Strona · s. 7strona oryginału ↗
«Zrodziliśmy się w wielkiej godzinie...»
Слово Просвіти, №38 за 2018 рік
Myrosława HRUSZEWSKA, członkini Proświty, członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, m. Kołomyja. Jubilat radośnie powitał mnie na progu swojego przytulnego domu, który tonie w wiecznie zielonych tujach i różach. Z panem Myrosławem znamy się od dawna, śpiewał w naszym Kołomyjskim chórze ludowym „Proświta”, w kościelnym, któremu niedługo stuknie 30 lat. Wysportowany, jak na swój wiek szczupły, z dobrą pamięcią… Jedynie nogi nie służą tak, jak w młodości, no i ciśnienie dokucza. Z Bożą pomocą ten szanowany działacz Proświty, niezawodny doradca, działacz społeczny, wychowanek profesora I. Chrapływego dożył swojego 95. sierpniowego święta Przemienienia Pańskiego, 95. pierwszego września. Nasza rozmowa z byłym kołomyjskim powstańcem UPA przeciągnęła się nie na jedną godzinę. Ciężkie życiowe próby uczyły M. Romasza doceniać radość każdego przeżytego dnia. Ileż zwycięstwa, siły ducha kryje się za skąpymi słowami wspomnień... Pazunia-Ołenka dzieliła z ukochanym nędzę i prześladowania, których całe życie doświadczali za miłość do Ojczyzny. Nie dane jej było dożyć wolnej Ukrainy... W 1989 roku M. Romasz owdowiał. Przez swoje życie tyle wycierpiał i przeżył, że i wrogowi nie życzysz. Niejeden raz w oczy zaglądała śmierć, ale los oszczędzał. Jest szczęśliwy ze świadomości tego, że przysłużył się Ukrainie, wraz z innymi wywalczył dla niej niepodległość. ...Szedł daleki 1939 rok. Gnębieni przez Polaków Ukraińcy z nadzieją oczekiwali dobrych zmian. Słysząc ze wschodu łoskot „czerwono-gwiazdnych” czołgów, starali się gościnnie powitać „wyzwolicieli”. W szczególności przy wjeździe do Zabołotowa zbudowali świąteczną arkę, do której Myrosława Romasza, 16-letniego nastolatka, posłano narąbać świerkowych gałązek. „Rzuć to z rąk — pewnie rozkazał mu starszy o trzy lata szkolny przyjaciel-ounowiec, kiedy chłopak zaczął zbierać igliwie w naręcze. — Z czego się cieszysz, czekasz na stalinowski raj?!” Odkąd obcy zabrali się za zaprowadzanie swoich porządków z aresztowaniami, wysyłaniem na Sybir, zrozumiał: nastała i dla niego pora bronić ojczystej ziemi. Latem 1940 roku przysiągł wierność Ukrainie w pierwszej piątce zabołotowskiej stanicy OUN jako najmłodszy, pod pseudonimem Rusiawy lub R. Od szkolenia organizacyjno-ideologicznego rozpoczęła się jego działalność podziemna. Latem 1941 (po ucieczce Moskali) wraz z innymi młodymi patriotami cieszył się krótkim rozkwitem ukraińskości. Przygotowywali uroczystości na narodowe święta patriotyczne, porządkowali mogiły strzeleckie, wywieszali ukraińskie flagi. Ale tak trwało niedługo: czerwonych okupantów zmienili brunatni. W domu prawie nie nocował, był wśród bojowników zbrojnego oddziału porządku publicznego. I znowu masowe aresztowania i rozstrzeliwania. Hitlerowcy od razu pokazali, że nasza ziemia jest im potrzebna jako wschodnia kolonia. Petro SZuŁHA, dziennikarz, pisarz. Dowiedziawszy się o jedynym na Ukrainie muzeum sławnego Maestro, które znajduje się przy szkole, zespół chóru z radością przyjął tę wieść-jaskółkę, jak dobry cud. I oto przekraczamy próg szkoły. Chórzyści-amatorzy szczerze ucieszyli się tą wspaniałą nowiną, bo dobrze wiedzieli, kim jest Ołeksander Koszyć, czytali jego „Wspomnienia”, opracowane przez Mychajła Hołowaszczenkę (Wydawnictwo „Rada”, 1995). W naszym repertuarze są wspaniałe ukraińskie pieśni w opracowaniu tego utalentowanego mistrza: „Oj na hori ta żenci żnuć”, „Tebe w pisniach sławymo”, inne utwory. Na spotkanie przybyli telewizyjni dziennikarze z 5. kanału, a także starszy pracownik naukowy wydziału technologii edukacyjnych Instytutu Badań Ukrainoznawczych Switłana Bojko, dziennikarka Tetiana Kowtun, redaktor programu „Osobływyj pohlad” Tetiana Biłyk oraz przedstawiciele innych zainteresowanych organizacji. Dyrektor szkoły pani Wiktorija Tytarenko dodawała wagi temu wydarzeniu, które odbyło się właśnie 12 września, w dniu urodzin Ołeksandra Koszycia. O unikalnym Muzeum, jego założeniu opowiedziała kierowniczka Switłana Łytwy-
Choć niełatwo było prowadzić walkę wyzwoleńczą na ojczystej ziemi przeciwko dwóm okupantom, młodzież garnęła się do wiedzy. W 1942 roku wstąpił do Politechniki Lwowskiej, gdzie wraz z innymi młodzieńcami doświadczył prześladowań z powodu podejrzeń o związki z OUN. Studenci-ounowcy organizowali tajne szkolenia wojskowe i pomagali formować oddziały Ukraińskiej Samoobrony Narodowej, które później stały się podstawą utworzenia UPA. Na terenach swoich działań ounowcy przeprowadzali rajdy na „liegenschafty”, konfiskowali zrabowane ludności dobra, głównie prowiant dla strzelców USN. Od 1944 roku front zbliżył się do Lwowa. Studentów skierowano do pilnych prac. M. Romasz musiał budować drogę, która działa do dziś, od stacji Kleparów do Podzamcza, omijając główny dworzec. Jesienią przerwał naukę na drugim roku uczelni i przeszedł w Karpaty do szeregów UPA. Niejednokrotnie na bojowników czyhała niewidzialna śmierć na zaminowanych polach. W Kosmaczu młodzieńca skierowano do kurenia Skuby sotni Cygana. Dobrze pamięta swoją pierwszą walkę w Brusturach, gdzie z nierównymi siłami udało się odeprzeć bolszewików. Podobnie jak rajd na Śniatyńszczyznę czy zaciętą walkę w Rudnikach, gdzie stracili czotowego Neczaja. W lutym 1945 roku, podczas generalnej ofensywy Moskali na Kosmacz, wywiązała się walka, w której poległo wielu młodych powstańców. Wtedy Kosmacza nie oddali, choć później zdobyli go wrogowie. Będąc buńczucznym sotni Cygana, pod dowództwem dowódcy oddziału Hrehota (Rizuna) brał udział w bitwie o Kosmacz. Niełatwe rajdy przez Karpaty, dotkliwe mrozy, głód, utrata towarzyszy broni — wszystko to skrajnie wyczerpywało duszę i ciało. Z każdym dniem walka z wrogami stawała się coraz trudniejsza. Wycofując się po walce w Berezowie, zachorował na tyfus. Leczył się u Henyków w Wyżnim Berezowie. W wielkanocną słoneczną niedzielę 6 maja 1945 r. obudzono go o świcie, waląc w drzwi. Tego dnia aresztowano jeszcze kilku innych. Przesłuchania odbywały się w piwnicach jabłonowskiego NKWD, później w kołomyjskim więzieniu (pomieszczenia byłej fabryki firanek). Nie sposób słowami opisać tortur, jakich doświadczyli więźniowie. W każdej celi na podłodze męczyło się po 40–60 osób w oczekiwaniu na wyrok, każdej nocy szli na przesłuchania. Zmuszano ich do kładzenia się twarzą do dołu w poprzek ławki, ręce wiązano za plecami, a śledczy huśtali ich za nogi, bili po nich prętami, łamali palce w drzwiach. Dniem i nocą jęki, nieludzkie krzyki. Wreszcie wyrok, jak nóż w serce — 20 lat katorgi. Przez ponad pół roku przebywania w śledztwie nie otrzymywał żadnych paczek: taty już nie było wśród żywych, brat na froncie, mamę, która ledwo przeżywała, później wywieziono z trojgiem dzieci w Kraj Chabarowski. Do Workuty skazanych wieziono jak bydło, w zamkniętych wagonach-bydlęcych. Długa droga w nieznane bardzo wyczerpywała. Potem dali półsurowe wołowe słone mięso. Wielu nie wytrzymało tego, zmarło na skręt kiszek. Ciała wyrzucano po drodze jak śmieci. Wody nie dawano, skóra schodziła z języków, bo lizali lód z zardzewiałych śrub wagonowych. Wreszcie, na początku 1946 roku, w Święta Bożego Narodzenia przybyli nocą w zapomniany przez Boga kraj na pewną i nieuchronną zgubę, na przerażające konanie — w zasypaną śniegami tundrę do brezentowych namiotów i baraków, które na noc ochrona zamykała. Wewnątrz ciągłe prycze, gdzie spało po trzysta-czterysta więźniów, senni przewracali się na