Strona · s. 11strona oryginału ↗
Trzecie odkrycie Jurija Horlisa-Horskiego
Слово Просвіти, №38 за 2018 рік
Wśród licznych tegorocznych wydarzeń kulturalno-artystycznych i dat pamiętnych niemal niezauważona pozostała 120. rocznica urodzin legendarnego pisarza-dokumentalisty Jurija Horlisa-Horskiego. Co prawda, Ołeś Honczar w swoich niecodziennych „Dziennikach” (t. 2, s. 325) zaznaczył, że „najlepszy sposób, by uczcić jubileusz autora, którego szanujesz, to wziąć i przeczytać coś z jego utworów”. Lwowskie wydawnictwo „Lewada” (redaktor naczelny Bohdan Horbowyj) nie tylko przeczytało, ale i wydało w formie osobnej książeczki poezję Horlisa-Horskiego, a mnie przypadła okazja napisania słowa wstępnego, które — nieco uzupełniwszy — proponuję czytelnikom „Słowa Proświty”. Bo odświeżyć pamięć o nietuzinkowym człowieku i zgłębić jeszcze jedną stronę jego twórczości — zawsze jest ciekawie i pouczająco. Petro SZKRABIUK, pisarz, doktor nauk historycznych, Instytut Ukrainoznawstwa im. I. Krypiakewycza NAN Ukrainy, m. Lwów. Prawdziwe pisarstwo to zawsze odkrycie. Przede wszystkim — odkrycie autora, a następnie jego twórczości. Takim odkryciem było dla mnie wydanie w 1994 roku w wydawnictwie „Czerwona Kałyna” (m. Lwów) powieści Jurija Horlisa-Horskiego „Chołodnyj Jar”, która naświetliła jeszcze jedną heroiczną kartę naszej walki wyzwoleńczej, przy czym walki na kozacko-hajdamackiej Ziemi Czerkaskiej, i to już po tym, jak na Ukrainie umacniała się nowa władza okupacyjna… Jurij Horlis-Horski to uczestnik tego zwycięskiego pojedynku. Urodził się w błogosławionej Połtawie („widać szlaki połtawskie i sławną Połtawę”) — i urodził się, co wielce znamienne, 14 stycznia 1898 roku. Czyli w czasie Świąt Bożego Narodzenia. W Połtawie ukończył gimnazjum. Następnie jako ochotnik wstąpił do Dywizji Kaukaskiej. W Nowoczerkasku ukończył kozacką szkołę wojskową, zdobył rangę chorążego. A w 1917 roku on, już porucznik, służy w ukraińskim wojsku. Dowodził konnymi sotniami w różnych pułkach, brał udział w Zimowym Marszu 1920 roku, później bił się z bolszewikami w powstańczej brygadzie Chołodnego Jaru. Właśnie przebywanie wśród zwycięzców Chołodnego Jaru dało mu bezcenny materiał do powieści, którą napisał i wydał we Lwowie, w dwóch częściach, w latach 1935—1937. Później Horlis-Horski opublikował szereg innych książek. Ale „Chołodnyj Jar” uznany został za jego główne dzieło, które od razu ugruntowało jego autorytet jako błyskotliwego prozaika-dokumentalisty. Jednocześnie mało kto wiedział, że Horlis-Horski pisał także wiersze. I w 1937 roku wyszły one w tymże Lwowie pod tytułem „Poezje więzienne”. I to było dla mnie drugie odkrycie. x x x Swoją poezję autor nazwał więzienną nieprzypadkowo. Bo jeśli jego proza przedstawia ogólnie wydarzenia zewnętrzne i różne kolizje z nimi związane, to poezja odzwierciedla jego stan duchowy, jego przeżycia i rozmyślania w latach uwięzienia. Wszak po heroicznym starciu z bolszewikami był dwukrotnie aresztowany (1923, 1924) i dwukrotnie skazany na rozstrzelanie, które jednak zamieniono na uwięzienie i zesłanie. Łącznie Horlis-Horski spędził za kratami osiem lat, symulując (jak później Sosiura czy Todos Osmaczka) obłęd… Dalej jego niewolnicza droga wiodła przez rodzinną Połtawę, gdzie w 1929 roku napisał najwięcej — pięć wierszy (w sumie jest ich w zbiorze dziewięć), zaznaczając pod datą: „więzienie”, potem — „psychiatryk” i „szpital więzienny”. Następnym rokiem datowane są wiersze stworzone w Chersoniu („więzienie i stara twierdza”) oraz Kijowie („Więzienie Łukianowskie”). I