Strona · s. 10strona oryginału ↗
Zniekształcanie tekstów Szewczenki
Слово Просвіти, №38 за 2018 рік
Ołeksandr BOROŃ, doktor nauk filologicznych, kierownik działu szewczenkoznawstwa Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy
Chroniczny brak środków państwowych na wydawnictwa NAN Ukrainy zmusza jej pracowników do szukania alternatywnych źródeł finansowania i dzięki temu udaje się wydawać nowe badania. Jednak nie ma co liczyć na prywatne pieniądze, gdy mowa o zakrojonych na szeroką skalę projektach wydawniczych, które wymagają kilkuletniej wytężonej pracy, koordynacji wysiłków niejednej dziesiątki naukowców. Właśnie dzięki państwowemu programowi „Ukraińska książka” w latach 2013—2014 wydaniem tomów 8–12 ostatecznie zakończono „Pełny zbiór utworów Tarasa Szewczenki” w 12 tomach (dalej — PZT; utwory literackie w składzie tomów 1—6 zbioru wydano jeszcze w latach 2001—2003), który zawiera całą znaną spuściznę literacką i plastyczną: utwory poetyckie, dramatyczne i prozatorskie; dziennik, autobiografię, artykuły, notatki archeologiczne, zapisy twórczości ludowej; listy (w szczególności zbiorowe, które podpisał Szewczenko), papiery urzędowe; dzieła malarskie i graficzne. Do wydania wchodzą także szkice twórcze i materiały przygotowawcze do niezrealizowanych utworów literackich i artystycznych: plany, etiudy, szkice, brudnopisy itp. W latach 2012—2015 z wielkimi trudnościami w nakładzie zaledwie 2000 egzemplarzy wydrukowano sześciotomową „Szewczenkowską encyklopedię”. Podano w niej kompleks informacji o głównych momentach biografii pisarza, przemyślano całą spuściznę literacką, plastyczną, epistolarną Szewczenki, główne tematy i motywy twórczości, gatunki, związki z innymi rodzajami sztuki i literaturami świata itp. W szczególności położono nacisk na szczegółową charakterystykę historycznoliteracką utworów literackich i artystycznych Szewczenki. Po raz pierwszy na taką skalę rozpatruje się spuściznę plastyczną, każdy odpowiedni artykuł zawiera, oprócz obowiązkowego faktografii, także fachową analizę historycznosztuczną, uwzględniono również najnowszą literaturę dotyczącą tej kwestii. Na apel do rządu w 2013 roku z prośbą o zwiększenie nakładu nadeszła kategoryczna odmowa — pieniędzy nie ma. Uważny czytelnik zauważy różnice w jakości poligrafii tomów, które w różnych latach drukowano w trzech przedsiębiorstwach. Oryginały-makiety tomów 5—6 czekały na swoją kolej ponad dwa lata, dopóki trwały przetargi i szukano środków, ostatecznie zwyciężyła, jak zwykle, najtańsza oferta cenowa, której rezultaty realizacji każdy może teraz zobaczyć. To dwa najważniejsze osiągnięcia akademickiego szewczenkoznawstwa na jubileusz. Oczywiście każdą wykształconą osobę zaintrygowały liczne doniesienia medialne o ukazaniu się drukiem w Charkowie w 2014 roku „najpełniejszego” „Kobziarza” Szewczenki (wydawnictwo „Szkoła”), którego redaktorem i komentatorem wystąpił językoznawca Mykoła Zubkow. Według słów wydawców książkę wydrukowano na wysokiej jakości szwedzkim tonowanym offsecie, specjalnie opracowanym dla wydań książkowych klasy premium, okładkę wykonano z elitarnego włoskiego materiału introligatorskiego. W nocie wydawniczej dosłownie powiedziano: „W odróżnieniu od