w niezwykły sposób: na początku kwietnia 1917 roku on, zamiast scholastycznego i nieciekawego dla niego kursu wykładowego „Historia akcentu wschodniosłowiańskiego”, proponuje swoim studentom pierwszy wykład… z historii języka ukraińskiego. Co więcej, w języku ukraińskim. Od formalnej strony, to rzeczywiście było naruszenie statutowych wymogów uniwersytetu i niesłychanym wyzwaniem dla całej rady uczonej. Przecież pozwolenia na taki wykład wykładowca nie miał. Ale w tej doprawdy sił wyższych sytuacji taka „wybryk” Ohijenki tłumaczy się dawnym i niesprawiedliwym ignorowaniem przez władzę potrzeb studentów, by znać i słyszeć w audytoriach głównego uniwersytetu kraju język narodu, z którego oni pochodzili. Kiedyś takie musiało nadejść. Inicjatywa ta, którą, nawiasem mówiąc, z całego uniwersytetu poparł tylko jeden starszy kolega — profesor Szarowolski — drogo kosztować będzie ich obu. Po pilnie zwołanej przez rektora M. Cytowicza — dawnego ukrainożercę i byłego srogiego głównego kijowskiego cenzora — radzie uczonej prorosyjsko nastawiona większość przyjmuje na tej radzie dwie decyzje: — zatwierdza i wysyła do Petersburga na adres Rządu Tymczasowego Kiereńskiego dokument o wymownej nazwie — „Protest Rady uniwersytetu św. Włodzimierza przeciwko gwałtownej ukrainizacji Południowej Rosji”; — wyklucza z uniwersytetu docenta Ohijenkę i profesora Szarowolskiego „za samowolne przejście na wykładanie wykładów z języka rosyjskiego na ukraińskie narzecze”. Skutków tej dramatycznej dla kształtowania naukowej kariery młodego naukowca było dwa: „Ukraińska kultura”, 2012 r. — decyzją nowo powstałej wiosną 1917 roku w Kijowie Centralnej Rady w czerwonym korpusie uniwersytetu św. Włodzimierza na okres przejściowy działały dwa uniwersytety: rosyjskojęzyczny Włodzimierzowski oraz nowy ukraińskojęzyczny, który otrzymał nazwę Ukraiński uniwersytet ludowy. — w tym nowym uniwersytecie Iwan Ohijenko zostaje profesorem katedry języka ukraińskiego i jednocześnie sekretarzem wydziału historyczno-filologicznego; i właśnie jemu rektorat zleca operatywnie opracować i od października tego samego roku rozpocząć czytać nowy kurs „Ukraińska kultura”. Na 5 października wyznaczano początkowy uroczysty wykład, na którym młody profesor miał wygłosić tezy nowego kursu. Wykład był publiczny, dlatego aula była szczelnie wypełniona — i studentami oraz wykładowcami dwóch uniwersytetów, i nieobojętną młodzieżą „z ulicy”. Według przekazów, chętnych zebrało się kilka tysięcy. Przyszedł nawet Sekretarz Generalny spraw wojskowych UNR Symon Petlura. To był złoty czas Ohijenki, kiedy na tle jakby oczarowanej publiczności (ta swoimi wyrazami twarzy pokazywała, że dotąd nie może uwierzyć usłyszanemu) on czuł, że za plecami wyrastają skrzydła. Wykład wywarł na obecnych silne wrażenie. Zaskoczony był i chyba najpoważniejszy słuchacz w auli — Symon Petlura. On tamże podejmuje decyzję wydać tekst tego wykładu oddzielną broszurą w celu oświatowej pracy wśród żołnierzy Ukraińskiej armii. Rozgłos od głośnego wykładu w czerwonym uniwersytecie poszedł po Kijowie. Znany w tamtym czasie wydawca Je. Czerepowski proponuje autorowi operatywnie przygotować rękopis do druku oddzielnym wydaniem, jeszcze i obiecuje honorarium. Zaskoczony znienacka atrakcyjną propozycją, Ohijenko obiecuje rękopis za kilka miesięcy, przecież dopiero rozpoczął przygotowywać ten nowy dla niego kurs. Oto tak, faktycznie z uniwersyteckich wykładów, przygotowanych w krótkich terminach, ale sumiennie, narodziła się książka, równych