Strona · s. 7strona oryginału ↗
Wizualne spojrzenie na „Eneidę”
Слово Просвіти, №38 за 2017 рік
Eduard OWCHARENKO Zdjęcia autora
Od 175 lat od czasu pierwszej pełnej publikacji książka zyskała własną wizualizację, która wiele mówi o Ukrainie różnych okresów. Jubileusz kultowej dla ukraińskiej kultury książki zaczęto obchodzić w ramach tematu przewodniego „Książkowego Arsenału—2017”. Jednak przekrój ilustracyjnej składowej „Eneidy” do tej pory ani razu nie był prezentowany szerokiej publiczności. „Projekt Eneida” — to pierwsza wystawa, która gromadzi około 200 wybitnych artefaktów: ilustracje, malarstwo sztalugowe i grafikę, afisze teatralne i animację, zdjęcia i materiały wideo, wydania książkowe, które dotyczą wizualnych obrazów poematu Iwana Kotlarewskiego z prywatnych kolekcji i 11 muzeów. Oto co opowiedzieli kuratorzy projektu. Pawło Hudimow: „W ciągu ostatnich czterech lat naszej historii szczególną uwagę zacząłem zwracać na te kody wizualne, które nas otaczają. „Eneida” w swoim wizualnym przejawie — to ten nieprzeciętny wzorzec, z którym można pracować głęboko i jakościowo”. Diana Kłoczko: „Na razie konstatuję: do magicznego przekształcenia „Małorosyjskiego przełożenia” w pełnowartościowy ukraiński epos najbardziej przyczynili się właśnie artyści-ilustratorzy. Nie bali się konsekwentnie, dekada po dekadzie, zwiększać siłę obrazów w różnych rodzajach i gatunkach sztuk pięknych, jakby podchwytując i komplikując złożone tematy, które dotarły do nas z głębi wieków”. Dmytro Borysow: „Tymczasowa kawiarnia „Enej” — to nie tylko możliwość zapoznania się z wystawą „z korzyścią i smakiem”, to próba opracowania dwóch różnych źródeł, związanych z kształtowaniem się ukraińskiej gastronomii i kultury. Pierwsze: „Eneida” — znakomite dzieło literackie. Drugie — legendarna kijowska kawiarnia „Enej”, która przez długi czas była centrum intelektualnego życia miasta. Mamy nadzieję, że „Enej” stanie się nie tylko źródłem przyjemnych doznań gastronomicznych, ale także przestrzenią do komunikacji, wymiany myśli i zdobywania nowej wiedzy”. „Projekt Eneida” opowiada o dziele ukraińskiej literatury, któremu tak często nadaje się charakterystykę „legendarnego” i „klasycznego”. Akcentują wizualną stronę istnienia dzieła, która do tej pory jest mało zbadana. Pierwszy cykl ilustracyjny (autorstwa Porfyrija Martynowycza) został wydany jeszcze w 1903 roku, jednak badania wizualnych obrazów „Eneidy” tak i nie przeprowadzono. Przez minione stulecie poemat Kotlarewskiego przeżył mnóstwo artystycznych interpretacji: na zmianę pierwszym akademickim szkicom przyszła potężna eklektyka Dmytra Narbuta; bojczukizm wcielił się w poemat przez Iwana Padałkę, podczas gdy ekspresjonistyczną wizję poematu zaproponował Dmytro Derehus. Swoje spojrzenia na dzieło mieli artyści z Rosji i Niemiec. A Ukraińcy Mykoła Butowycz i Myron Łewycki nawet zza oceanu nie przestawali ilustrować „Eneidy”. Wybuchowe obrazy zaproponowały lata 60., a najbardziej znaczącą stała się książka, zilustrowana przez Dmytra Bazylewycza.
Zrównoważyła ją poważna i przemyślana praca Ołeksandra Danczenki. W końcu „Eneida” znalazła dziesiątki twarzy w rzeźbach i animacjach, w sztuce teatralnej i muzycznej. Ekspozycja opowiada o tworzeniu wizualnego obrazu „Eneidy” przez artystów Wasyla Kornijenkę, Łeonida Repryncewa, Mykołę Muratowa, Borysa Erdmana, Iwana Jiżakewycza, Fedora Konowaluka, Ołeksandra Dowhala, Witalija Krawczenkę, Ołeksandra Beketowa, Wałentyna Hordijczuka, Antona Tokariewa, Iwana Budzeja; rzeźbiarzy Łeonida Pozena, Ołeksandrę Mahinśką-Słobodiuk; autora małych form rzeźbiarskich Ołeksandra Szczerbynę i innych. Inny temat wystawy — zespół rockowy „Enej”, który istniał od 1968 do 1977 roku, a w jego skład wchodzili Taras Petrynenko, Kyryło Stecenko, Ihor Szabłowśkyj, Mykoła Kyrylin, Ołeksandr Blinow. Dalej — opowieść o animowanych inscenizacjach z 1969 i 1991 roku. Osobna strona projektu opowiada o scenicznym życiu „Eneidy”. Wybitny ukraiński kompozytor Mykoła Łysenko scharakteryzował swoją pracę nad „Eneidą” jako ukraińską operę ludową. Kompozytor zrezygnował z nadmiernego cytowania poematu i maksymalnie zbliżył operę do stylu ludowo-pieśniowego. M. Łysenko starał się odejść od gatunku opery klasycznej, stale rozcieńczając ją dialogami mówionymi. Autorstwo libretta do opery przypisuje się zarówno Mykole Sadowśkiemu, jak i Ludmyle Staryćkiej-Czerniachiwśkiej. Uważa się, że Sadowśkyj, a wcześniej Mychajło Staryćkyj byli zapisani jako autorzy po to, aby uniknąć problemów z cenzurą, podczas gdy Staryćka-Czerniachiwśka naprawdę opracowała libretto. Mimo że główna linia