licznych tak zwanych „pełnych” zbiorów, proponowane wydanie jest w rzeczywistości maksymalnie pełnym zbiorem spuścizny poety, który połączył wszystkie utwory, które trafiały pod cenzurę zarówno za caratu, jak i za czasów radzieckich. Co więcej, niemało utworów podano z autorskimi wariantami, praktycznie nieznanymi szerokiemu ogółowi”. Jednak za czasów niepodległości drukowano wszystkie utwory Szewczenki — bez względu na to, czy trafiały one kiedyś pod cenzurę, czy nie. Już nie mówię o PZT, gdzie w korpusie głównym opublikowano nie tylko absolutnie wszystkie bez wyjątku znane utwory Szewczenki, ale także samodzielne redakcje tych samych, jak: „Moskalewa krynycia”, „Widma”, „Słypyj” — „Newolnyk” i inne, a wszystkie (absolutnie wszystkie!) warianty w różnych autografach, autoryzowanych odpisach, publikacjach podano w odpowiednim rozdziale. Jeśli mówić o „szerokości” ogółu, to „Kobziarz” w opracowaniu Zubkowa z nakładem pierwszego wydania 1814 egzemplarzy (to taka symbolika) raczej nie może konkurować z PZT, wydanym w nakładzie (z uwzględnieniem identycznego 6-tomnika) 37 tysięcy. Ponadto świadomi wydawcy drukują teksty Szewczenki właśnie według PZT — różnią się tylko komentarze różnych autorów. W marcu 2017 roku Zubkow przedstawił kolejne wydanie „Kobziarza” w swoim opracowaniu, o czym znów pojawiły się liczne doniesienia. Oczywiście nie warto na nich polegać bez zastrzeżeń, biorąc pod uwagę możliwe niedokładności i przeinaczenia, które często dopuszczają dziennikarze, ale jednolitość i niemal pełna zbieżność twierdzeń dają podstawy uważać, że słowa redaktora odtworzono poprawnie. W materiale „We Lwowie językoznawca Mykoła Zubkow zaprezentował jedyne wydanie „Kobziarza” bez cenzury” na portalu „zaxid.net” Mariczka Kryżaniwska 16 marca 2017 roku informuje, jakoby „Kobziarz” Tarasa Szewczenki „do tej pory pozostaje w ocenzurowanej wersji”, ale „filolog Mykoła Zubkow, wykładowca Uniwersytetu Charkowskiego, a obecnie także NU „Politechnika Lwowska”, wiele lat temu postanowił oddzielić ziarno od plew i w końcu wyjaśnić, co tak naprawdę pisał Taras Szewczenko w swoich wierszach. W tym celu przez 8 lat czytał jego rękopisy i wydania diaspory”. Dalej — więcej. Okazuje się, że przyjaciele poety postanowili „zrobić niespodziankę dla Tarasa” i w 1840 roku wydali „Kobziarza”. W rzeczywistości Szewczenko brał bezpośredni udział w przygotowaniu wierszy do druku, o czym są świadectwa pamiętnikarskie. „Kiedy Szewczenko przeczytał, przyznał, że ledwo poznał swoje słowa” — oznajmia Zubkow i niedokładnie przytacza słowa poety o rękopisie (później wydanym jako „Kobziarz” 1860 roku), ale nie z dziennika, jak mówi redaktor, a z listu do Ołeksija Chropala z 26 listopada 1859 roku: „[...] dzisiaj cenzura wypuściła ze swoich pazurów moje bezradne dumy i tak, przeklęta, oczyściła, że ja ledwie poznałem swoje dzieciątka [...]”. W ten sposób frazę Szewczenki o przyszłym „Kobziarzu” z 1860 roku bez zastrzeżeń odniesiono do wydania z 1840 roku. Poecie po długich cenzuralnych męczarniach urząd cenzorski pozwolił wydać nie rękopiśmienny zbiór „Poezja Tarasa Szewczenki. Tom pierwszy”, jak początkowo planował, a jedynie opublikowane wcześniej utwory, dokonując w nich dodatkowych wykreśleń.
F. Goya. „Sen rozumu budzi potwory”. 1797 r.
Dziennikarka kontynuuje cytowanie rewelacji Zubkowa: „Nie ma prawdy na tym świecie, nie ma jej i w niebie” — takie coś zobaczycie we wszystkich „Kobzarach”. A u Szewczenki: „Nie ma prawdy na tym świecie, chyba że w niebie”. Jest nadzieja, że tam — w niebie, przynajmniej jest prawda. Ale to przeredagowali. Takie oto szczegóły. A diabeł gdzie się ukrywa? Otóż w tych szczegółach”. W rzeczywistości słów „Nie ma prawdy na tym świecie, nie ma jej i w niebie” u Szewczenki nie znajdziesz. Prawdopodobnie naukowiec ma na myśli takie wersy z poezji z 1845 roku „Nie zazdrość bogatemu…”: „Nie ma raju na całej ziemi, / Nie ma go i w niebie”. Jedyny znany obecnie autograf wiersza znajduje się w rękopiśmiennym zbiorze „Trzy lata” (dział zbiorów rękopiśmiennych i tekstologii Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, dalej — IL, f. 1, jedn. zb. 74, ark. 12—12 odw.), w którym ręką poety napisano właśnie tak, jak przed chwilą zacytowałem i jak drukują we wszystkich wydaniach. Natomiast Zubkow w „Kobzarze” poprawia: „Nie ma raju na całym świecie, chyba że w niebie!”. Komentatorzy utworu w PZT Wasyl Szubrawski i Nina Czamata wyjaśniają, że po raz pierwszy, według nieustalonego źródła, wiersz wydrukowano w trzecim numerze czasopisma „Osnowa” z 1861 roku z istotnymi różnicami względem autografu: „Oczywiście, ze względów cenzuralnych redakcja czasopisma zmieniła wersy 19—20 (zamiast „Nie ma raju na całej ziemi, Nie ma go i w niebie” wydrukowano „Nie ma raju na całym świecie, — Chyba że w niebie?..”). Nie zachowano w pierwodruku kompozycji graficznej tekstu Szewczenki: dwa wersy połączono w jeden, przez co rymowanie stało się sąsiednie, a cały utwór podzielono na pięć dwuwersowych strof” [właśnie tak wydrukował Zubkow. — O. B.]. Zatem głosząc „bezcenzuralną” publikację utworów Szewczenki, Zubkow wznawia nieautorskie ingerencje w tekst, ignorując autograf Szewczenki, a na dodatek chwali się tym w mediach. Zmyślone zbrodnie wydawców na tym się nie kończą: „Czasem wycinano całe wersy. Ot na przykład, są wersy w waszych „Kobzarach”: „A dzieciaczki obiad niosą. I uśmiechnęła się biedaczka, obudziła się, nie ma nikogo” [w rzeczywistości u Szewczenki „Obudziła się — nie ma niczego...” — O. B.]. A u Szewczenki: „A dzieciaczki obiad niosą, i idąc, kłosy zbierają, jak ta dolińka święta, jak aniołeczki idą”. Tych wersów nigdzie nie ma. Rozumiem, nie było w czasach radzieckich. Dlaczego teraz ich nie przywrócić? 25 lat niepodległej Ukrainy”. W wywiadzie dla „Gazety po-ukraińsku” pod tytułem „Testament” Szewczenki zniekształcili” (26 lipca 2018 roku, rozmawiała Kateryna Łukjaszko) badacz „wzbogaca” przytoczone twierdzenie świeżymi przemyśleniami: „Bolszewicy to usuwali, żeby nie powstawały żadne skojarzenia z Ustawą o pięciu kłosach. A to już aluzja do represyjnych działań władzy”. W żadnym autografie Szewczenki słów „idąc, kłosy zbierają, jak ta dolińka święta, jak aniołeczki idą” nie ma w ogóle, tak jak nie ma ich w tekście poezji „Sen” („Na pańszczyźnie pszenicę żęła…”) w „Kobzarze” w opracowaniu językoznawcy. Kryżaniwska pewnie podsumowuje swoją sensacyjną rozmowę: „Aby przywrócić prawdziwego Tarasa Szewczenkę, Mykoła Zubkow opublikował już szóste uzupełnione wydanie „Kobzara” bez cenzury. Obecnie — to jedyna prawdziwa wersja „Kobzara” z oryginalnym tekstem”. Pełny korpus spuścizny Szewczenki, przypomnę, dawno i nie raz opublikowano w akademickich zbiorach jego utworów, czego uparcie nie zauważają ani charkowski językoznawca, ani niektórzy dziennikarze. Ołeh Budzej w publikacji „O niespodziankach nowego „Kobzara” z 24 stycznia 2014 roku na stronie „High-Way” zwrócił uwagę, że zamiast zwykłego dla nas tekstu opracowujący umieścił w wydaniu, jak poinformowano w przypisie, „pierwotny wariant wiersza, który autor podarował Skoropadskim” (ciekawie byłoby znać źródło informacji o podarunku dla Skoropadskich). Na miejscu wersu „niezłym cichym słowem” wydrukowano „cichym dobrym słowem”, zamiast „Pochowajcie i wstawajcie” — „Obudźcie się, bracia moi…”. Na potwierdzenie swojej decyzji Zubkow obok zreprodukował faksymile tego autografu. Chodzi o oddzielną kartkę, na której, oprócz tego, zapisano przeróbkę psalmu 149 (IL, f. 1, jedn. zb. 13), podczas gdy powszechnie znany tekst pochodzi z rękopiśmiennego zbioru „Trzy lata”, właśnie on jest wyrazem ostatecznej woli twórczej autora. Przypomnę, że wszystkie różnice w czytaniu tego i jeszcze jednego autografu (z lat 1845—1846), a także odpisu ręką Iwana Łazarewskiego z poprawkami Szewczenki zostały odnotowane w PZT w rozdziale wariantów. Na szczęście, przypomina o tym także dziennikarz, ale przyznaje się do swojej bezradności, którą, przypuszczam, odczuwa także przeciętny czytelnik: „Trudno bez rzetelnej analizy, która jest w zasięgu tylko specjalistów, powiedzieć, który wariant jest bardziej autentyczny — tradycyjny czy zaproponowany przez Zubkowa”. Jeśli Zubkowowi zachciało się zapoznać szeroką opinię publiczną z wczesnym wariantem „Testamentu”, to i to robi w bardzo dziwny sposób. Jak opisuje komentatorka utworu Wałerija Smilianska, na miejscu wersu 16, początkowo oznaczonego tylko kropkami, Szewczenko później wpisał słowa „Ja nie wiem...”, a potem, innym razem, wypełnił go do końca: „Ja nie wiem Boga”. Natomiast Zubkow drukuje tylko „Ja nie wiem…”. We wspomnianym wywiadzie dla „Gazety po-ukraińsku” wyjaśnił: „Poeta nie pisał „Ja nie wiem boga”. W rzeczywistości w odpisie, który podarował Skoropadskim, tam jest myślnik”. Czyli nie wierzcie własnym oczom! W ostatnim wersie początkowo było zwykłe dla nas dzisiaj „Niezłym cichym słowem”, potem poeta przekreślił „niezłym” i po „cichym” wpisał „dobrym”, co opracowujący zachował, dodając od siebie wykrzyknik na końcu. W ten sposób, nawet w tym przypadku Zubkow nie odtwarza wczesnego wariantu wiersza, a dowolnie przycina go na własny wypaczony gust. „Szukałem poezji Szewczenki w różnorodnych zbiorach, archiwach, muzeach, ale najbardziej pomogły mi materiały z różnorodnych czasopism, które otrzymaliśmy z Ameryki, Kanady i Australii” („Gal-info”, 16 marca 2017 roku), — mówi Zubkow. W wywiadzie dla „Gazety po-ukraińsku” ciężko wzdycha: „Przykro, ale od 1991 roku państwo nie zdołało wydać całej twórczej spuścizny Szewczenki”. O tak! A co wtedy PZT? Oczywiście, znaleziska są możliwe. Przypomnę tylko o dwóch prawdziwych odkryciach w szewczenkoznawstwie. Jurij Meżenko w 1960 roku odkrył w bibliotece Uniwersytetu Leningradzkiego (obecnie naukowa biblioteka Uniwersytetu Petersburskiego). Do 200-letniego jubileuszu Tarasa Szewczenki ujrzały światło dzienne różnorodne wydania, bardzo odmienne pod względem poziomu i jakości. Nie zawsze udawało się na bieżąco śledzić pojawianie się tych czy innych publikacji utworów Szewczenki, studiów naukowych i krajoznawczych itp. Tradycyjny spadek zainteresowania postacią poety w okresie między jubileuszami daje wreszcie możliwość stopniowego przemyślenia osiągnięć i strat naszego wydawnictwa książkowego w zakresie popularyzacji spuścizny wielkiego Ukraińca.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