której, bez przesady, w tamtym czasie na Ukrainie nie było. Egzemplarz ze skrzyni starej emigracji Przez ponad dwie dekady, odkąd stopniowo zaczęto otwierać archiwalne fundusze specjalne (tam, zdawałoby się, na wieki zostały zamknięte rękopiśmienne i drukowane dzieła autorów uporczywie niebezpiecznych dla ideologów komunistyczno-bolszewickiego systemu, z piętnem „burżuazyjnych nacjonalistów”), długo i wytrwale szukałem wszystkiego, co związane ze zniesławionym i oczernionym na polecenie oficjalnej Moskwy Iwanem Ohijenką. I nie tylko dlatego, że naukowa, dziennikarska i wydawnicza działalność tej osobowości stała się swego czasu przedmiotem mojej rozprawy doktorskiej. Przez cały czas, już po obronie doktoratu i napisaniu pierwszej książki, prześladowało mnie silne pragnienie dokopania się do odpowiedzi na dwa fundamentalne pytania: 1. Za co nazwisko tego utalentowanego Ukraińca weszło do pierwszej dziesiątki złowrogiej listy radzieckiego Gławlitu, mówiąc dokładniej — radzieckiego urzędu cenzury, według którego wszystkich wymienionych tam zabraniano wspominać w jakimkolwiek kontekście? 2. Dlaczego na wydane na Ukrainie po przewrocie październikowym dwie prace badawcze Ohijenki — „Kultura ukraińska” oraz „Historia ukraińskiego drukarstwa” nałożono szczególne tabu? W ten sposób, mimo aktywnych poszukiwań, nigdzie w dawnych ukraińskich archiwach czy bibliotecznych funduszach specjalnych nie wykryto ani jednego egzemplarza pierwszego wydania „Kultury ukraińskiej”. Tliła się nadzieja: jeśli takie wydanie rzeczywiście ujrzało światło dzienne w burzliwym 1917 roku (inna sprawa, że o faktycznym nakładzie z zaplanowanego przez Petlurę miliona egzemplarzy obecnie nie sposób się dowiedzieć), to coś może prędzej czy później „wypłynąć” z domowych schowków nielicznych ukraińskich patriotów „starej gwardii”. Wszak miłośnicy książek i bibliofile, którzy jeszcze nie wyginęli we współczesnej Ukrainie, od czasu do czasu odnajdują dawno poszukiwane pozycje w rzadkich dziś działach antykwarycznych księgarni czy na spotkaniach kolekcjonerów. Jednak, jak wyjaśnił mi jeden stały sprzedawca dawnych ukraińskich książek na słynnym targu książek przy pomniku Iwana Fedorowa we Lwowie, z biegiem czasu takie znaleziska stają się coraz rzadsze. W okresie stalinowskich represji w Centralnej i Wschodniej Ukrainie do więzień zsyłano nawet tych, którzy trzymali u siebie w domu książki wydane przez nie-radzieckie wydawnictwa. Dlatego wielu ludzi, zwłaszcza na wsiach, po prostu paliło takie książki tylko dlatego, że były w języku ukraińskim. Podobne zjawisko rozpoczęło się w latach 40. i 50. XX wieku także na ziemiach zachodnioukraińskich. Tam radzieccy „wyzwoliciele” zaczęli pakować do licznych eszelonów towarowych setki i tysiące rodzin nieprawomyślnych Galicjan — przede wszystkim tych, którzy byli związani ze starymi „Proświtami”, ruchem młodzieżowym Strzelców Siczowych, Sokołów, Plastunów, a tym bardziej z UPA. Dlatego nie dziwi, że to sensacyjne znalezisko stało się możliwe nie na Ukrainie, a za oceanem — w Ameryce. W rodzinach starej ukraińskiej emigracji, świadków tak zwanej ery pionierskiej, obecnie modne stało się zwracanie do nielicznych ośrodków kulturalno-oświatowych, archiwów i bibliotek duchowych skarbów swoich dziadów i pradziadów, którzy wszystko to pilnie przechowywali w swoich skrzyniach, często przywiezionych jeszcze ze „Starego Kraju”. Oto w jednej z takich skrzyń i przechowywał się przez te sto lat przy-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn