Strona · s. 8strona oryginału ↗
Cześć jego pamięci
Слово Просвіти, №38 за 2017 рік
„Cześć jego pamięci!” — te słowa Łesia Ukrainka poświęciła Tadeuszowi Rozesławowiczowi Rylskiemu (1841—1902). W jej wypowiedzi zawarty jest nie tylko pośmiertny hołd, ale także wyraz wielkiego szacunku i podziwu dla życia tego człowieka. Łesia Ukrainka pisała: „Ukraińska prasa nie przemilczała pamięci cichej i uczciwej działalności Tadeusza Rylskiego, a ukraińscy chłopi, którzy stykali się z Rylskim, gorliwie opłakiwali śmierć tego jedynego ze wszystkich polskich »chłopomanów«, który konkretnie, bezpośrednio i do ostatniej chwili służył ukraińskiemu ludowi. Korzystam z okazji, aby publicznie dołączyć jeszcze swój jeden ukraiński głos do głosów ukraińskiej prasy na wspomnienie o Tadeuszu Rylskim. Cześć jego pamięci!”. O Tadeuszu Rylskim pozostawili ciepłe, pełne wdzięczności wspomnienia inni wybitni Ukraińcy: Mykoła Łysenko (z listu do Borysa Poznańskiego): „...Umarł kwiat młodości lat 60., sławnych lat świadomości obywatelskiej i odrodzenia ukraińskiego poczucia narodowego. Prawobrzeże dało dwa złote, bezcenne dary ukraińskiemu społeczeństwu, więcej, zapewne, nie da nigdy z polskich rodzin. Takie epoki się nie powtarzają...”. Iwan Franko: „...wielkim zaskoczeniem dla mnie była jego praca z teorii ekonomii społecznej, z którą wystąpił w »Zapiskach« naszego towarzystwa... Nie jako uczony ekonomista, a jako wysoce idealny człowiek i uczciwy charakter, jako jeden z niewielu Polaków, którzy całym swoim życiem udowodnili powagę swojej miłości do rodzinnej Ukrainy i jej narodu, pozostanie T. Rylski żywy w naszej pamięci”. Mychajło Hruszewski: „Nasze Towarzystwo poniosło nową stratę w osobie długoletniego członka i współpracownika Tadeusza Rylskiego... Zmarły był jednym z najbardziej charakterystycznych reprezentantów ukraińskiego ruchu narodowego minionego stulecia. Urodziwszy się w pańskiej polskiej rodzinie, on... zrywa ze szlacheckimi kręgami, z którymi wiązało go pochodzenie, przystaje do ukrainofilstwa i przez całe życie wciela w rzeczywistość narodowe, ukrainofilskie dążenia...”. Serhij Jefremow (wiceprzewodniczący Centralnej Rady, wybitny ukraiński działacz społeczno-polityczny, publicysta, literaturoznawca): „...Tadeusz Rylski wraz z Antonowyczem wystąpił ze śmiałym protestem przeciwko szlacheckim uciskom nad ukraińskim narodem, wraz z nim wycierpiał wszystkie te insynuacje, donosy, oszczerstwa, które sypały się z rozjuszonego szlacheckiego gniazda na ich głowy, wraz rzucił w twarz możnemu państwu oskarżenie o nieludzkie traktowanie narodu, wraz wystąpił na sąd ze swoim kręgiem — i wyszedł oczyszczony na sądzie historii. Razem potem szli towarzysze przez całe życie obok siebie, pracując dla rodzinnego kraju... Antonowycz i Rylski — to cała epoka w naszym życiu społecznym... Żeby więcej było u nas na rodzinnej ziemi takich pracowników, jak Tadeusz Rylski, wtedy nie głuszyłyby chwasty jej niwy, nie panowałaby ciemnota i mrok, a szczyciłaby się ona pracą i kulturą...”. Maksym RYLSKI, prawnuk, przewodniczący fundacji rodzinnej „Róże i winogrona”. W 2013 roku wydawnictwo „Uspich ta karjera” wydało pierwszy zbiór utworów Tadeusza Rylskiego pod tytułem „W życiu nigdy nieprawdzie nie służył”. To wyrażenie z wiersza syna Maksyma Tadeuszowicza Rylskiego „Pomnik” w pełnej mierze można odnieść i do syna, i do ojca. Przez wiele lat zbierała i przygotowywała do publikacji utwory Tadeusza Rozesławowicza, studiowała jego drogę twórczą i życiową kandydat nauk filologicznych Nadija Mychajliwna Paziak, była pracownica Kijowskiego Muzeum M. T. Rylskiego. Z miłością przygotowana przez nią została również przedmowa. Mnie przypadł zaszczyt zostać redaktorem tego unikalnego wydania, z którego przedmowy skorzystałem w tej publikacji, podobnie jak ze szkicu Jurija Chorunżego „Rylscy” z książki „Ukraińscy mecenasi” (Kijów, 2001 r., dom wydawniczy „KM Akademija”).
Dla współczesnych Tadej stał się przykładem niezłomności ludzkiego ducha i poświęcenia na ołtarzu sprawy narodowej, dla duchowych potomków — ucieleśnieniem najlepszych cech młodego pokolenia ukrainofilów początku lat 60. XIX wieku. Swoim ideowym spadkobiercom Tadej pozostawił niezwykle cenne badania naukowe z zakresu ukraińskiej etnografii i folklorystyki, historii oraz ekonomii. Rzeczywiście, w jasnym gwiazdozbiorze osobistości odrodzenia narodowego drugiej połowy XIX wieku wyraźnie wyróżnia się postać Tadeja Rozesławowicza Rylskiego — oświeciciela, obrońcy praw, ekonomisty, krajoznawcy, działacza społecznego, uczonego-literata. Współcześni uważali Tadeja Rylskiego za najlepszego znawcę życia ludowego Prawobrzeża. Jego badania, artykuły, rozprawy, studia nad światopoglądem ludowym, stosunkami rodzinnymi i religijnymi, etnografią, ekonomią, relacjami prawnymi specjaliści do dziś uważają za encyklopedię ówczesnego społeczeństwa. Nie mniej znaczący jest sam życiorys Tadeja Rylskiego. Wraz z grupą studentów-ukrainofilów witał trumnę z ciałem Kobziarza pod Kijowem, towarzyszył smutnej procesji do Kaniowa, był wśród kopiących ostatni dom na Czerneczej Górze. Właśnie idee Tarasa Szewczenki o wolnej nowej Ukrainie stały się dla Tadeja Rylskiego sensem życia, który widział w służbie rodzinnemu narodowi. Prawie całe życie przebywał pod jawnym i niejawnym nadzorem policji. Cudem nie został aresztowany w 1861, w 1862 roku, po klęsce polskiego powstania styczniowego (1863 r.) oraz w latach 80. Potomek dawnego rodu książęcego, Tadej Rylski zrezygnował ze szlacheckiej kariery, żył i gospodarował w środowisku chłopskim, założył i utrzymywał szkołę ludową, pod którą oddał własny dom. Sam też wykładał niemało przedmiotów. Przez całe życie „pan Tadej” pomagał chłopom wszystkim, czym mógł. A co najważniejsze — był dla nich sprawiedliwym i doradcą, obrońcą ich interesów w sporach sądowych, przykładem w codziennym życiu. Urodził się Tadej Rozesławowicz w rodowym majątku Rylskich we wsi Stawiszcze powiatu skwirskiego guberni kijowskiej. Jego ojciec, Rozesław, cieszył się autorytetem wśród polskiego ziemiaństwa, przez pewien czas był marszałkiem powiatowym lub przywódcą szlachty, a matka — z domu księżna Daria Trubecka. Ojciec próbował zaszczepić pańskie poglądy i maniery synowi, lecz na próżno. Trafiwszy na naukę do Drugiego kijowskiego gimnazjum męskiego, Tadej zanurzył się w demokratycznej atmosferze, która panowała wśród wychowanków. Dość wspomnieć, że w tym gimnazjum jednocześnie uczył się także Pawło Czubynski, autor hymnu narodowego. Należy zaznaczyć wpływ na losy Tadeja Wołodymyra Antonowycza, w tamtym czasie studenta wydziału historyczno-filologicznego Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza. Antonowycz był korepetytorem w rodzinie Rylskich. Z czasem studentem tej uczelni został także Tadej Rylski. W środowisku studenckim, które skupiało się wokół Antonowycza, szerzył się puryzm — nieakceptowanie szlacheckiej pychy i rozrzutności. Hulajstwu przeciwstawiano skrajną wstrzemięźliwość w jedzeniu, wykluczenie pijaństwa, moralność i skromność w ubiorze. Pychie — uprzejmość i skromność. Powstaje grupa „chłopomanów” (tak drwiąco szlachta nazywała młodzież studencką o demokratycznych przekonaniach). Utworzono Starą Kijowską Hromadę — kulturalno-oświatowe towarzystwo ludzi o podobnych poglądach, którzy postanowili poświęcić swoje życie rodzinnemu narodowi. Hromada wyrosła z ruchu „chłopomańskiego”, z czasem zjednoczyła całą postępową ukraińską inteligencję. Najaktywniejsi członkowie — Wołodymyr Antonowycz, Tadej Rylski, Pawło Czubynski i inni. Od jesieni 1860 r. — Mykoła Łysenko i Mychajło Starycki. Ścisłe stosunki utrzymywał Mychajło Drahomanow. „Młodzież zaczęła uświadamiać sobie, że należy służyć »temu narodowi, wśród którego żyjesz. Tak zaczęły pojawiać się ukraińskie hromady” — wspominał Antonowycz. Według jego wspomnień „pod koniec lat 50. w naszym kółku pojawiła się myśl, że wstyd żyć w kraju i nie znać samego kraju, ani jego ludności, i postanowiliśmy wszystkie waka- Tadej Rozesławowicz Rylski Nie ukrywali, że studenci. Kiedy pytali, co robią, odpowiadali, że się uczą. Chłopi witali przyjaźnie, nawet oferowali swoje kopiejki. „Nasze pokolenie, odczuwając potrzebę humanitarnego zjednoczenia z masą ludową, zaczęło przyglądać się przeszłemu i teraźniejszemu życiu narodu, którego ziemia nas wykarmiła, którego pieśń obudziła w nas pierwsze serdeczne myśli” — wspominał Tadej. Uważał, że „większość szlachty prawego brzegu Dniepru — to spolonizowani Ukraińcy”. Właśnie do takich zaliczał i siebie, gdyż miał dane, że jego daleki przodek był kijowskim pisarzem miejskim w przededniu powstania Bohdana Chmielnickiego. A co do pradziada Romualda (1754—?), ucznia humańskiej bazyliańskiej szkoły katolickiej, wiadomo było, że przywiązany przez hajdamaków do słupa podczas koliszczyzny 1768 roku, zaczął śpiewać ulubiony utwór ukraińskich prawosławnych „Przeczysta Dziewico, matko ruskiego kraju”, za co go ułaskawili. „Nie możemy pozostawać kolonistami, jeśli chcemy być użyteczni narodowi” — twierdził Tadej. Ojciec Tadeja, pan Rozesław, nie chciał nawet słyszeć o ideach syna, nawet żądał od niego porzucenia Uniwersytetu Kijowskiego i wyjazdu na naukę do Polski, skarżył się kijowskiemu generał-gubernatorowi Wasilczykowowi na syna za propagandę „demokratycznej zarazy”... Ale to w żaden sposób nie wpływało na przekonania Tadeja Rylskiego. Po ukończeniu uniwersytetu odmawia on zaproponowanej katedry profesorskiej na Uniwersytecie Krakowskim. Jednak „chodzenie w lud” nie pozostawało niezauważone przez władze. W archiwum kijowskiego generał-gubernatora zachowało się doniesienie naczelnika policji: „W mieście Kijowie studenci przy każdej dogodnej okazji wmawiają chłopom, że szlachcice i chłopi — wszyscy są równi, i wszystko — co kto ma — powinno być wspólne. Na święcie parafialnym w rzymskokatolickim
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