wreszcie — „Jekaterynodar na Kubaniu”, wiersz „Wiosna na wolności”, 1931 rok. Do tych swoich poetyckich tworów Horlis-Horski, jak widać z jego przedmowy, odnosi się dość sceptycznie — a mimo to jest to poezja, urywana, emocjonalna, niepokorna, która pod wieloma względami przypomina prozę Mykoły Chwylowego — tak samo urywaną, a nawet nieco rozczochraną, a jednak nieodparcie czarującą i serdeczną. Ale czytelnik, mam nadzieję, sam przeczyta i należycie oceni twórczość poetycką autora „Chołodnego Jaru” jako organiczne dopełnienie jego prozy i jego życia. x x x Moim trzecim odkryciem było spotkanie z córką Jurija Horlisa-Horskiego, Larysą Jang-Lisowską, która po pierwsze obdarowała mnie książkami swojego legendarnego ojca. To „Ataman Chmara. Z tajemnic G.P.U.”, wspomnienia („W obozie wroga”, „W kazamatach GPU”), „Ave Diktator!” — a także swoimi wspomnieniami „Kozak z gwiazd”, które napisała po angielsku, a na język ukraiński przełożyli Bohdan Horbowyj (to on zapoznał mnie z panią Larysą) oraz Chrystyna Zaburanna. To również unikalna książka z elementami fantasy. „Zaawansowane cywilizacje kosmosu zebrały się na międzyplanetarną radę, aby pomóc światu i Ukrainie wybrać właściwą drogę rozwoju. Wysyłają wolontariuszy, którzy zmieniają się w Ziemian, jak jej ojciec Jurij, i od wewnątrz próbują poprawić życie ludzi na ziemi. „Kozak z gwiazd” (jak zaznaczono w adnotacji) — to próba autorki połączenia życia kosmicznego i życia na Ziemi jako jednej całości”. Pani Larysa opowiedziała o trzech kobietach, które pozostawiły trwały ślad w życiu i twórczości ojca. Pierwszą była Hala, która, aby uratować ukochanego, zgodziła się na współpracę z czekistami — i zginęła z ręki Jurija, który do ostatnich dni nosił w sercu ranę, o czym świadczy też wiersz „Hej!”. Jest on poświęcony „medyczce-praktykantce L. N.”. To była druga dziewczyna, która zakochała się w więźniu Juriju i w kwietniu 1932 roku pomogła mu uciec z Chersońskiego szpitala psychiatrycznego… Trzecią była Hałyna Tałaszczuk, którą Jurij po raz pierwszy zobaczył jako ośmiolatkę w Równem, dokąd przybył z Chersonia. A po dwunastu latach, już we Lwowie, ożenił się z nią. 25 września 1946 roku w Neu-Ulm (Niemcy) urodziła się Larysa. Szczęśliwy ojciec pojechał ją zobaczyć. A po dniu, 27 września, zniknął bez śladu… Najwyraźniej schwytał go i zamordował SMERSZ, który pod pozorem komisji repatriacyjnych grasował wtedy po całej Europie. Sama zaś Larysa później przeprowadziła się z mamą do USA, ukończyła Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley, gdzie otrzymała stopień licencjata z literatury angielskiej i psychologii. Wyszła za mąż… A w 1994 roku po raz pierwszy przyjechała na Ojczyznę ojca. I od tamtej pory często bywa we Lwowie. Po kilku latach pani Larysa zachorowała na chorobę onkologiczną. Córka Lala ofiarnie oddała jej połowę swojej wątroby. A lekarz-Ukrainiec Jurij Henyk przeprowadził w Los Angeles skomplikowaną operację (trwała czternaście godzin!) — i beznadziejna, zdawałoby się, chora wyzdrowiała. I kontynuuje podróżowanie po świecie, odkrywanie jego piękna i tajemnic. A co najważniejsze — bada i popularyzuje twórczość swojego genialnego ojca. W szczególności przygotowała do druku (z pomocą Bohdana Horbowego — koordynatora projektu „Zachowajmy dziedzictwo literackie Jurija Horlisa-Horskiego”) i wydała ten zbiór — „Poezje więzienne”, przy czym w formie bilingwizmu. Czyli równolegle z ukraińskim, podała każdy wiersz i cały tekst w tłumaczeniu na język angielski.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