drugi bok wszyscy razem na komendę. W nocy pluskwy zjadały żywcem. Kaszel, jęki. Ochrona za jakikolwiek opór biła lub rozstrzeliwała. W czym pracowali, w tej wilgotnej odzieży i spali. Jedli z puszek po konserwach, łyżki robili sami z aluminiowych pasków... Z kolejnymi falami aresztowań na Syberię przybywał z Ukrainy świeży „ludzki materiał”. Ludzi zmuszano do zapomnienia swoich imion, codzienna zbiórka tylko według numerów na nakryciach głowy, spodniach i kufajkach. M. Romasz musiał odpowiadać na Sz-593, w obozie karnym Ż-750. Pracował w kopalniach węgla jako elektryk. Przyzwyczaił się do głębokich śniegów i silnych mrozów: w czerwcu jeszcze nie zdążył stopnieć śnieg, a we wrześniu już padał nowy. „Workuta — choroszaja płanieta: 11 miesiacew zimy, ostalnoje — leto!” — powtarzali Moskale. Przez nieludzkie warunki pracy i egzystencji mało kto przeżył i wrócił do domu. Większość pozostała na wieki w syberyjskiej zmarzlinie. Ale jeśli człowiekowi pisane jest żyć, to znaczy, że przeżyje! Zwolniono go w 1956 roku. Wtedy też połączył swój los z byłą workucką katorżniczką, skazaną za przynależność do OUN. Tamże, na Syberii, urodził się syn, który później również odczuł na sobie okrucieństwo bolszewickiego systemu: odbywając służbę wojskową pod Mongolią, został silnie napromieniowany i zmarł. Od 1969 roku pan Myrosław mieszka w Kołomyi. Wcześniej pracował w kopalniach Syberii, uczył się w Workucie na wieczorowym wydziale Leningradzkiego Instytutu Górniczego. Razem z żoną wychowali córkę Rostysławę, doczekał się dwóch wnuczek i prawnuka. Teraz chciałoby się jeszcze żyć i cieszyć niepodległą Ukrainą. Lecz bolą rany duszy byłego wieloletniego więźnia politycznego stalinowskich łagrów, bo wciąż na ojczystej ziemi jest wielu „wyzwolicieli”, którzy organicznie nienawidzą Ukrainy i jej języka, ale jednocześnie korzystają z przywilejów i zaszczytów. …Przepłynęły lata jak woda w Prucie. Nawet nie zauważył, kiedy skłoniły się one ku poważnemu wiekowi. Na pytanie, w czym tkwi sekret długowieczności, rozmówca, pomyślawszy, odpowiedział, że nigdy nie palił, nie pił, zawsze w ruchu, bez lenistwa, zazdrości, do ludzi — tylko z dobrem. Wciąż odwiedza swoją przyjaciółkę młodości p. Katerynę, która również doświadczyła represji ze strony totalitarnego reżimu. Jako człowiek wierzący prosi w modlitwach Najwyższego o zdrowie, bo całą resztę, chwała Bogu, ma, modli się za poległych bojowników o Ukrainę. Jest wdzięczny najbliższym za wsparcie i zrozumienie, za te małe radości, które przynoszą wnuki i najmniejszy prawnuczek. Marzy, by dożyć do prawdziwie wolnej Ukrainy, żeby zakończyła się wojna w Donbasie, żeby Krym wyzwolono od moskiewskiego jarzma, żyje nadzieją na nadanie Tomosu Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej, żeby sąsiednie państwo zaborcze rozpadło się na wiele drobnych kolonii i nie miało już takiego wpływu na Ukrainę, jak obecnie. Jest pewien, że prawda, której tak boją się wrogowie, kiedyś zwycięży. Temat walki wyzwoleńczej Ukraińców przeciwko reżimom stalinowsko-hitlerowskim i dziś jest niezwykle aktualny. Wczorajsi kaci i oszukani ludzie próbują odwrócić historię, zatrzeć ślady zbrodni, za które trzeba odpowiadać. Aby nie powtórzyły się koszmary przeszłości, historię OUN-UPA należy badać, zwłaszcza teraz, póki jeszcze żyją byli bojownicy powstańczej armii i podziemia, od których obowiązek wobec Ojczyzny wymagał wtedy wielkiej ofiarności, poświęcenia, szlachetności. Myrosław Romasz, jeden z ich kohorty, odczuł na sobie ciężkie ciosy zbrodniczego komunistycznego reżimu. Urodzony w Zabołotowie (1923 r. ur.), absolwent kołomyjskiego gimnazjum, były wieloletni więzień stalinowskich łagrów doczekał się swoich 95 lat.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