fabularna została sprowadzona do miłości Eneasza i Dydony, M. Łysenko nie chciał ograniczać się tylko do takiego klasycznego tematu. Kompozytor zwracał uwagę na to, że poemat Kotlarewskiego jest obrazem niejednorodności ukraińskiego społeczeństwa, które nie sprowadza się umownie do wyjątkowej „malowniczości”. W rezultacie do opery wprowadza się także krytykę stanu społecznego, co znajduje swoje odzwierciedlenie w fabule z bogami i boginiami. Sceny, które odnoszą się do tematyki antycznej lub ukraińskiej, są rozdzielone w dziele Łysenki niemal równomiernie. Opera składa się z trzech aktów, podzielonych na numery, w sumie jest ich 27. W ten sposób M. Łysenko zrezygnował ze zwykłego tłumaczenia „Eneidy” na język muzyczny. Zamiast tego kompozytor wziął główne idee Kotlarewskiego i przerobił je na własną wypowiedź artystyczną. W 1959 roku w Akademickim Teatrze Opery i Baletu USRR im. T. Szewczenki (obecnie Narodowa Opera Ukrainy) odbyła się inscenizacja „Eneidy” w reżyserii Wołodymyra Sklarenki i Wasyla Harczenki. Szczególnie zachwycił jeden z wykonawców partii Eneasza — Dmytro Hnatiuk. Na premierę przyszli uczestnicy pierwszej inscenizacji z 1910 roku Ołena Petlasz (Dydona) i W. Zolden (Eneasz). Ta inscenizacja łączyła w sobie dwie ry-
UKU); „Książka wizualna” — powieść graficzna Iwana Franki, Michaiła Tymoszenki, Kyryła Horisznego „Bohater mimo woli” (wydawnictwo „Leopol”). Miasto-Charków „Fasady. Charków” Maksyma Rozenfelda (wydawnictwo „ASSA”). Szczególne wyróżnienie Charkowskiego jury otrzymała książka Ałły Pidłużnej „Kod Wołodymyra Dachna” (wydawnictwo „AVIAS”). Miasto-Kijów „Babi Jar. Historia i pamięć” Władysława Hrynewycza (wydawnictwo „Duch i litera”). Szczególne wyróżnienie Kijowskiego jury otrzymała książka Tarasa Łozyńśkiego „Ręczniki Naddnieprzańskiej Ukrainy” (Wydawnictwo „Majster knyh”). Miasto-Lwów „Lwów: odczytywanie miasta” Katarzyny Kotyńskiej (wydawnictwo Starego Lwa); Szczególne wyróżnienie Lwowskiego jury otrzymała książka Jaryny Wynnyćkiej „Narzeczona” (wydawnictwo „Terra Incognita”).
Wł. inf.
si: z jednej strony odbywała się ona na fali bardziej liberalnego stosunku do klasyki narodowej, z drugiej zaś — utwór interpretowano w całkowicie ideologicznym nurcie. Tak w programie spektaklu Mykoła Łysenko przedstawiany był jako ateista, który pragnął ujawnić wady swojego społeczeństwa, „zmuszał widza do śmiechu z cara-batuszki”. Wyraźnie zarysowuje się też korzyść płynąca z opery: „Musi ona wychowywać młode pokolenie, które nie odczuło grozy carskiego samodzierżawia”. Wróg został wybrany, a linia ideologiczna była podkreślana również w wizualnym wcieleniu opery. Tak więc Eneasz z kozakami jawią się jako bardzo „prości wieśniacy” w sztampowych, lecz miłych strojach z szarawarami i wyszywanymi koszulami. Natomiast bogowie ubrani są dziwacznie. Elementy pańskich strojów śmiesznie kontrastują z poszczególnymi antycznymi ubiorami. Szczególnie wyróżnia się Zeus, który symbolizował cara — jego wizerunek bardziej przypomina wyobrażenie o miejscowym pijaczku, a nie o bogu z Olimpu. Wśród licznych prób przełożenia „Eneidy” na język teatru nowatorską stała się inscenizacja z 1986 roku, która była wystawiana na scenie Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki w Kijowie. Po pierwsze, zwrócenie się ku poematowi zbiegło się chronologicznie z początkiem okresu „głasnosti”, co dawało oficjalną możliwość pluralizmu i względnej wolności, w szczególności w sztuce. Po drugie, „Eneida” z 1986 roku była syntetycznym dziełem polisztucznym, które poddano przewartościowaniu na wszystkich poziomach. Utwór epicki do inscenizacji scenicznej przerobił Iwan Dracz. Oprawę muzyczną, która z czasem zyskała miano „pierwszej ukraińskiej opery rockowej”, napisał Serhij Bedusenko, a głównym reżyserem i organizatorem zamysłu wystąpił Serhij Danczenko. Główną postać Eneasza zagrał Anatolij Chostikojew, a rolę Autora wykonał Bohdan Stupka. W inscenizacji reżyser odszedł, z jednej strony, od „teatru radzieckiego i narodowego”, zwracając się ku tradycji nowoczesnej, w szczególności teatru Łesia Kurbasa, a z drugiej — od wektora oświeceniowo-narodowego. Chociaż aktorzy byli ubrani w strojne ukraińskie kostiumy, wykonywali tańce ludowe, jednak nie miało to odcienia stylizacji, a było raczej odrodzeniem pierwotnego karnawałowego ducha, który obiecywał wyzwolenie i łamanie istniejących kodów ideologicznych. Narodowe Muzeum Sztuki zaprezentowało zakrojony na szeroką skalę „Projekt Eneida”, który stał się nowym spojrzeniem na fenomen legendarnego poematu Iwana Kotlarewskiego.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
